Ο νέος μύθος για τον μετάνθρωπο

του Σπύρου Μάνδρου


Υπάρχει ένας πανίσχυρος ζωτικός μύθος, υποστηρίζει εδώ ο Σπύρος Μάνδρος, που συνοδεύει πιστά τον άνθρωπο απ' την αυγή της Ιστορίας: Ο μύθος του μετανθρώπου -- το ενδεχομένο δηλαδή της μετεξέλιξης του ανθρώπινου είδους σε μια νέα ανώτερη μορφή ύπαρξης. Το παράδοξο με αυτό τον μύθο δεν είναι ότι εκφράζει απλώς μια υποψία ή έστω μια βεβαιότητα της συλλογικής μας σκέψης, αλλά υπονοεί ότι ο άνθρωπος οφείλει να πραγματοποιήσει ο ίδιος αυτή την υπέρβαση (μεταμόρφωση; καταστροφή;) του εαυτού του. Ποια μορφή τείνει να λάβει ο μετανθρώπινος μύθος σήμερα, σε μια εποχή που με τις τεχνικές της δυνατότητες είναι σε θέση να υλοποιεί ακόμα και τα πιο απίστευτα όνειρα ή εφιάλτες μας;

Το κείμενο συνοδεύεται από ένα σχόλιο του Σπύρου Γεωργαντά και ένα αντισχόλιο του συγγραφέα.


It is a tale told by an idiot,
full of sound and fury,
signifying nothing.

(Είναι μια ιστορία ειπωμένη από ηλίθιο
γεμάτη φασαρία και λύσσα,
και δεν σημαίνει τίποτα.)

-- Σαίξπηρ: Μάκβεθ

Τα είδη εμφανίζονται, εξελίσσονται, μεταλλάσσονται, εξαφανίζονται. Το μουσείο της φύσης είναι γεμάτο απολιθώματα εξαφανισμένων ειδών, μνήμες αρχαίων πειραμάτων της φύσης, σημάδια μορφών ζωής που δοκίμασαν την τύχη της στις σκοτεινές ατραπούς του χρόνου. Μαμούθ, δεινόσαυροι, αρχαιοπίθηκοι, ασπόνδυλα και σπονδυλωτά, φυτά, ζώα και ερπετά, μορφές και υπάρξεις που δεν συναντάμε πια, έχουν αφήσει τα ίχνη τους στην πέτρινη τοιχογραφία του κόσμου.

Πιο κοντά στον ανθρώπινο χρόνο, άλλα ίχνη στα σπήλαια του Κρο-Μανιόν, του Λασκώ και των Πετραλώνων αφηγούνται την ιστορία του προανθρώπου, του βιολογικού προγόνου μας, που ήταν όμως τόσο αλλιώτικος από εμάς ώστε να συνιστά ένα άλλο, απλούστερο και κατώτερο είδος.

Αλλά εάν ο προάνθρωπος είναι δεδομένος, τότε το ενδεχόμενο του μετανθρώπου, δηλαδή του επόμενου είδους που θα αναδυθεί από τον άνθρωπο, παραμένει ανοικτό. Και η ερώτηση είναι: Σε ποιά στιγμή του βιολογικού χρόνου του είδους μας θα αρχίσει η διαδικασία μεταβολής που οδηγεί στο μετάνθρωπο; ΄Η μήπως έχει ήδη αρχίσει; Και προπαντός, τί είναι η μετανθρώπινη κατάσταση;

Το ενδεχόμενο του μετανθρώπου παύει στις μέρες μας να είναι ένα απλό ερώτημα, καθώς η επιστήμη και η τεχνολογία αρχίζουν να επεμβαίνουν στις ίδιες τις βάσεις των βιολογικών και πνευματικών μας λειτουργιών. Από τον κλωνισμό προβάτων μέχρι τον κλωνισμό ανθρώπων το βήμα είναι πολύ μικρό για τη βιοτεχνολογία -- το πρώτο κλωνισμένο ανθρώπινο έμβρυο εμφανίστηκε ήδη. Η ιλιγγιώδης ανάπτυξη της ηλεκτρονικής και των ολαισθητικών τεχνολογιών τείνουν να κάνουν σχεδόν απόλυτο τον έλεγχο πάνω στο περιβάλλον, ενώ η βιοϊατρική και η ψυχοανοσοβιολογία αρχίζουν να κάνουν πράξη τον έλεγχο πάνω στον βιολογικό εαυτό μας. Από την άλλη πλευρά, η νανοτεχνολογία, με την υπόσχεση λιλιπούτειων μοριακών μηχανών που θα μπορούν να επεμβαίνουν στο επίπεδο των πρωτεϊνών και του γενετικού κώδικα, αφήνει μεγάλα ερωτηματικά για το τι θα κάνουμε με μια τέτοια θεϊκή δύναμη στα χέρια μας.

Ο μετανθρώπινος μύθος: Υπόσχεση και Ερινύα

Η ιδέα του μετανθρώπου δεν είναι καινούργια. Το "επόμενο είδος" μας κυνηγάει από πολύ παλιά, άλλοτε σαν όνειρο και άλλοτε σαν εφιάλτης. Οι αρχαίοι μύθοι επίμονα εμπεριέχουν μια προσταγή για ενεργό επιδίωξη της μετανθρώπινης κατάστασης από τον ίδιο τον άνθρωπο. Με τη μορφή του ήρωα, ο μετάνθρωπος είναι το μόνιμο θέμα της μυθολογίας κάθε καιρού. Στην πιο γοητευτική εκδοχή του διαπερνάει τα μεγάλα έπη (Ιλιάδα, Οδύσσεια, Μπαγκαβάτ Γκίτα, Επος του Γκιλγκαμές κλπ.) που προτείνουν σαν παράδειγμα προς μίμηση τις μορφές των πρωταγωνιστών τους. Κάθε πολιτισμός φαίνεται πως θεωρεί υποχρέωσή του να προβάλλει στη συλλογική σκέψη των μελών του μοντέλα και πρότυπα ανθρώπων τόσο υπέρτερων πολεμικά, βιολογικά, πολιτιστικά και ηθικά, που αν και κατάγονται από τη θνητή σάρκα, ανήκουν πια στο επίπεδο των θεών, συνομιλούν και συναλλάσσονται μαζί τους, έχουν περάσει πέρα από τον ορίζοντα της συνηθισμένης ανθρώπινης μοίρας.

Σε πολύ μεγαλύτερο βαθμό από τα έπη, όλες οι σημαντικές θρησκείες είναι βασισμένες στον μετανθρώπινο μύθο. Ο θεούμενος άνθρωπος τί άλλο υποδηλώνει παρά τη φιλοδοξία για ανάβαση από τον κατώτερο, ζωώδη άνθρωπο σε ένα ανώτερο επίπεδο ηθικής ύπαρξης, από το αποκρουστικό πριν σε ένα επιθυμητό μετά; Οι ίδιες οι θρησκείες αυτοκαθορίζονται σαν αρένες μιας ανελέητης εξελικτικής σύγκρουσης ανάμεσα στο Καλό και το Κακό, όπου η βασανιστική πορεία από τον ένα πόλο στον άλλο παράγει τον κοινωνικό χρόνο. Το ενδεχόμενο (ή μάλλον η απόλυτη βεβαιότητα) του μετανθρώπου είναι το βασικό μοτίβο των μεγάλων θρησκειών. Σε αντίθεση όμως με τις μυθολογίες, εδώ το πρωταγωνιστικό πρόσωπο (Ιησούς, Βούδας, Μωάμεθ) παρά τις μετανθρώπινες δυνάμεις του -- προέρχεται, συνομιλεί ή κατευθύνεται προς το θείο -- υιοθετεί την αντι-ηρωική οδό. Κατεβαίνει, παραμένει, υποφέρει ανάμεσα στους συνήθεις ανθρώπους, ζει την τραγική τους καθημερινότητα και με το παράδειγμα και τη διδασκαλία του τους σέρνει μαζί του προς τα άνω, προς τη μετανθρώπινη κατάσταση, στην οποία δίνει συγκεκριμένο υπερβατικό περιεχόμενο.

Με ρούχο λιγότερο μυθολογικό και περισσότερο ποιητικό, οι βασιλικοί άνδρες του Πλάτωνα και ο υπεράνθρωπος του Νίτσε είναι δύο κλασικά και πασίγνωστα αρχέτυπα για τον επόμενο άνθρωπο -- τον ανώτερο Αλλο, που έρχεται μέσα από τις ομίχλες ενός φοβερού μέλλοντος σαν υπόσχεση μαζί και Ερινύα. Υπονοούν μια νέα αριστοκρατία ημιθέων, που είναι προϊόντα είτε του "κατάλληλου" πολιτικού συστήματος είτε μιας πύρινης ηθικής βούλησης. Απέναντί τους, η μόνη μας μοίρα είναι η υποταγή. Εδώ η παρακίνηση για τη δράση που θα φέρει τον μετάνθρωπο εξασφαλίζεται μέσα από την ηθική προτροπή.

Το θέμα του μετανθρώπου γίνεται ακόμα πιο επίμονο στον καιρό μας, ένα καιρό θετικιστικό και "επιστημονικό". Στο μυθολογικό επίπεδο, αποτελεί βασικό μοτίβο του λογοτεχνικού είδους που ονομάζουμε επιστημονική φαντασία. Σε πλήρη αντιστοιχία με το κυρίαρχο θετικιστικό ήθος του μοντερνισμού, η νέα ανώτερη μορφή έχει σαφή βιολογικά περιγράμματα και οι μηχανισμοί που τη γεννούν δεν πηγάζουν πια από το θείο ή την ηθική, αλλά από φυσικές αιτίες που ωστόσο ενέχουν μια διάσταση θαύματος -- την τυχαιότητα ή την ανθρώπινη ιδιοφυία. Προϊόντα γενετικών μεταλλαγών εξαιτίας πυρηνικών πολέμων (Windham: Τσόκυ, Τα παιδιά του Κούκκου και Οι Χρυσαλλίδες), απροσδόκητων παρεμβάσεων από το απώτερο διάστημα (Crichton: Το Σύνδρομο της Ανδρομέδας) ή αναπόφευκτες συνέπειες μιας θαυμαστής τεχνολογίας (Gibson: Νευρομάντης και Idoru), οι μετάνθρωποι της επιστημονικής φαντασίας απέχουν τόσο πολύ από εμάς που μπροστά τους η εξαφάνισή μας είναι η μόνη νοητή έκβαση. Παρά τον εγκόσμιο όμως χαρακτήρα τους, οι μύθοι αυτοί τοποθετούνται, όπως και οι παλαιότεροι, στο ίδιο πλαίσιο της αέναης σύγκρουσης του Καλού και του Κακού, παρουσιάζοντας είτε μορφές ύπαρξης ηθικά και διανοητικά ανώτερες είτε πανίσχυρους βιολογικούς και μετα-βιολογικούς δαίμονες.

Η πολιτική του μετανθρώπου: Oι ιεροί πόλεμοι του αιώνα μας

Πάνω στο πλούσιο έδαφος του επίμονου μετανθρώπινου μύθου, δεν αναπτύχθηκαν μόνο φιλοσοφικές και θρησκευτικές ουτοπίες, αλλά και ολόκληρα πολιτικά συστήματα που δεν δίστασαν να εξαπολύσουν ολοκληρωτικούς πολέμους υπέρ της δικής τους εκδοχής για τον μετάνθρωπο (σταυροφορίες, τζιχάντ, θρησκευτικούς και ιδεολογικούς πολέμους). Τα βίαια και απάνθρωπα μέσα και η απεριόριστη, κτηνώδης βία με την οποία το είδος μας κυνηγάει το όνειρο του μετανθρώπου, όπως κάθε φορά το αντιλαμβάνεται, αδιαφορώντας για τις συνέπειες πάνω στον παρόντα άνθρωπο, ίσως μας λέει ότι κάπου βαθιά μέσα μας έχουμε πεισθεί πως το τρέχον ανθρώπινο είδος είναι μια μεταβατική και αναλώσιμη μορφή.

Στον μετανθρώπινο μύθο άλλωστε βάσισε και ο αιώνας μας τις κυρίαρχες πολιτικές του συγκρούσεις, που αποκορυφώθηκαν με δύο ιερούς πολέμους, τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και τον Ψυχρό Πόλεμο. Τα δύο πολιτικά κινήματα που πρωταγωνίστησαν είναι βεβαίως ο κομμουνισμός και ο ναζισμός. Και τα δύο μετέβαλαν σε επείγον πολιτικό αίτημα δύο διαμετρικά αντίθετες εκδοχές της μεταφυσικής του μετανθρώπου.

Ο κομμουνιστικός ή σοβιετικός άνθρωπος θα μπορούσε να ειδωθεί σαν μια εγκόσμια παραλλαγή του χριστιανικού μετανθρώπου, όπου ο ηρωισμός βρίσκεται ακριβώς στον αντι-ηρωικό και αυτοθυσιαστικό χαρακτήρα της συλλογικής δράσης και της προσωπικής δοκιμασίας -- στην περίπτωση των κομμουνιστών μάλιστα δεν υπάρχει ούτε καν το ενδεχόμενο της προσωπικής μεταθανάτιας ανταμοιβής. Συνεπής στη μαρξιστική άποψη ότι ο άνθρωπος έχει μόνο κοινωνική μοίρα (η βιολογική φύση του ανθρώπου ποτέ δεν απέκτησε αυτόνομη σημασία σ' αυτό το κίνημα), η κομμουνιστική μετανθρώπινη κατάσταση ανάγεται στην πλήρη μεταλλαγή της κοινωνίας, και εμμέσως του ατόμου, σε κάποιο μακρινό μέλλον. Στη θέση του χριστιανικού παραδείσου, όπου δεν υπάρχει πόνος και ανάγκη αλλά ζωή αιώνιος, ο μύθος αυτός τοποθετεί την κομμουνιστική κοινωνία όπου ο καθένας συνεισφέρει ανάλογα με τις δυνατότητές του και ο καθένας απολαμβάνει ανάλογα με τις ανάγκες του (il paradiso terrestre).

Αντίθετα, ο Αρειος (ο μετάνθρωπος των ναζιστών) υπάρχει ήδη λόγω της φυλετικής του καταγωγής και η επιδιωκόμενη μετανθρώπινη κατάσταση είναι η βίαιη και ανελέητη αποκατάστασή του στα βιολογικά του δικαιώματα σε βάρος όλων των άλλων φυλετικών ομάδων (κατώτερες φυλές υπανθρώπων). Για τον ναζιστικό μύθο, ο μετάνθρωπος έχει ήδη επέλθει και απομένει μόνο η πολιτικοπολεμική επιβολή της μετανθρώπινης κατάστασης. Ομως, η μοχθηρία, η φυλετική ιδιοτέλεια και η αρπακτικότητα του ναζιστικού μετανθρώπου αφαιρεί κάθε έννοια ηρωισμού και υπέρβασης ακόμα και από τις πιο παράτολμες πολεμικές πράξεις των ναζιστών και κάνει τελείως απεχθές το περιεχόμενο του μύθου τους.

Ενας εξελικτικός αλγόριθμος;

Ολα αυτά είναι τυχαία μάλλον παραδείγματα ενός σταθερού μυθικού μοτίβου που επανεμφανίζεται συνεχώς. Τί μπορεί να σημαίνει άραγε αυτή η επίμονη επαναφορά του μετανθρώπινου μύθου στη συλλογική μνήμη και πράξη; Οσο και αν επιχειρεί κανείς να τον ερμηνεύσει σαν απλή έκφραση μιας υποτιθέμενης ανθρώπινης ανάγκης για "ιδεολογία", η ιδεολογική προσέγγιση δεν εξηγεί ούτε τη σταθερή δομή του μύθου ούτε την αδυσώπητη δύναμή του πάνω στις ανθρώπινες ομάδες κάθε φορά που αποκτά κρίσιμη μάζα.

Το βασικό νήμα του μετανθρώπινου μύθου είναι η εντολή για συνειδητή και σκόπιμη υπέρβαση του ανθρώπινου είδους από τον ίδιο τον άνθρωπο. Οχι μια απλή υποψία ή έστω παραδοχή ότι η υποκατάσταση του ανθρώπου είναι ένα αναπόφευκτο εξελικτικό γεγονός κάπου στο μάκρος του χρόνου, αλλά μια κατηγορική προσταγή ότι ο ατελής άνθρωπος οφείλει να κατασκευάσει ο ίδιος τον τέλειο μετάνθρωπο τώρα.

Υπάρχει εδώ ένα σαφές άνυσμα, μια πορεία από κάπου (κατώτερο, απλούστερο) προς κάπου αλλού (ανώτερο, πολυπλοκότερο). Υπάρχει μια εντολή -- κάντε το. Υπάρχει μια διαδικασία -- τίθεται ένας στόχος, διατυπώνονται τα βήματα για την εκπλήρωσή του, μπαίνει σε κίνηση ένας μηχανισμός. Υπάρχει μια συνεχής επαναληπτικότητα: Ο μετανθρώπινος μύθος επανέρχεται πάλι και πάλι μέσα στην Ιστορία με μια ποικιλία μορφών αλλά με τα ίδια δομικά χαρακτηριστικά.

Μια τέτοια σαφήνεια δομής θυμίζει αλγόριθμο, πρόγραμμα, ένστικτο. Σα να προσπαθεί η φύση να εμφανίσει το επόμενο εξελικτικά είδος μέσα από εμάς, έχοντας εγγράψει εντός μας τη σχετική εντολή. Απίστευτο; Εξίσου απίστευτο θα ήταν όμως να πιστέψουμε το αντίθετο -- ότι δηλαδή επειδή αναπτύξαμε σκέψη και τεχνολογία έχουμε βγει από τη φύση. Για παράδειγμα, πολλοί σήμερα αποδέχονται τη θέση του Τσόμσκυ ότι η ικανότητα της γλώσσα, δηλαδή το βασικό χαρακτηριστικό της ανθρώπινης ταυτότητας, είναι εγγενής στον άνθρωπο, καλωδιωμένη κατά κάποιο τρόπο στον γενετικό μας κώδικα, μια βιολογική άρα εξελικτική ικανότητα. Γιατί δεν μπορεί να είναι το ίδιο εγγενής και η προσταγή για την κατασκευή του μετανθρώπου;

Η τελεολογία του μετανθρώπου μέχρι τώρα διεκδικήθηκε μέσω των παραδοσιακών θεσμικών κατασκευών της κουλτούρας (θρησκεία, φιλοσοφία, ιδεολογία, πολιτική). Στον καιρό μας όμως το ενδεχόμενο του μετανθρώπου επανέρχεται από άλλους δρόμους, αθέσμιστους και απεριόριστους, που από τη φύση τους δίνουν νέα μορφή και νέο περιεχόμενο στον περιπόθητο μετάνθρωπο. Η επιστήμη και οι νέες επιστημονικές ιδεολογίες (τρανσουμανισμός[1], εξτροπιανισμός[2]) αρπάζουν τη σκυτάλη που εγκατέλειψαν ξέπνοοι οι παραδοσιακοί ανθρώπινοι θεσμοί. Και ο μύθος του μετανθρώπου επανεμφανίζεται με ένα καινούργιο ρούχο.

Ενδοσωματική και εξωσωματική εξέλιξη

Δύο διαπιστώσεις κινούν σήμερα τον νέο μύθο του μετανθρώπου. Η πρώτη, γνωστή ήδη από τον περασμένο αιώνα, δηλώνει τη βαθιά αλήθεια ότι η φύση δεν ξέρει συνήθως τι κάνει, ότι, αν τη δούμε ψυχρά, η γενετική εξέλιξη είναι μια τραγική ιστορία σπατάλης, αδεξιότητας, προχειρότητας και συμβιβασμών. Ο πόνος, ο απόλυτος πόνος που συνοδεύει τη διαδικασία της επιβίωσης και εξαφάνισης ειδών και ατόμων, μένει αδικαίωτος από τα θλιβερά και φτωχά αποτελέσματα που παράγει η αργή και ανελέητη δαρβίνεια διαδικασία επιλογής του καταλληλοτέρου.

Η ιστορία του σώματός μας είναι ζωντανό μουσείο των αποτυχιών της εξελικτικής διαδικασίας μέσω των ενδοσωματικών μηχανισμών κληρονομικότητας. Παράδειγμα, η όρθια στάση μας, που ενώ από τη μια μεριά αποτελεί ένα αδιαφιλονείκητο εξελικτικό άλμα, από την άλλη είναι πηγή επικίνδυνων προβλημάτων στη σπονδυλική μας στήλη ή στο κυκλοφοριακό μας σύστημα. Αλλο παράδειγμα, τα τρομερά λάθη που συμβαίνουν πολλές φορές στο γονιδίωμά[3] μας και είναι αιτίες θανάσιμων συγγενών ασθενειών, καρκίνων, δυσπλασιών, αναπηριών και ανολοκλήρωτης ζωής. Και τα παραδείγματα δεν έχουν τέλος. Η φύση, λοιπόν, δεν ξέρει καλύτερα.

Και στη μεγάλη σκηνή των ιδεών μπαίνει ο καιρός μας με μια δεύτερη, καθοριστική διαπίστωση: Δίπλα και παράλληλα με τη γενετική εξέλιξη επισυμβαίνει μια ακόμα εξελικτική διαδικασία, εξωσωματική και ταχύτατη, με μια δική της αυτόνομη και καταλυτική δυναμική -- η εξέλιξη των πνευματικών εποικοδομημάτων του ανθρώπου. Σε μια διάλεξή του ο σερ Peter Medawar[4], γιατρός και νομπελίστας, έθετε πολύ απλά την κρίσιμη αυτή διαπίστωση:

"...δεν πρέπει να ξεχωρίζουμε την αυστηρώς βιολογική εξέλιξη από την κοινωνική, πολιτιστική ή τεχνολογική. Και οι δύο είναι βιολογικές εξελίξεις. Η μόνη διαφορά ανάμεσά τους είναι ότι η μια είναι γενετική και η άλλη δεν είναι".

Και συνέχιζε:

"Στα ανθρώπινα όντα, η εξωγενετική κληρονομικότητα -- δηλαδή, η μεταφορά πληροφοριών μέσω μη γενετικών διαύλων -- έχει γίνει πιο σημαντική για τη βιολογική μας επιτυχία από οτιδήποτε είναι προγραμματισμένο στο DNA μας".

Τα πνευματικά μας εποικοδομήματα σείουν τον κόσμο και τον αλλάζουν στα μέτρα της ανθρώπινης καρδιάς και του ανθρώπινου μυαλού. Το νευρικό μας σύστημα φτιαγμένο μέσω της δαρβίνειας εξέλιξης να συλλαμβάνει ερεθίσματα μόνο από τον άμεσο περίγυρό του, μπορεί παρά ταύτα να απλώνεται στο αχανές μέσα από τη λαμαρκιανή[5] εξέλιξη των πνευματικών μας εποικοδομημάτων -- της γλώσσας και της κουλτούρας, της επιστήμης και της τεχνολογίας. Πουθενά στο DNA μας δεν είναι γραμμένη η δυνατότητα προσεδάφισης στη Σελήνη, αλλά πήγαμε εκεί. Κανένα γονίδιό μας δεν περιείχε τη Ιλιάδα του Ομήρου, αλλά η Ιλιάδα έπλασε τον κόσμο της Ιωνίας και προσδιόρισε καθοριστικά τον κόσμο που επακολούθησε.

Είμαστε αυτό που μας κάνει το ενδοσωματικό μας γονιδίωμα, αλλά είμαστε και το αποτέλεσμα των εξελισσόμενων κατασκευών του ατομικού και συλλογικού μας νου. Των προεκτάσεών μας, των εξωσκελετών μας. Που αποκτούν όλο και μεγαλύτερη σημασία για την επιτυχία του είδους μας όσο πολυπλοκότερο και πιο ογκώδες γίνεται το πνευματικό μας εποικοδόμημα -- όσο μεγαλύτερη γίνεται η κρίσιμη μάζα του. "Τα μέσα", έγραφε ο Marshall McLuhan υπονοώντας όλα μας τα επινοήματα, "δεν είναι απλώς γέφυρες ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Είναι φύση". Και ο σερ Peter Medawar δήλωνε από μια βιολογική σκοπιά:

"Η εξέλιξη αυτής της (εξωγενετικής) διαδικασίας μάθησης και το σύστημα κληρονομικότητας που τη συνοδεύει αντιπροσωπεύει ένα νέο θεμελιώδες βιολογικό στρατήγημα -- πολύ πιο σημαντικό απ' ό,τι προηγήθηκε -- και κάτι τελείως διαφορετικό από οποιαδήποτε μέχρι τότε σχέση του οργανισμού με το περιβάλλον του".

Τα φοβερά υλικά του νέου μύθου για τον μετάνθρωπο

Ετσι, τα πράγματα μπαίνουν στη θέση τους. Το ενδεχόμενο του μετανθρώπου αποκτά μια νέα διάσταση, καθώς οι ρίζες του νέου ζωτικού μύθου εισχωρούν στην πιο θεμελιακή βεβαιότητα του σημερινού πολιτισμού: Την επιστημονική σκέψη.

Διαπίστωση πρώτη: Η φύση κάνει τραγικά λάθη. Διαπίστωση δεύτερη: Οι διανοητικές μας κατασκευές (το πνευματικό εποικοδόμημα) αποτελούν μια πανίσχυρη εξελικτική δύναμη. Συμπέρασμα: Μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε τις διανοητικές μας κατασκευές για να διορθώσουμε / βελτιώσουμε / υπερβούμε τη φύση. Ερώτημα στο οποίο δεν δίνει καμιά απάντηση ο αναδυόμενος νέος μύθος για τον μετάνθρωπο: Αραγε, παρακολουθούμε τις απαρχές μιας εξελικτικής σουπερ-νόβα ή μια τραγική ύβρη που οδηγεί το είδος μας σε μια εξελικτική παγίδα;

Μέχρι να απαντηθεί εκ των πραγμάτων αυτό το ερώτημα, κάθε φορά που φοράμε τα γυαλιά μας θα άξιζε να το σκεφτόμαστε σαν μια μικρή ψηφίδα στο μεγάλο μωσαϊκό της βελτίωσης του ατελούς γενετικού μας κώδικα με εξωσωματικά μέσα. Από εξελικτικής πλευράς, ο στόχος επιτυγχάνεται -- βλέπουμε καλύτερα.

Μέσα από την αλληλεπίδραση όλων των παραμέτρων του πνευματικού μας εποικοδομήματος, η κατεύθυνση της εξωσωματικής αυτής εξέλιξης επικεντρώνεται στο πιο ευαίσθητο σημείο του σημερινού πολιτισμού: Το ανθρώπινο σώμα σαν κέντρο και ναό της ύπαρξης. Τα εργαστήρια ερευνών δουλεύουν ακατάπαυστα για να προσφέρουν όλο και πιο εξελιγμένα βοηθήματα, που το καθένα είναι ένας μικρός θρίαμβος του νου μας πάνω στην τυφλή αδεξιότητα της φύσης: Φάρμακα, βηματοδότες, εμφυτεύματα, χειρουργικές τεχνικές, μοσχεύματα...

Αυτό που κάνει στην πραγματικότητα η φαρμακολογία, η ιατρική, η βιοτεχνολογία, η μικροηλεκτρονική και αύριο η νανοτεχνολογία είναι η συστηματική υπέρβαση του ενδοσωματικού γενετικού μας κώδικα. Στην ουσία πρόκειται για την επιστημονική έκφραση του πιο θεμελιακού μας ενστίκτου, του ενστίκτου της αυτοσυντήρησης.

Και από το κρίσιμο αυτό σημείο -- δηλαδή από το πιο βαθύ επίπεδο της ψυχής, από μια περιοχή όπου δεν είναι δυνατόν να υπάρχουν άμυνες, αντιρρήσεις, ερωτηματικά, αναστολές ή επιφυλάξεις -- αρχίζει να πλάθεται η φυσιογνωμία του ενδεχόμενου μετανθρώπου και ν' αποκτά περιεχόμενο ο νέος ζωτικός μύθος.

Πράξη πρώτη: Στη σκηνή εισέρχεται ο επαυξημένος άνθρωπος

Βρισκόμαστε ακόμα στη φάση της απλής διόρθωσης των ατελειών της φύσης. Αλλά από την αμυντική στάση του βασικού ενστίκτου -- όχι στον πόνο, όχι στον θάνατο, όχι στην αρρώστια -- το άλμα δεν είναι τόσο μεγάλο που να εμποδίζει τον νου να αδράξει την ευκαιρία του: Πέρα από τον πόνο, πέρα από τον θάνατο, πέρα από την αρρώστια -- να, η οδός που οδηγεί από το βασίλειο της ανάγκης στο βασίλειο της ελευθερίας. Και η βασιλική αυτή οδός δεν είναι παρά η σύνθεση των δύο βιολογιών μας -- της ενδοσωματικής και της εξωσωματικής. Η επαύξηση (augmentation) του σωματικού μας εαυτού με τα επινοήματα του νου μας. Το μείγμα "ανθρώπου" και "μηχανής". Το πάντρεμα του εσωτερικού σάρκινου εαυτού και των τεχνολογικών του προεκτάσεων. Με άλλα λόγια, ο κυβερνητικός οργανισμός, το κύβοργον[6].

Το κύβοργον δεν είναι κάτι καινούργιο ούτε κάτι μυθικό. Στην τεχνολογική μας κοινωνία, όλοι είμαστε ήδη έως ένα βαθμό κύβοργα. Ο νεφροπαθής στη μηχανή αιμοκάθαρσης είναι ένα κύβοργον. Κάθε τεχνολογική προσθήκη από τα γυαλιά έως τα ρούχα μας, κάθε εμφύτευμα από την τεχνητή οδοντοστοιχία μέχρι τον βηματοδότη, κάθε πολιτιστική προέκταση, μας μετατρέπει αυτόματα σε επαυξημένα όντα, σε ειδικευμένα κύβοργα. Κάθε φορά που πιάνουμε το τιμόνι του αυτοκινήτου μας και πατάμε το γκάζι, μπαίνουμε σε μια διαδικασία κυβοργογένεσης. Κάθε φορά που ακουμπάμε στο αυτί μας το ακουστικό του τηλεφώνου και μιλάμε με κάποιον μακριά, γινόμαστε ένα ακουστικό κύβοργον. Και κάθε φορά που διαβάζουμε Πλάτωνα ή Αριστοτέλη μέσω της μηχανής που ονομάζουμε βιβλίο, ναι, μετατρεπόμαστε σε αναγνωστικό κύβοργον. Διόρθωση, επαύξηση, βελτίωση, επέκταση -- μέσω των επινοημάτων του, ο άνθρωπος αλλάζει τη γενετική του μοίρα και δραπετεύει από την ειρκτή του DNA.

Αλλά η πρώτη πράξη του μετανθρώπινου μύθου πάει πολύ πιο μακριά. Χρειαζόμαστε καθολικά κύβοργα, λέει, που θα πάρουν αυτό το αδύναμο σώμα, αυτή την περιορισμένη αντίληψη, και θα τα ανεβάσουν συνολικά στο επίπεδο των φαντασμαγορικών κατασκευών του νου μας. Κι αυτό δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο με την άμεση διασύνδεση των (συλλογικών) τεχνολογιών με τον γενετικό μας εαυτό: Εμφυτεύματα που επιτρέπουν άμεση πρόσβαση του νου σε απέραντες ηλεκτρονικές βάσεις πληροφοριών και γνώσεων (η γνώση είναι δύναμη), συνεχής αντικατάσταση των φθαρμένων μελών και οργάνων μας με τεχνητά όργανα, φάρμακα που διώχνουν τα γηρατιά και τον θάνατο παρατείνοντας επ' άπειρον τη ζωή, προεκτάματα των αισθήσεων που ανοίγουν τη θέα ταυτόχρονα στον μικρόκοσμο και τον μακρόκοσμο...

Εχουμε δει το ενδεχόμενο του επαυξημένου ανθρώπου σε μυθιστορήματα και τηλεοπτικά έργα επιστημονικής φαντασίας. Η ηρωική και συνάμα παθητική τηλεοπτική φιγούρα του Robocop συνδυάζει την αμυντική και θεραπευτική πλευρά του κύβοργου (ένας άνθρωπος σώζεται από φοβερά τραύματα) με την επιθετική και επαυξητική πλευρά του (για να μετατραπεί σε ένα πανίσχυρο και ακατανίκητο πλάσμα). Ομως, η απόλυτη μοναξιά του παράξενου αυτού ήρωα εικονογραφεί, αθέλητα ίσως, την ιδέα του McLuhan ότι κάθε προέκταση του εαυτού μας (δηλαδή, κάθε νέα τεχνολογία) είναι ταυτόχρονα και ένας ακρωτηριασμός. Και λειτουργεί σαν προειδοποίηση.

Η αναπόφευκτη σύγκρουση των δύο βιολογιών μας

Το κύβοργον δεν είναι ακόμα ο μετάνθρωπος του νέου μύθου. Ισως θα μπορούσαμε να πούμε πως είναι ο διάνθρωπος, η ενδιάμεση μορφή προς τον τελικό μετάνθρωπο. Αυτή τη στιγμή, οι ανθρώπινες τεχνολογικές κοινωνίες βρίσκονται στις πρώτες φάσεις μιας ταχύτατης διαδικασίας κυβοργογένεσης. Τα κομμάτια του παζλ, ασύνδετα και ατακτοποίητα ακόμα, αποζητούν εναγώνια τη συνειδητοποίησή μας ότι, ναι, πράγματι, αυτό που οικοδομούμε είναι ένας κόσμος που δυναμικά συνθέτει, είτε σε ατομικό είτε σε συλλογικό επίπεδο, τις δύο βιολογίες μας -- τη δαρβίνεια γενετική μας εξέλιξη και τη λαμαρκιανή κοινωνική-πολιτιστική-τεχνολογική μας εξέλιξη. Το τι μπορεί να σημαίνει αυτό για τους παρόντες θεσμούς και αντιλήψεις μας είναι ένα μεγάλο ερωτηματικό.

Ένα παράδειγμα: Το 2003 υπολογίζεται ότι θα έχει ολοκληρωθεί η χαρτογράφηση[7] του ανθρώπινου γονιδιώματος και θα γνωρίζουμε ολόκληρο τον γενετικό μας κώδικα -- τα 100.000 περίπου γονίδια που σαν λέξεις μιας μυστικής γλώσσας αφηγούνται και υπαγορεύουν την ύπαρξη του είδους μας και του καθενός μας ατομικά. Εν αρχή ην ο Λόγος και τί θα συμβεί όταν ολοκληρωθεί η αποκρυπτογράφησή του, όταν ο καθένας μας θα υπάρχει σαν πληροφορία, σαν αφήγηση, πριν καν ακόμα υπάρξει; Ποια κοινωνία, ποιοι θεσμοί είναι σε θέση να αντέξουν μια τέτοια τρομερή αλήθεια;

Ομως, ο μετανθρώπινος μύθος του καιρού μας μένει ανικανοποίητος από την εικόνα του επαυξημένου ανθρώπου -- του υπό κατασκευήν κύβοργου. Στο κάτω κάτω της γραφής, η έννοια του κύβοργου δεν είναι τίποτα περισσότερο από την κωδικοποίηση πραγμάτων που ήδη συμβαίνουν, ορατών διαδικασιών σύνθεσης που λογικά αναμένεται να υπερβούν την αμυντική / θεραπευτική φάση τους μόλις αποκτήσουν κρίσιμη μάζα. Μέσα όμως από την ομίχλη πιθανοτήτων που ονομάζουμε μέλλον, αχνοφαίνονται οι σκιές άλλων πραγμάτων πολύ πιο καταλυτικών, που πορεύονται πέρα από τον δρόμο του επαυξημένου ανθρώπου.

Η σύνθεση των δύο βιολογιών μας, που είναι προϋπόθεση του κύβοργου, στην ουσία αποτελεί έναν ανήσυχο συμβιβασμό. Η δαρβίνεια γενετική κληρονομικότητά μας είναι ένας πολύ αργά εξελισσόμενος μηχανισμός μετάδοσης των πληροφοριών. Η αργόσυρτη και προβληματική προσαρμογή των γονιδίων μας προσδίδει στον ανθρώπινο κόσμο μια ιξώδη ποιότητα, τον καταδικάζει σε επικίνδυνη υστέρηση μπροστά στην ταχύτατη λαμαρκιανή εξέλιξη του πνευματικού μας εποικοδομήματος, που βρίσκεται σε συνεχή διάλογο με το περιβάλλον του και βαθμιαία μετατρέπεται το ίδιο σε περιβάλλον.

Η σύγκρουσή των δύο βιολογιών μας φαίνεται αναπόφευκτη από κάποια στιγμή και πέρα. Η τελική πράξη του νέου μετανθρώπινου μύθου δεν έχει αμφιβολίες για την έκβαση. Ξαναθυμίζω τα λόγια του σερ Peter Medawar:

"Στα ανθρώπινα όντα, η εξωγενετική κληρονομικότητα -- δηλαδή, η μεταφορά πληροφοριών μέσω μη γενετικών διαύλων -- έχει γίνει πιο σημαντική για τη βιολογική μας επιτυχία από οτιδήποτε είναι προγραμματισμένο στο DNA μας".

Πιο σημαντική προφανώς σημαίνει και πιο ισχυρή. Οπότε η φύση του τελικού μετανθρώπου προβάλλει σε όλο της το τρομακτικό μεγαλείο: Αφού ο γενετικός κώδικας είναι ανασταλτικός παράγοντας στην ταχεία εξέλιξη του είδους μας, τότε ο γενετικός κώδικας πρέπει να εγκαταλειφθεί. Και μαζί του η έδρα αυτού του κώδικα -- το ανθρώπινο σώμα. Ο τελευταίος άνθρωπος παρακαλείται να αφήσει στην είσοδο το σώμα του...

Η Ανάληψη της συνείδησης στο πληροφοριακό σύμπαν

Ο τελικός ήρωας του νέου μετανθρώπινου μύθου είναι ένα ον που κατοικεί σε ένα άλλο σύμπαν ηλεκτρικών παλμών και ακαριαίας πρόσβασης σε κάθε γνώση -- άχωρο και άυλο, ένα υπερνοήμον πρόγραμμα που διατρέχει ανά πάσα στιγμή ολόκληρη την τεχνολογική υποδομή, η οποία, απαλλαγμένη πια από τη δυσκίνητη γενετική κληρονομικότητα, εξελίσσεται με ασύλληπτες ταχύτητες.

Εγκαταλείποντας συνειδητά τη γενετική κληρονομικότητα, η νέα πρόταση για τον μετάνθρωπο κάνει το αποφασιστικό βήμα και ταυτίζεται πια απόλυτα με το πνευματικό εποικοδόμημα. Η σάρκινη χρυσαλλίδα μεταμορφώνεται σε πληροφοριακή πεταλούδα. Η λογική αυτής της μεταμόρφωσης είναι άψογη: Αφού έτσι ή αλλιώς είμαστε πληροφορίες, δηλαδή ιστορίες ειπωμένες στη γνωστή (σύντομα) γλώσσα των γονιδίων, είναι καλύτερα να μεταφράσουμε την ιστορία μας σε μια γλώσσα πολύ πιο πλούσια και αποτελεσματική από τα αδέξια τραυλίσματα της φύσης.

Ο νέος μύθος του μετανθρώπου ταυτίζει το τέλος του κλασικού ανθρώπινου χρόνου με μια Ανάληψη. Οι πληροφοριακοί ουρανοί ανοίγουν την ημέρα της μεγάλης Πεντηκοστής του ανθρώπινου πνεύματος και ο Υιός του Ανθρώπου (ο Μετάνθρωπος) ανέρχεται εν δόξη στον δικαιωματικό του θρόνο, στην ψηφιακή αποθέωση. Τεχνικά, η μετάφραση του σωματικού ανθρώπου σε πληροφοριακό μετάνθρωπο ονομάζεται "ανέβασμα" (uploading) και υποδηλώνει τη διοχέτευση των πληροφοριών που εμπεριέχει ο νους στην τεχνολογική υποδομή, η οποία θωρακίζεται από κάθε ορατό και αόρατο κίνδυνο.

Τί είναι όμως αυτό που μεταφράζεται; Προφανώς, η ουσία του είναι, το πνεύμα, η συνείδηση, το εγώ, ο εαυτός, η ψυχή. Ο μύθος του μετανθρώπου παίρνει εδώ ένα γιγάντιο ρίσκο, βάζει ένα τολμηρό στοίχημα: Ταυτίζει την ουσία-πνεύμα-συνείδηση με την πληροφορία. Θεωρεί ότι το μήνυμα δεν είναι τελικά το μέσο, ότι η μουσική δεν είναι το όργανο, ότι υπάρχει μια ουσία ανεξάρτητη από οποιαδήποτε μορφή. Δηλαδή, η μεταφυσική του νέου μύθου αρνείται να εγκαταλείψει τις επιστημονικές / θετικιστικές ρίζες της. Και στο σημείο αυτό είναι που θα κριθεί τελικά.

Τα ερωτήματα του χρόνου και της ταυτότητας

Οι κυρίαρχοι κοινωνικοί μύθοι είναι συναρπαστικές ιστορίες που σαν ατμομηχανές σέρνουν τη συλλογική συνείδηση προς συγκεκριμένες κατευθύνσεις. Ουσιαστικά, οργανώνουν και δίνουν σκοπό στις δυνατότητες κάθε καιρού. Υπάρχουν ζωτικοί μύθοι, αλλά υπάρχουν και αυτοκτονικοί μύθοι που εμφανίζονται σαν ζωτικοί. Εάν ο αναδυόμενος μετανθρώπινος μύθος είναι πράγματι ζωτικός, τότε παρακολουθούμε τα πρώτα στάδια μιας εξελικτικής σουπερ-νόβα: Τον άνθρωπο και το βλαστάρι του, τον μετάνθρωπο, να υποτάσσουν τον χρόνο και την εξέλιξη για να τα φέρουν στα μέτρα του πάθους τους. Διαφορετικά...

Αν ο νέος μετανθρώπινος μύθος έχει τις δυνατότητες να κινήσει το τραίνο της εξέλιξης πολύ πιο αποτελεσματικά από τους προηγούμενους, τότε η παρούσα στιγμή είναι ανάλογη με την ανάδυση των πρώτων αμφιβίων σε κάποιες λησμονημένες αρχέγονες αμμουδιές. Σπάζοντας σαν τον Προμηθέα τα δεσμά της ανάγκης (της γενετικής κληρονομικότητας, του DNA), ο άνθρωπος στέκεται σαστισμένος στον βράχο του Καυκάσου μη ξέροντας τι να κάνει τη νέα απίστευτη ελευθερία του μπροστά στα θανάσιμα ερωτήματα που γεννιούνται.

Το πρώτο και θεμελιακό ερώτημα που θέτει ο νέος μετανθρώπινος μύθος αφορά τον ίδιο τον εξελικτικό χρόνο. Ολόκληρη η μέχρι σήμερα πορεία του είδους μας, τόσο η γενετική όσο και η εξωγενετική, ήταν η αδιάκοπη υπέρβαση των ορίων που θέτουν τόσο η φύση όσο και η κουλτούρα. Αλλά η κατάλυση των ορίων δεν ήταν ποτέ συνεχής -- πάντοτε γινόταν με άλματα. "Καιρός του σπείρειν και καιρός του θερίζειν το εσπαρμένον". Υπέρβαση και αποκρυστάλλωση. Εποχές χάους και εποχές τάξης. Και υπήρχε πάντα καιρός για να αφομοιώνεται το καινούργιο και να βρίσκει μια οργανική θέση δίπλα στο παλιό. Στην καινούργια σύλληψη για τον μετάνθρωπο, όμως, ο εξελικτικός χρόνος δείχνει να συρρικνώνεται στο ακαριαίο, να συμπυκνώνεται σε μια κυριολεκτικά κάθετη απογείωση του νεωτερισμού. Δεν είναι παράξενη, λοιπόν, η εμφάνιση συγγραφέων όπως ο Vernon Vinge που προβλέπουν την επερχόμενη "μοναδικότητα" (singularity)[8] -- μια στιγμή δηλαδή στον μεσοπρόθεσμο συλλογικό ορίζοντα όπου η επιστημονική, κοινωνική και οικονομική αλλαγή θα είναι τόσο γρήγορη ώστε από τη σημερινή προοπτική μάς είναι αδύνατο να φανταστούμε τι θα συμβεί. (Μπορείτε να διαβάσετε το άρθρο του Vinge, Η επερχόμενη (τεχνολογική) μοναδικότητα, κάνοντας κλικ στον τίτλο).

Τα ζητήματα που προκύπτουν είναι πρωτοφανή. Αντέχει το ανθρώπινο ον μια τέτοια εξελικτική επιτάχυνση; Και δεν συνεπάγεται αυτό την επώδυνη καταστροφή του οικείου ανθρώπινου χωροχρόνου και της ζωτικής σχέσης του όντος με τον παρελθόν του; Υπάρχει άραγε τρόπος να γίνει "ανθρωπινότερη" η μετανθρώπινη κατάσταση και να ελεγχθεί αυτή η εκρηκτική επιτάχυνση ώστε να εξασφαλιστεί η "οικονομία της οδύνης";

Εξίσου θεμελιακό είναι το ερώτημα της ανθρώπινης ταυτότητας που εκ των πραγμάτων ξαναθέτει ο νέος μετανθρώπινος μύθος. Τόσο πολλές αλλαγές, τόσο ριζικές αλλαγές, σε τόσο σύντομο χρόνο, αφήνουν να υπονοηθεί ένα ριζικά νέο είδος όντος -- απόλυτα πλαστικό και αν-άξιο (άνευ σταθερού συστήματος αξιών ή με ένα διαφορετικό αξιακό υπερσύστημα), με ασαφή όρια ανάμεσα στον εαυτό του και τους άλλους. Είναι δυνατό ένα τέτοιο ον; Επαυξημένο και αθάνατο κύβοργον ή άχωρη υπερσυνείδηση σε ψηφιακά δίκτυα, ο ενδεχόμενος μετάνθρωπος για να υπάρξει θα πρέπει να αποδέχεται κάποια παραλλαγή της αριστοτέλειας αρχής της ετερότητας, αναγνωρίζοντας το πρόσωπο του άλλου ως προϋπόθεση για την αναγνώριση του εαυτού του. Βέβαια, έτσι λέμε αυτή τη στιγμή, αλλά ο πειρασμός είναι μεγάλος να αντιτείνει κανείς ότι η singularity του Vinge λειτουργεί ως "ορίζοντας γεγονότων" (events horizon) που δεν επιτρέπει να δούμε ή να εικάσουμε τι περιέχει η μαύρη οπή[9] του εξελικτικού μέλλοντός μας.

Ο επαναπροσδιορισμός του ανθρώπου

Εστω και αν απορρίπτει κανείς τον καινούργιο μετανθρώπινο μύθο σαν τεχνο-αποκαλυπτική φαντασίωση, το ερώτημα της ταυτότητας του ανθρώπου παραμένει καίριο μπροστά στις καταλυτικές εξελίξεις του καιρού μας. Ακόμα και αν θέλουμε να αντισταθούμε στον αναδυόμενο ζωτικό μύθο, είμαστε υποχρεωμένοι να επαναπροσδιορίσουμε τον άνθρωπο και τον ρόλο του σε ένα εξελισσόμενο σύμπαν. Δυστυχώς ή ευτυχώς, οι παλιές απαντήσεις για το τι είναι ο άνθρωπος και τι κάνει σ' αυτό τον πλανήτη δεν επαρκούν πλέον.

Βρισκόμαστε σε ένα εξελικτικό και ηθικό σταυροδρόμι. Ο μετανθρώπινος μύθος του καιρού μας προσπαθεί να συνθέσει τα κομματάκια του σημερινού παζλ και η εικόνα που ξεπροβάλλει είναι τρομακτική. Μέσα από μια διαδικασία θετικής ανάδρασης, το πνευματικό εποικοδόμημα του ανθρώπου (οι γνώσεις, οι τεχνολογίες, οι πληροφορίες) αυτονομείται ολοένα και περισσότερο από τους βιολογικούς μας περιορισμούς και τείνει να μεταμορφωθεί σε μια πρωτοφανή εξελικτική δύναμη, που φαίνεται να μας λέει: "Προσαρμόσου ή εξαφανίσου".

Ισως υπάρχουν και άλλοι τρόποι να συνθέσει κανείς το παζλ. Ισως υπάρχει ακόμα η δυνατότητα και για άλλους ζωτικούς μύθους. Αλλά τι άλλο πολύ διαφορετικό μπορούν να μας πουν πέρα από το γεγονός ότι είμαστε καταδικασμένοι από το βούκεντρο του πόνου και τον φόβο για τον θάνατο να εξελισσόμαστε αδιάκοπα; Και πόσο πειστικά μπορεί κανείς να αμφισβητήσει το γεγονός ότι το πνευματικό μας εποικοδόμημα -- η γλώσσα, οι γνώσεις, η φιλοσοφία, η επιστήμη, η τεχνολογία μας -- τελικά έχει τη φύση φύσης και επιβάλλει ένα συνεχώς επιταχυνόμενο ρυθμό προσαρμογής που δεν μπορεί να παρακολουθήσει πια το μεγαλύτερο μέρος της ανθρωπότητας;

Αν και ο καινούργιος μετανθρώπινος μύθος μάς τρομάζει, μας προσφέρει ταυτόχρονα την επίγνωση ότι εμείς οι ίδιοι είμαστε αυτοί που γεννούμε και επωάζουμε το αυγό του εξελικτικού δράκοντα. Και από εδώ θα μπορούσε ίσως να ξεκινήσει η διαδικασία για μια νέα αυτεπίγνωση.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Τρανσουμανισμός (Transhumanism): Μπροστά στα αδιέξοδα του παραδοσιακού ουμανισμού, μια νέα μορφή ή μετεξέλιξή του, ο τρανσουμανισμός, προσπαθεί να συλλάβει καλύτερα την έννοια άνθρωπος σε ένα ρευστό και αδιάκοπα μεταβαλλόμενο πνευματικό και υλικό σύμπαν. Οπως και ο ουμανισμός, ο τρανσουμανισμός δίνει αξία στον Λόγο και στον άνθρωπο και δεν βλέπει κανένα λόγο για πίστη σε άγνωστες, υπερφυσικές δυνάμεις που ελέγχουν εξωτερικά τη μοίρα μας. Αντίθετα, η φιλοσοφία αυτή πηγαίνει μακρύτερα και μας ωθεί πέρα από το απλώς ανθρώπινο στάδιο εξέλιξης.

Ο τρανσουμανισμός παίρνει πολλές μορφές, καμιά φορά αντιφατικές. Η ουσία του είναι ότι οι άνθρωποι μπορούν και οφείλουν να συνεχίσουν να εξελίσσονται προς όλες τις δυνατές κατευθύνσεις. Οσο εκπληκτικά και αν είναι το σώμα και ο νους που μας έδωσε η βιολογική εξέλιξη, εντούτοις κάθε άλλο παρά τέλεια είναι. Μπορούμε και οφείλουμε να τα αναπτύξουμε με ορθολογικό τρόπο μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας, αλλάζοντας ταυτόχρονα και την "ανθρώπινη μοίρα" με νέες μεθόδους και οράματα. Μακροπρόθεσμα βέβαια δεν μπορούμε να μιλάμε πια για τον άνθρωπο, αλλά για τον μετάνθρωπο.

Μέσα στον καθολικό πανικό που κατέχει τον καιρό μας, ο τρανσουμανισμός αναμφίβολα αποτελεί ένα αισιόδοξο όραμα για το μέλλον του ανθρώπου και ταυτόχρονα μια ανεπιφύλακτη δήλωση εμπιστοσύνης στον ανθρώπινο Λόγο. Είναι δε εντυπωσιακή η πληθώρα των κόμβων στο Internet που ασχολούνται με τη νέα αυτή προσέγγιση του ανθρώπου. Για μια εισαγωγή στον τρανσουμανισμό, αξίζει να ξεκινήσετε από τον κόμβο του Anders Sandberg.

Μερικοί ορισμοί του τρανσουμανισμού από διάφορους συγγραφείς:

  • Anders Sandberg: "Τρανσουμανισμός είναι η φιλοσοφία ότι μπορούμε και πρέπει να εξελιχθούμε σε ανώτερα επίπεδα, τόσο σωματικά και πνευματικά όσο και κοινωνικά, χρησιμοποιώντας ορθολογικές μεθόδους".
  • Max More: "Φιλοσοφία ζωής καθοδηγημένη από αρχές και αξίες που προάγουν τη ζωή, η οποία επιδιώκει μέσω της επιστήμης και της τεχνολογίας τη συνέχιση και επιτάχυνση της εξέλιξης της νοήμονος ζωής πέρα από την τρέχουσα ανθρώπινη μορφή και τους περιορισμούς της".
  • Mitch Porter: "Ο τρανσουμανισμός είναι το δόγμα ότι μπορούμε και πρέπει να γίνουμε κάτι περισσότερο από άνθρωποι".
  • Natasha Vita More: "Είναι η δέσμευση να ξεπεράσουμε τα ανθρώπινα όρια σε όλες τους τις μορφές, όπως: Παράταση του μέσου όρου ζωής, επαύξηση της ευφυίας, συνεχής αύξηση της γνώσης, εξασφάλιση πλήρους ελέγχου της προσωπικότητας και ταυτότητάς μας και δημιουργία της ικανότητας να εγκαταλείψουμε αυτό τον πλανήτη. Οι τρανσουμανιστές επιδιώκουν να εξασφαλίσουν αυτούς τους στόχους μέσω του Λόγου, της επιστήμης και της τεχνολογίας".
  • Robin Hanson: "Ο τρανσουμανισμός είναι η ιδέα ότι οι νέες τεχνολογίες κατά πάσα πιθανότητα θα αλλάξουν τόσο πολύ τον κόσμο τους επόμενους ένα ή δύο αιώνες, ώστε οι απόγονοί μας από πολλές πλευρές δεν θα είναι πλέον 'άνθρωποι'".

2. Εξτροπιανισμός (Extropianism): Μια μαχητικότερη και πιο "εξατομικευμένη" μορφή τρανσουμανισμού, που δίνει προσωπικότερο περιεχόμενο στη συνειδητή ανθρώπινη εξέλιξη. Το όνομα αυτής της "σχολής" (ή μήπως, κινήματος;) προέρχεται από τη λέξη εξτροπία, που είναι το αντίθετο της εντροπίας, δηλαδή του θερμικού θανάτου του σύμπαντος (θυμάστε ακόμα τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής;) Οι βασικές αντιλήψεις των εξτροπιανιστών περιλαμβάνουν τις παρακάτω αρχές και θέσεις:

  • Επέκταση χωρίς όρια: Επιδίωξη μεγαλύτερης ευφυίας, σοφίας και αποτελεσματικότητα, απεριόριστος μέσος όρος ζωής και κατάλυση των πολιτικών, πολιτιστικών, βιολογικών και ψυχολογικών περιορισμών στην αυτο-ανάπτυξη και αυτο-πραγμάτωση. Διαρκής υπέρβαση των εμποδίων στην πρόοδο και τις δυνατότητές μας. Επέκταση στο σύμπαν και εξέλιξη χωρίς όρια.
  • Αυτο-μεταμόρφωση: Συνεχής ηθική, διανοητική και σωματική αυτο-βελτίωση μέσω του Λόγου και της κριτικής σκέψης, μέσω της προσωπικής υπευθυνότητας και του πειραματισμού. Επιδίωξη βιολογικής και νευρολογικής επαύξησης.
  • Δυναμική αισιοδοξία: Τροφοδότηση της δυναμικής δράσης με θετικές προσδοκίες. Υιοθέτηση μιας ορθολογικής, έμπρακτης αισιοδοξίας, που απορρίπτει τόσο την τυφλή πίστη όσο και την καθηλωτική απαισιοδοξία.
  • Νοήμων τεχνολογία: Δημιουργική εφαρμογή της επιστήμης και της τεχνολογίας για την υπέρβαση των "φυσικών" ορίων, που μας επιβάλλει η βιολογική μας κληρονομιά, η κουλτούρα μας και το περιβάλλον.
  • Αυθόρμητη τάξη: Υποστήριξη αποκεντρωτικών και εθελοντικών διαδικασιών κοινωνικού συντονισμού. Υιοθέτηση της ανεκτικότητας, της πολυμορφίας, της μακροπρόθεσμης σκέψης, της προσωπικής υπευθυνότητας και της ατομικής ελευθερίας.

3. Γονιδίωμα: Το σύνολο των γονιδίων που περιέχονται στην απλοειδή σειρά των χρωμοσωμάτων μας. Η απλοειδής (haploid) σειρά ή αλληλουχία βρίσκεται στα αναπαραγωγικά μας κύτταρα (ωάρια, σπερματοζωάρια) και περιέχει τον μισό αριθμό χρωμοσωμάτων από εκείνον που υπάρχει στα σωματικά (διπλοειδή) κύτταρα του οργανισμού μας. Πρόκειται δηλαδή για το σύνολο των γονιδίων (βιολογικών μονάδων κληρονομικότητας) που ο καθένας μας μεταβιβάζει στους απογόνους του. Βλ. επίσης H χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος.

4. Peter Medawar: Βρετανός επιστήμονας λιβανέζικης καταγωγής. Γεννήθηκε το 1915 στη Βραζιλία και έλαβε δύο φορές το Βραβείο Νόμπελ -- το 1945 για τη συμβολή του στην ανακάλυψη της πενικιλλίνης και το 1960 για τις ανακαλύψεις του στον τομέα της ανοσολογίας. Απεβίωσε το 1987. Καθηγητής σε πανεπιστήμια, ενδιαφερόταν έντονα για τα ζητήματα της παιδείας. Σε μια από τις τελευταίες διαλέξεις του έλεγε: "Πριν τριακόσια και περισσότερα χρόνια, ο Francis Bacon ονειρεύτηκε ένα νέο κράτος, τη Νέα Ατλαντίδα, μια δίκαιη και ανθρωπιστική κοινωνία όπου το κύριο εξαγωγικό προϊόν της είναι το φως -- το ιδιαίτερο φως του Bacon, το lumen siccum, το φως της κατανόησης -- μια κοινωνία αφιερωμένη στην 'πραγμάτωση όλων των εφικτών πραγμάτων'. Μου αρέσει η ιδέα της εμπορίας φωτός, του φωτός σαν αντικείμενο εμπορίας. Νομίζω πως είναι η ιδέα που ενέπνευσε όλες τις μεγάλες εκπαιδευτικές περιπέτειες του παρελθόντος".

5. Το λαμαρκιανό μοντέλο εξέλιξης: Η άποψη του Λαμάρκ ότι τα είδη εξελίσσονται με την προσαρμογή των ατόμων στις προκλήσεις / πληροφορίες του περιβάλλοντος ήταν η πρώτη μοντέρνα εξελικτική θεωρία. Ο Λαμάρκ υποστήριζε ότι, λόγου χάρη, σε μια αιφνίδια έλευση παγετώνων τα μέλη ενός είδους δημιουργούν κάποιον προστατευτικό μηχανισμό κατά του κρύου (π.χ. γούνα), ο οποίος κληρονομείται άμεσα στους απογόνους τους. Η θεωρία του Λαμάρκ καταρρίφθηκε αργότερα από τη θεωρία του Δαρβίνου, ο οποίος πρότεινε μια πολύ πιο βλοσυρή και ρεαλιστική ερμηνεία, τον μηχανισμό της επιβίωσης του καταλληλοτέρου στις αλλαγμένες συνθήκες. Προσαρμοσμένη, η δαρβίνεια προσέγγιση συνεχίζει να αποτελεί και σήμερα την αποδεκτή επιστημονική θεωρία για τη γενετική εξέλιξη των ειδών. Παρ' όλα αυτά, το λαμαρκιανό μοντέλο είναι εκείνο που εμφανώς ισχύει στη μη γενετική εξέλιξη του ανθρώπινου είδους, μέσω της άμεσης και ταχείας προσαρμογής του πνευματικού εποικοδομήματος στις μεταβαλλόμενες συνθήκες.

6. Κύβοργον: Απόδοση του αγγλικού όρου cyborg (σύντμηση της φράσης cybernetic organism -- κυβερνητικός οργανισμός), που περιγράφει το "πάντρεμα" ανθρώπου και μηχανής. Εφ' όσον στην ουσία πρόκειται για δανεικές ελληνικές λέξεις, επαναδιατυπώνω απλά μια αγγλοποιημένη ελληνική λέξη.

7. Η χαρτογράφηση του ανθρώπινου γονιδιώματος (Human Genome Project - HGP) είναι ένα από τα πιο μεγάλα και κρίσιμα διεθνή ερευνητικά προγράμματα του καιρού μας. Στόχοι του είναι η κατάστρωση λεπτομερών γενετικών και φυσικών χαρτών του ανθρώπινου γονιδιώματος, ο καθορισμός της πλήρους αλληλουχίας νουκλεοτιδίων του ανθρώπινου DNA, ο εντοπισμός των 50.000 - 100.000 γονιδίων μέσα στο ανθρώπινο γονιδίωμα, καθώς και παρόμοιες αναλύσεις σε άλλους οργανισμούς που χρησιμοποιούνται ευρέως στα ερευνητικά εργαστήρια ως συστήματα - μοντέλα. Τα επιστημονικά προϊόντα του HGP θα αποτελέσουν πηγή λεπτομερούς πληροφόρησης για τη φύση, την οργάνωση και τη λειτουργία του ανθρώπινου DNA, δηλαδή των πληροφοριών που αποτελούν το βασικό σετ κληρονομικών "εντολών" για την ανάπτυξη και λειτουργία ενός ανθρώπινου πλάσματος.

Η επιτυχής ολοκλήρωση των φιλόδοξων αυτών στόχων θα χρειαστεί την ανάπτυξη μιας ποικιλίας νέων τεχνολογιών. Θα χρειαστεί επίσης εξελιγμένα μέσα για να είναι οι πληροφορίες αυτές ευρέως διαθέσιμες σε επιστήμονες, γιατρούς και άλλους, ούτως ώστε τα πορίσματα της έρευνας να μπορούν να χρησιμοποιηθούν ταχύτατα για κοινό όφελος. Για τον λόγο αυτό, η βελτιωμένη τεχνολογία για βιοϊατρική έρευνα θα είναι ένα ακόμα σημαντικό προϊόν του HGP. Από το στάδιο της σύλληψης του HGP, ήταν αντιληπτό ότι η εξασφάλιση και χρήση μιας τέτοιας γενετικής γνώσης θα είχε κολοσσιαίες επιπτώσεις τόσο στα άτομα όσο και στην κοινωνία και θα έθετε προς δημόσια και επαγγελματική συζήτηση πολλά ζητήματα πολιτικής. Συνεπώς, η ανάλυση των ηθικών, νομικών και κοινωνικών επιπτώσεων της γενετικής γνώσης, καθώς και η υποβολή σε δημόσια συζήτηση των πολιτικών ενδεχομένων, αποτελούν ένα ακόμα σημαντικό συστατικό της ερευνητικής προσπάθειας για το ανθρώπινο γονιδίωμα.

Ενα καλό σημείο για να δείτε αναλυτικότερα το κρίσιμο αυτό ερευνητικό πρόγραμμα είναι ο κόμβος του αμερικανικού Human Genome Research Institute, απ' όπου πήρα και τις παραπάνω πληροφορίες.

8. Singularity: Εννοια των μαθηματικών και της φυσικής, που υποδηλώνει μια μοναδική κατάσταση, μια ασυνέχεια, στην εξέλιξη ενός προβλήματος ή μιας φυσικής διαδικασίας. Η μοναδικότητα αυτή δεν επιτρέπει να εικαστεί το τι θα συμβεί με βάση τα προηγούμενα. Ο Vernon Vinge, μαθηματικός και συγγραφέας επιστημονικής φαντασίας, πρότεινε πρόσφατα την έννοια της τεχνολογικής μοναδικότητας ως καθοριστικού σημείου στην πορεία εμφάνισης του μετανθρώπου και από εκεί έχει ξεκινήσει μια πολύ έντονη συζήτηση στους κύκλους των τρανσουμανιστών και εξτροπιανιστών. Η τεχνολογική αυτή μοναδικότητα τοποθετείται από αρκετούς στοχαστές σε ένα κοντινό μέλλον, γύρω στο 2010, ενώ από άλλους συνδυάζεται με την εμφάνιση της τεχνητής νοημοσύνης. Μπορείτε να δείτε το αρχικό άρθρο του Vinge, που ξεσήκωσε μια θύελλα συζητήσεων, κάνοντας κλικ στον σύνδεσμο.

9. Μαύρη οπή: Ορος της αστροφυσικής που περιγράφει σκοτεινά αντικείμενα του σύμπαντος με κολοσσιαία συμπυκνωμένη μάζα. Η βαρύτητα των σωμάτων αυτών είναι τόσο μεγάλη που δεν επιτρέπει ούτε στο φως να διαφύγει, εξ ου και ο όρος μαύρη οπή. Οι μαύρες οπές προκαλούν μια μοναδικότητα (singularity), η οποία αρχίζει σε κάποια μικρή απόσταση από την επιφάνειά τους, στο σημείο που ονομάζεται ορίζοντας γεγονότων (events horizon). Εννοείται ότι οι έννοιες αυτές χρησιμοποιούνται εδώ μεταφορικά για να υποδηλωθεί η ριζική διαφορετικότητα της ανθρώπινης από τη μετανθρώπινη κατάσταση.


Ενας λόγος τερματικός

Σχόλιο του Σπύρου Γεωργαντά

Διαβάζοντας το άρθρο του φίλου και συνεκδότη Σπύρου Μάνδρου -- στην τελική του μορφή, αφού έχω αναγνώσει δύο τουλάχιστον πρότερες γραφές και έχω διά μακρών συζητήσει μαζί του ώρες ατέλειωτες αυτά ακριβώς τα θέματα, κάποιος απόηχος των οποίων υπάρχει στους διαλόγους μας σε προηγούμενα τεύχη των "Μετα-θέσεων" -- μου σφηνώθηκε μια λέξη που έξοχα χαρακτηρίζει ή εν πάση περιπτώσει θα έπρεπε να χαρακτηρίζει τους πνευματικούς αγώνες: Γενναιότητα.

Γενναιότητα πρώτα απ' όλα των "Μετα-θέσεων", που αναλαμβάνουν το ρίσκο να παρουσιάσουν, και μάλιστα σε εισαγωγικό κείμενο, μια τόσο προκλητική για τα δικά μας πράγματα σειρά σκέψεων. Καλύτερα, τόσο ασυνήθιστη, καθώς προσπαθεί κατά τη σταθερή παράδοση των αμερικανικών πανεπιστημίων του αιώνα μας να συνθέσει μια συμπαγή ιδέα που θέλει να αγκαλιάσει το όλο (άλλοι θα έλεγαν όραμα). Πρόκειται για ένα μικρό αναμφίβολα αλλά περιεκτικό όργανο, ένα μοντέλο θα λέγαμε, που επιδιώκει μεν τη συζήτηση αλλά και την αποδιώχνει με τον κλειστό χαρακτήρα του. Και είναι αποκαλυπτική η για πρώτη φορά άρνηση του Σ.Μ. να παρουσιάσουμε υπό μορφή διαλόγου τις εκατέρωθεν θέσεις μας, όπως το συνηθίζαμε ώς τώρα.

Η αξία αυτού του κειμένου πρέπει να κριθεί στον "ευρητικό" τομέα και -- πώς να το πω -- στον αφυπνιστικό. Και πρέπει ακόμα να κριθεί ολικά. Πράγμα που αυξάνει τις δυσκολίες καθώς στην άκρη παραμονεύει ο κίνδυνος του γελοίου. Γιατί ένα κείμενο σαν κι αυτό θα μπορούσε να κριθεί γελοίο από τους "ειδικούς" -- υπάρχουν άραγε "ειδικοί" σε ένα τέτοιο ζήτημα; Θα μπορούσε ακόμα να κριθεί γελοίο από τους ουμανιστές (άλλο είδος υπό εξαφάνιση), που έχουν οχυρωθεί στις θέσεις τους της εφ' άπαξ ανθρωπολογίας, πράγμα που τους επιτρέπει τη συζήτηση με τον θεσμισμένο χριστιανισμό. Το κείμενο όμως του Σ.Μ. δεν έχει καμιά σχέση ούτε με τον ουμανισμό ούτε με τον χριστιανισμό.

Δεν είναι μικρός αυτός ο κίνδυνος που στρώνει τον δρόμο και σε έναν άλλο: Τον κίνδυνο της αδιαφορίας τόσο προς τον Σ.Μ. όσο και προς τις "Μετα-θέσεις", τη στιγμή μάλιστα που προσπαθούμε, με την πρέπουσα σοβαρότητα, να στήσουμε ένα όργανο διαλόγου. Βεβαίως, αυτό που προσπαθήσαμε από την αρχή να θίξουμε ήταν τα πλατιά θέματα, αλλά εδώ δεν υπάρχουν στηρίγματα, δεν μπορούμε να βασιστούμε σε κάποιο (όποιο) corpus παραδεκτών και συνεπώς κατά κάποιο τρόπο αποδεδειγμένων αξιών. Είναι άραγε τυχαίο ότι ο Σ.Μ. καταφεύγει σε παραδείγματα μυθιστορηματικής επιστημονικής φαντασίας; Η οποία, όταν πρωτοεμφανίστηκε, θεωρηθήκε γελοίο φιλολογικό είδος από κάποιους που ωστόσο σήμερα αποκαλούμε γελοίους...

Το ζήτημα της προετοιμασίας για τέτοια θέματα

Στην ουσία τώρα. Με το πρώτο πλησίασμα του θέματος που πραγματεύεται ο Σ.Μ. (τι θέμα δηλαδή, κόσμος ολόκληρος!) προβάλλει έντονα η δυσκολία με τη μορφή μιας σοβαρής αμφιβολίας: Είμαστε σε θέση, μπορούμε στοιχειωδώς έστω να προσεγγίσουμε τέτοια θέματα; Οταν μάλιστα δυσκολευόμαστε να αναγνωρίσουμε και αναλύσουμε τις συνέπειες της εφαρμοσμένης τεχνικής ακόμα και στην καθημερινή ζωή, καθώς αυτές κατ' ανάγκη περνούν από το φίλτρο της ενημέρωσης και της οικονομικής εκμετάλλευσης. Πόσο μάλλον, όταν λόγω σπουδών και προσανατολισμών οι τρόποι πρόσληψής μας ως προς αυτά τα φαινόμενα είναι αρκετά ανεπιτήδευτοι.

Εύκολο καταφύγιο γι' αυτές τις αδυναμίες η φιλοσοφία και η ανθρωπολογική θεώρηση των πραγμάτων, με τις οποίες εγγίζει κανείς, και πολύ γρήγορα, τις δογματικές ρήσεις ή την περιπλάνηση σε απέραντους χώρους (θα προτιμούσα εδώ τη λέξη limbo, μια έννοια που η ελληνική γλώσσα δεν περιλαμβάνει καθώς εμποδίζεται από τους όρους της τελέσεώς της να αναφερθεί στον μη-χώρο και στο μη-φως). Χωρίς πειθαρχία όμως, μπορεί να καταλήξει κανείς στο απέραντο παραλήρημα, σε βάρος της σωστικής μεσότητας, που συνιστά το θριαμβικό κατόρθωμα του είδους άνθρωπος -- τον Λόγο.

Η συνήθης στάση απέναντι στην τεχνολογία

Εντούτοις, ο Σ.Μ. θίγει εδώ ένα κολοσσιαίο γεγονός, το οποίο συνήθως προσποιούμεθα ότι δεν υπάρχει. Τουλάχιστον αυτή είναι η στάση των καθημερινών ανθρώπων και στην τάξη αυτών των ανθρώπων στρατεύω οικειοθελώς και με όση συνέπεια μπορώ τη συνείδησή μου. Οι στάσεις μας απέναντι σ' αυτά τα ζητήματα συνήθως διακρίνονται σε δύο, όταν κατορθώνουν να ξεπεράσουν την "ουδό" της τηλεοπτικής αδιαφορίας -- μιας αδιαφορίας που φαίνεται ότι προσιδιάζει σε φαινόμενα όλως ξένα προς εμάς και ας ετοιμάζουν με τρόπο καθοριστικό το μέλλον μας.

Η μια στάση είναι να αρνούμαστε τη δυνατότητα παρόμοιων εξελίξεων εν ονόματι του αναλλοίωτου της ανθρώπινης φύσης. Ο πατέρας μου παρουσίαζε την ανθρώπινη φύση σαν κάτι το απόλυτα δεδομένο. Η μάνα μου, όπως κάθε μάνα, οχυρωνόταν ήσυχα ήσυχα πίσω από ένα "αυτό δεν γίνεται" και έστρεφε αλλού, φυσικώς έστρεφε, το πρόσωπό της. Ο παπούς μου μιλούσε, ανάμεσα σε δυό ποτήρια κρασί, για αμαρτία και η γιαγιά μου δεν ασχολιόταν με τέτοια. Το εκπληκτικό ήταν πως αυτή η άρνηση δεν εμφανιζόταν καθόλου σε άλλα θριαμβικά επιτεύγματα της τεχνικής. Θυμάμαι ακόμα τον ενθουσιασμό στο οικογενειακό μας τραπέζι όταν αναγγέλθηκε η πρώτη (αρκετά πρωτόγονη για τα σημερινά δεδομένα) αποστολή κοσμοναύτη στο διάστημα. "Ζούμε σε μια φανταστική εποχή", έλεγε γελώντας ο πατέρας μου.

Δεν τα λέω αυτά για να αποσπάσω το χαμόγελο, αλλά για να υπογραμμίσω πόσο "φυσική" μάς φαίνεται μετά από λίγο η όποια τεχνολογική αλλαγή και επιτυχία, ιδίως όταν ενσωματώνεται στην καθημερινή μας ζωή (πρόσφατο παράδειγμα τα κινητά τηλέφωνα) ή δεν αντιμάχεται τα κοσμοείδωλά μας. Η διαστημική περιπέτεια ξυπνάει αμέσως την έννοια άνθρωπος-σαν-είδος ανεξάρτητα από τις διαφορές που μπορεί να υπάρχουν ανάμεσα στα άτομα και τις ομάδες. Πρόκειται όμως για μια έκρηξη, μια κίνηση προς τα έξω. Ενώ κάθε νέα επέμβαση στο σώμα μας μπορεί να εκληφθεί σαν ανυπόφορη και απαράδεκτη εισβολή στο είναι μας.

Το παράδειγμα του αντισυλληπτικού χαπιού

Για να παραμείνουμε στον τομέα της μαρτυρίας, κάτι που μάλλον αποφεύγει στο κείμενό του ο Σ.Μ., υπάρχουν βέβαια εξαιρέσεις σ' αυτό τον κανόνα. Ας θυμηθούμε την ενθουσιώδη αποδοχή του αντισυλληπτικού χαπιού, που η γενίκευση της χρήσης του σηματοδότησε την τραγική πτώση της δημογραφίας και παρεμπιπτόντως οδήγησε και σε τερατογενέσεις. Εκεί όμως, πέραν του ότι μια τέτοια χρήση είχε προσλάβει τον αέρα της απελευθέρωσης του ανέκαθεν(;) καταπιεσμένου όντος, όπως περιέγραφαν τον εαυτό τους οι γυναίκες, υπήρχε και ένα επιπλέον κίνητρο: Η απελευθέρωση της ηδονής ή, καλύτερα, η απεξάρτησή της από την τεκνοποιία.

Ηταν δηλαδή μια πρώτη (ίσως η πρώτη) τομή σε έναν προαιώνιο κύκλο. Και η πρώτη με τεχνικά μέσα πλήρης απόπειρα άρνησης του συνόλου της ζωής σαν κάτι που εξαρτάται από βιορυθμούς και βρίσκεται σε εξάρτηση από τον χρόνο υπέρ μιας "λογιστικής" θεώρησης του ανθρώπου, του εξατομικευμένου ζευγαριού, η απολυτοποίηση του οποίου, σαν επαρκούς όρου για την επίτευξη της "ευτυχίας", είχε προετοιμαστεί εξαιρετικά καλά από τη λογοτεχνία. Ενώ η ψυχανάλυση, ή έστω μια μορφή της, είχε συντείνει στην απομόνωση της ηδονής σαν αξία αφ' εαυτής.

Επιμένω σ' αυτά για να θυμίσω, αν χρειάζεται, την τόσο προφανή αλήθεια πως δεν νοείται τεχνολογία χωρίς άμεσες κοινωνικές επιπτώσεις και μάλιστα στο σύνολο της κοινωνίας. Είναι κι αυτό μια μορφή παγκοσμιοποίησης, με την οποία πρέπει να μάθουμε να λογαριαζόμαστε.

Στην περίπτωση όμως του χαπιού παριστάμεθα μάρτυρες και μιας μετάθεσης της ευθύνης. Τείνουμε να θεωρούμε το όργανο (στην προκειμένη περίπτωση τον χορηγούντα γιατρό, ακόμα και τον υπακούοντα) υπεύθυνο όχι μόνο στη βοήθεια για την απεξάρτηση της ηδονής, αλλά και για την επιτυχή αντιμετώπιση των παρενεργειών αυτής της τομής. Θεωρούμε δε σκανδαλώδη την αδυναμία προσφοράς περαιτέρω βοήθειας.

Η στάση της άκριτη αποδοχής και η βούληση για δύναμη

Η άλλη στάση των καθημερινών ανθρώπων είναι να αποδεχόμαστε βιαστικά την κάθε νέα πιθανότητα, πόσο μάλλον βεβαιότητα, τεχνολογικών εξελίξεων συνήθως στο ζήτημα που μας απασχολεί: Μείωση ή εξαφάνιση του σωματικού πόνου, των αισθημάτων ενοχής, του ψυχολογικού σοκ, των εκ γενετής δυσπλασιών κοκ.

Ομως αυτή η αύξηση εν τέλει της δύναμης του είδους μας πάνω στο νόμο της φθοράς έχει τη βασική της ψυχολογική διάσταση και προέρχεται από τη βούληση για δύναμη (will to power). Και ακριβώς αυτή η αποδοχή των προβολών της βούλησης για δύναμη πρέπει να μας προβληματίζει ως προς το τι κρύβει.

Καλώς ή κακώς, χρεώνουμε στον Νίτσε τη βούληση για δύναμη. Και βεβαίως μια τέτοιου τύπου ψυχολογική αντίδραση στην αφόρητα κονφορμιστική κοσμοθεωρία του τέλους του 19ου αιώνα, πριν από το αφυπνιστικό όσο και τραγικό ξέσπασμα του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δεν μπορεί παρά να αποστά την επίνευσή μας εφ' όσον παραμένει στον χώρο των ιδεών και της πνευματικής διαπάλης. Θα έλεγα μάλιστα ότι μακράν του να συνιστά πάγια θέση της φιλοσοφίας, είναι μια φάση ακριβώς που συνδυάζεται με την ηλικία και τελικά εκκαλεί την ομαλότητα, την οποία πρόσκαιρα αρνείται. Στην ίδια περίοδο και στο ίδιο κλίμα κινείται και ο Φρόυντ, που φτάνει να δικαιώνει (πιο σωστά, να ερμηνεύει) την πατροκτονία.

Η επικίνδυνη εγκατάλειψη της μεσότητας

Και όταν τέτοιου μεγέθους πνεύματα φτάνουν σε τόσο ξεκάθαρα λάθη, τί να πούμε για τους μικρόνοες που με λυσσαλέο αρνητισμό αρνούνται την πραγματικότητα, αυτή ακριβώς την πραγματικότητα που αρνείται την πραγμάτωση των φαντασιώσεών τους; Εδώ έχουμε βεβαίως κάθε δικαίωμα όχι μόνο να πάψουμε να παρακολουθούμε, αλλά και να ζητήσουμε επεμβάσεις και προστασίες από τέτοιους φορείς και τα "οράματά" τους.

Οι φρικώδεις ακρότητες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μάς καθιστούν εξαιρετικά διστακτικούς ως προς την εφαρμογή κάθε είδους σχημάτων πάνω στην κοινωνία, εν ονόματι όποιας αρχής και αν γίνονται. Ο αιώνας μας βρίθει από τέτοια σχήματα: Από τον σοβιετικού τύπου σοσιαλισμό, που είναι η ακραία απόληξη του Διαφωτισμού, από τον νιτσεϊκής υποτίθεται εμπνεύσεως ναζισμό και από άλλες μικρότερης καταστρεπτικότητας μορφές δικτατορίας.

Οι κίνδυνοι από τις εσωτερικές παρεμβάσεις

Ολα αυτά συνιστούν όμως είδη εξωτερικής, κοινωνιολογικής και πολιτικής παρέμβασης στο είδος άνθρωπος. Το επικίνδυνο σημείο των καινούργιων εσωτερικών / τεχνολογικών παρεμβάσεων βρίσκεται αλλού: Στην εφαρμογή τους χωρίς την ύπαρξη ενός ανθρωπολογικού (ελλείψει καλύτερης λέξης) σχεδίου είτε ως προς την επίτευξη των στόχων τους είτε ως προς τη διαφύλαξη βασικών αξιών.

Η βάση ενός τέτοιου σχεδίου δεν μπορεί παρά να αναζητηθεί στο παρελθόν (πού αλλού;) Οπως γίνεται κάθε φορά στον δυτικό πολιτισμό, έχουμε να διδαχτούμε πολλά διαλεγόμενοι με τους Ελληνες, τουλάχιστον στις πιο προνομιούχες στιγμές τους. Εκτός εάν προσφύγει κανείς σε κάποια μορφή ενόρασης, δηλαδή σε μαγικές ή θρησκευτικού τύπου δοξασίες. Δεν βαδίζουμε πάντως γυμνοί προς το μέλλον μας, το οποίο κυριολεκτικά δημιουργούμε, αλλά φορώντας τον απαραίτητο εξοπλισμό.

Ετσι, τίθεται τελικά το κεντρικό πρόβλημα του καιρού μας: Εχουμε λόγους να στρεφόμαστε προς το παρελθόν; Οχι σαν κιτς, αλλά σαν οντότητα. Μπορούμε να διδαχτούμε από αυτό; Να φρονηματιστούμε; Και με ποιόν τρόπο;

Το παράδειγμα των Ελλήνων

Κυκλώνουμε τα αδιέξοδα... Δεν θυμάμαι πια πού άκουσα ένα στίχο: "Το σώμα κυκλωμένο κύκλωνε την ανάγκη". Κι αυτό μας καλούν να κάνουμε οι τέτοιου είδους ρήσεις, που έχουν αρκετά κοινά γνωρίσματα με την εφηβική στάση στον κόσμο και την απολυτότητά της... Στοιχεία που σε άλλον λίγο και σε άλλον πολύ χαρακτήρισαν τα νιάτα μας. Και θα είχα την τάση να αποδιώξω τα άκρα εν ονόματι της μεσότητας (μιας έννοιας, μιας στάσης ζωής, που πίστευα ότι αν και αργά στη ζωή μου είχα κατακτήσει), εάν δεν θυμόμουνα ένα οργισμένο ξέσπασμα του ίδιου του Σ.Μ. στην πρότασή μου για ηπιότητα, σαν στάση που προσιδιάζει στη μεσότητα και στη δύναμή της: "Η ηπιότητα είναι συντήρηση", είπε.

Συντηρητικός εγώ; Μη χειρότερα! Και μάλιστα σε θεωρητικό επίπεδο... Οταν όμως το ξανάφερα στο νού μου και αναρωτήθηκα αν καλώς είχα εγκαταλείψει τις έξαλλες ρήσεις υπέρ του Λόγου, τότε συνειδητοποίησα και το βάρος των χρόνων με την ανάγκη τους για αγκυροβόληση σε κάποιες βεβαιότητες -- όρος απαράβατος για την επιβίωση.

Ετσι, πιστεύω ότι ο Σ.Μ. μιλάει περισσότερο για το τέλος του ανθρώπου παρά για την έλευση ή την εγκαθίδρυση του μετανθρώπου, πράγμα που στο κάτω κάτω της γραφής κάνουν και οι θρησκείες, στις οποίες εντάσσονται οι μεθοδολογίες.

Οι Ελληνες, αρχής γενομένης στη μυθολογία από τον Οιδίποδα, πάλεψαν γενναία για να επιβάλουν την έννοια άνθρωπος, διαχωρίζοντάς τον από το θηρίο, τον ήρωα, τον ημίθεο και τον θεό. Και όχι μόνο το κατόρθωσαν, αλλά προσέδωσαν και στους θεούς τη μορφή και τις ιδιότητες του ανθρώπου. Παρ' όλα αυτά, δεν θεώρησαν την αξία άνθρωπος δεδομενη άπαξ διά παντός. Αντίθετα, η έννοια άνθρωπος έπρεπε να διαφυλαχτεί από κάθε υπερβολή (λ.χ. το πάθος, γιατί τί άλλο είναι η Ιλιάδα από την περιγραφή της μήνιος του Αχιλλέα και του κατευνασμού της;) που οδηγεί στην ύβρη, η οποία με τη σειρά της προκαλεί τη νέμεση -- δηλαδή, την επέμβαση άλλων, εξωανθρώπινων δυνάμεων και την κατάλυση της ισορροπίας.

Για να λειτουργήσει αυτή η αξιοθεσία, είναι ανάγκη να αποδεχτούμε μια οργανική ενότητα ανάμεσα στον άνθρωπο και τη ζωή στο σύνολό της και ανάμεσα στον άνθρωπο και το περιβάλλον του. Σαν πρακτικό οδηγό μπορούμε να πούμε πως θα κρατήσουμε ό,τι συντείνει σ' αυτή την ενότητα, ό,τι τη χαλυβδώνει. Απ' αυτή την άποψη, η θεώρηση του ατόμου σαν μια λογιστική μηχανή ηδονών/οδυνών δεν την χαλυβδώνει καθόλου.

Σαν επίγραμμα ηχεί ο λόγος του Αριστοτέλη: "Θα μιλήσουμε για ανθρώπους (μια πολιτεία) -- ούτε για θεούς ούτε για υπανθρώπους". Κι αυτός βεβαίως είναι ο μόνος επιστημονικός τρόπος προσπέλασης.

Οι Ελληνες δηλαδή αντέστρεψαν τη φορά της αναζήτησης: Από μια αρκετά απελπισμένη αναζήτηση του επέκεινα, στράφηκαν στις δυνατότητες του δεδομένου υλικού και τις βρήκαν απέραντες.

Ο πειρασμός του επαυξημένου ανθρώπου

Από την άλλη πλευρά, δεν μπορούμε να μιλάμε για τον άνθρωπο μόνο, χωρίς τη συνεργασία των οργάνων του. Μιλάμε φυσικότατα για τεχνητή καρδιά, τεχνητούς νεφρούς, βηματοδότες και ρυθμιστές των διαφόρων εκκρίσεών μας. Μιλάμε ακόμα για πολλαπλασιαστικές μηχανές, νοομηχανές, μηχανές που μπορούν ανά δευτερόλεπτο να μας δίνουν την κατάσταση του διαβήτη μας ή της καρδιάς μας.

Απ' αυτό το σημείο, ο πειρασμός είναι μεγάλος να προχωρήσουμε σε υπερανθρώπινες καταστάσεις, π.χ. στην επέκταση των χρονικών ορίων της ζωής μας, των χρονικών ορίων της τεκνοποιίας, ακόμα και σε επεμβάσεις (υπαρκτές σήμερα, αν και περιορισμένες ακόμα) στον γενετικό κώδικα για να διαλέξουμε το φύλο των παιδιών μας ή και άλλα ίσως χαρακτηριστικά. Και μιλάμε για μάλλον συνήθη πράγματα σήμερα, που γίνονται όχι με άλματα, αλλά προσθετικά και αρκετά άναρχα.

Κι αυτό το "άναρχα" φοβίζει νομίζω τον κόσμο, που βλέπει να ξεπερνιούνται με αργό αλλά ακάθεκτο ρυθμό όλα τα όρια/πλαίσια που επί χιλιετίες ο άνθρωπος μπορούσε να υπερβαίνει μόνο με τη φαντασία του. Και η φαντασία, όσο καλοστηριγμένη κι αν είναι σε ένα επίπεδο βίου, που αρκετά αυθαίρετα ονομάζουμε "πραγματικότητα", δείχνει κάποιους δρόμους που πιθανώς θα ακολουθήσουμε. Προπαντός όμως δείχνει τα πράγματα που συνέδεαν και συνδέουν αυτή την "πραγματικότητα" με άλλα επίπεδα ύπαρξης. Ισως μια μέρα, ακριβώς λόγω αυτής της προσφοράς της, θα αναγνωριστεί σαν κατ' εξοχήν ρεαλιστική πράξη η συγγραφή και η απαγγελία σχετικών ποιημάτων (και εδώ συγκαταλέγω και μερικά έργα επιστημονικής φαντασίας). Και η πραγμάτωσή τους ίσως αναδειχτεί σε πρώτιστο καθήκον.

Το θέμα βέβαια είναι απέραντο, καθώς απελευθερώνει ακόμα και τους πιο μύχιους πόθους μας. Θα ήταν ίσως ενδιαφέρον να ακούγαμε τι έχουν να μας πουν και άλλοι, πιο ενήμεροι, τόσο για τα ενδεχόμενα όσο και τα όρια που πιθανώς θα διαστρέψουν ή θα εμποδίσουν αυτό το εγχείρημα. Θα παραθέσω, όμως, δύο τρεις ακόμα άξονες σκέψης και υπόσχομαι να επανέλθω αφού συζητήσω και με κάποιους πιο "ειδικούς".

Η ηδονή της αποϋλοποίησης

Επί εκατομμύρια χρόνια, στο είδος homo sapiens ο νους ήταν πρωταρχικά στην υπηρεσία της επιβίωσης του σώματος. Σχετικώς πρόσφατα στην ιστορία του είδους μας, πολλοί μεγάλοι φιλόσοφοι επέμειναν στην πρωτοκαθεδρία του νου. "Νους βασιλεύς", θα κηρύξει ο Αναξαγόρας και ο Λόγος θα αναγορευτεί θείος από τους επόμενους στοχαστές, έστω και αν οι χριστιανοί επιχείρησαν αργότερα τον εγκλεισμό του Λόγου στον θεό, περιορίζοντας έτσι τη δημιουργικότητά του στον χρόνο. Η ανθρώπινη κοινωνία όμως δρούσε εν πολλοίς σα να ήταν πεπεισμένη για το αντίθετο και έδινε προτεραιότητα στην ανάγκη ελέγχου κάθε σημαντικής παρέκκλισης θεωρώντας ότι θέτει σε κίνδυνο το σύνολο της ομάδας. Κλασικό παράδειγμα η εξόντωση, και όχι η μελέτη, των τερατογενέσεων.

Με τον μύθο που παραθέτει ο Σ.Μ. προσφέρεται η αποϋλοποίηση αυτού ακριβώς του νου (και αφήνω στους ιστορικούς του μέλλοντος ή τους ψυχαναλυτές να πουν πόσο έχει επιδράσει εδώ η άυλη πραγματικότητα του Διαδικτύου ή του χρηματιστηρίου!) Τέρμα τα προβλήματα, τουλάχιστον αυτά που μπορούμε λογικά να ξέρουμε. Είτε ο νους θα αλλάζει σαν χιτώνες τα σώματα (διάφοροι συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας έχουν περιγράψει λεπτομερώς τους τρόπους) είτε θα αλλάξει ο ίδιος φύση και από βιολογική οντότητα που είναι σήμερα θα μεταμορφωθεί σε ηλεκτρομαγνητική. Μπορεί να έχει και τη δυνατότητα πρόσκαιρων και προπαντός αναστρέψιμων επιλογών. Δηλαδή, όχι μόνο να διαμένει σε διάφορα σώματα, αλλά και να τα παραγγέλνει ανάλογα με τα γούστα του. Μια τέτοια συνάντηση δύο διαφορετικών διαστάσεων ίσως να συνιστά προνόμιο για κάποιους εκλεκτούς νόες (μου θυμίζει αυτό έντονα τη διαδικασία ανάγνωσης του Σπινόζα). Και τίθενται έτσι ευθέως τα παρακάτω ερωτήματα.

Πρώτον, ένας τέτοιος συμπυκνωμένος νους θα έχει να διδαχτεί κάτι από την καταγεγραμμένη ιστορία του είδους άνθρωπος; Και ας μη βιαστούμε να απαντήσουμε. Το τι δεν θα τον ενδιέφερε από τη δική μας συλλογική εμπειρία είναι άραγε δεδομένο; Και θα μπορούσε να υπάρξει ένα τέτοιο ον στον κόσμο, χωρίς τις δικές μας γνωστικές έστω αξίες; Διότι όλοι συμφωνούμε, θαρρώ, ότι κανένας νους δεν θα μπορούσε να συμπεριλάβει τα 400 δις αστέρια (ή μήπως είναι γαλαξίες;) του σύμπαντος και επομένως θα του ήταν ευκολότερο να επιλέξει τον περιορισμό του, δηλαδή τον θάνατό του, κλείνοντας τον διακόπτη παροχής ρεύματος ή οτιδήποτε άλλο ανάλογο. Στην άκρη κάθε εντελείας καραδοκά (νομοτελειακά;) ο θάνατος, ο θάνατος που εκκαλεί διαλεγόμενος μαζί του ο Σ.Μ.

Δεύτερον, έχουμε άραγε πλησιάσει στην ολοκλήρωση της σύνθεσης του ανθρώπου για να προβλέπουμε τη μεταλλαγή του, δηλαδή τον θάνατό του;

Λόγος τερματικός

Αναρωτιόμουν διαβάζοντας το κείμενο γιατί ο Σ.Μ. υιοθετεί ένα λόγο τερματικό. Γιατί με πείσμα πηγαίνει στη σύγκρουση. Γιατί ζητάει απάντηση σε ερωτήματα που εκ των πραγμάτων εγκαλούν το σύνολο των αξιών μας και των στάσεών μας απέναντι στη ζωή. Γιατί εφηβικά εν τέλει διατυπώνει ένα ακραίο μοντέλο, όταν μάλιστα από πολλού έχει παρέλθει κάθε υποψία εφηβείας. Ρισκάροντας έτσι να καταλήξει πολύ γρήγορα σε αδιέξοδα.

Είναι χαρακτηριστικό πόσο συχνά επανέρχονται οι λέξεις ισχύς, ισχυρός, πανίσχυρος στο κείμενο. Και η διάθεση, ελάχιστα κρυπτόμενη, να αναγνωριστεί μια κατεύθυνση στην ιστορία, που εδώ σαν προβολή στο μέλλον εξισούται με τη μοίρα. Η επιβολή είναι εν τέλει το ζητούμενο;

Ενδεχομένως μοίρα μας να είναι η αποσωματοποίηση ή, φριχτότερο, η λογιστικοποίηση εισροών/εκροών με στόχο την "ηδονή" ή την εξάπλωσή μας στο σύμπαν (το "έγινα/θα γίνω άστρο" του ποιητή) ή ακόμα και η γλυκυτάτη εκμηδένιση. Πιο πειστικό όμως μου φαίνεται το σενάριο του Chaunu ("Οι τελευταίοι θα πεθάνουν μόνοι" - Ο Τελευταίος Βίκινγκ): Η ανθρωπότητα ως εκ της δημογραφικής της εξελίξεως θα εξαφανιστεί έχοντας προλάβει ίσως να περάσει σε κάποια μορφή εναποθήκευσης (ας πούμε, σε κομπιούτερ) το κατά το δυνατόν σύνολο της συλλογικής ανθρώπινης εμπειρίας (Να το κάνει τί; Ποιός; Ισως για να επαναπρογραμματιστεί κάποια μέρα ένα άλλο ον, που με τη σειρά του...)

Το καθήκον μας, όμως, όσο βρισκόμαστε σ' αυτό τον κύκλο, είναι να ζήσουμε και όπως οι Ελληνες να αναλάβουμε το σύνολο της ζωής μας. Χωρίς υπεκφυγές και δειλίες. Χωρίς προπαντός το άλλοθι ενός άλλου τάχα τέλους (σκοπού).


Η ακαταμάχητη γοητεία των αξιών και των στάσεων

Ενα αντισχόλιο του Σπύρου Μάνδρου

Ο πειρασμός είναι μεγάλος για τον καθένα μας να πιστέψει ότι τα περιγράμματα του σήμερα και του αύριο είναι στη βάση τους μια επανάληψη των περιγραμμάτων του χθες. Ιδιαίτερα στον ταχύτατα μεταμορφούμενο καιρό μας. Η ουσία του παραπάνω κειμένου μου είναι νομίζω ότι αυτό ακριβώς αμφισβητεί. Και από εδώ ξεκινούν τα προβλήματα που προκαλώ στους φίλους μου.

Είναι φανερό ότι ο Σπύρος Γεωργαντάς στο σχόλιό του χτυπάει γύρω γύρω τους θάμνους, αλλά δεν τον απασχολεί αν θα εμφανιστεί το θήραμα. Αυτό που τον τρομάζει είναι το πλαίσιο του "τερματικού" μου λόγου. Κι εμένα με τρομάζει, καθώς διαπιστώνω κάθε μέρα ότι το παραδεδομένο και γενικά αποδεκτό πλαίσιο ερμηνειών, αξιών και κοσμοθεωριών μας αδυνατεί να ερμηνεύσει αυτό που συμβαίνει σήμερα γύρω και μέσα μας.

Παρά τις ανησυχίες και την πνευματική αγανάκτηση του Σ.Γ. για την "εφηβική" μου παραβατικότητα, δεν διεκδικώ την πατρότητα αυτών των ιδεών. Με πολλές μορφές και από διάφορες οπτικές γωνίες, είναι διάχυτες παντού σήμερα, κυρίως στο Διαδίκτυο, και συμπορεύονται πιστεύω με την επανεμφάνιση του πανθεϊσμού στον κόσμο σαν κυρίαρχης στάσης για τη σύλληψη της πραγματικότητας του καιρού μας, αλλά και με μια αναδυόμενη τεχνο-χιλιαστική στάση που υπογραμμίζει με τον δικό της δραματικό τρόπο τις ριζικές αλλαγές που επιφέρει στο ανθρώπινο κοσμοείδωλο η ραγδαία εξελισσόμενη τεχνολογία του καιρού μας. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι το άρθρο του Vinge, Η επερχόμενη (τεχνολογική) μοναδικότητα, που παρουσιάζουμε σε άλλη σελίδα. Θέλω δηλαδή να πώ ότι αυτό με το οποίο ασχολούμαι δεν είναι ο μετάνθρωπος, αλλά ένας αναδυόμενος και πολύ συγκεκριμένος μύθος για τον μετάνθρωπο, οτιδήποτε κι αν μπορεί να σημαίνει η λέξη μετάνθρωπος. Γι' αυτό, το μόνο για το οποίο θα μπορούσε να με κατηγορήσει κανείς είναι ίσως ότι δεν κατάλαβα καλά το πρωτογενές υλικό μου και δίνω μια παραμορφωμένη εικόνα του. Αλλά νομίζω πως το κατάλαβα καλά.

Η αλήθεια είναι ότι σήμερα η σκέψη μας αντιμετωπίζει πολλούς πειρασμούς. Δίπλα στους πειρασμούς που προτείνει το τζίνι της γνώσης και της τεχνολογίας, μας γνέφει με την ακαταμάχητη γοητεία του ο πειρασμός των μεγάλων αξιών για τον άνθρωπο όπως τις θεμελίωσαν οι Ελληνες. Πάνω σ' αυτές οικοδομήθηκε ο πολιτισμός και η σκέψη δυόμισυ χιλιάδων χρόνων και για τα πιο εκλεκτά πνεύματα οι αρχές αυτές είναι εξίσου, αν όχι περισσότερο, πολύτιμες με/από τις όποιες υποσχέσεις που δίνει το τεχνολογικό τζίνι. Η αυτο-εικόνα μας συνεχίζει να είναι ρωμαϊκή, δηλαδή δευτερογενής, παρελθοντοκεντρική και ετερόφωτη, όπως τόσο κομψά αναλύει ο Remi Brague στη Ρωμαϊκή Οδό του. Η Αθήνα και η Ιερουσαλήμ συνεχίζουν να είναι οι φάροι της σκέψης μας και καθετί διαφορετικό γίνεται αυτομάτως ύποπτο. Αλλά η παλιά ρωμαϊκή γαλέρα της ελληνο-εβραϊκής σύνθεσης έχει μπει σε πολύ ταραγμένες θάλασσες σήμερα.

Το δράμα που εξελίσσεται στο θέατρο της συνείδησής μας τώρα έχει έναν αλλιώτικο πρωταγωνιστή: Το άνυσμα του κοινωνικού χρόνου, δηλαδή τη συλλογική μας αντίληψη για το μέγεθος, την ταχύτητα και την κατεύθυνση της ιστορίας. Από τη μια πλευρά βρίσκεται ο οικείος κοινωνικός χρόνος, που κινείται με τους ρυθμούς του βιολογικού σώματος, έχει την έκταση της καταγεγραμμένης ιστορίας και κατάγεται / ωθείται από κάποιο λαμπρό παρελθόν. Και από την άλλη, ο (ελλείψει καλύτερου όρου) τεχνοκρατικός / επιστημονικός χρόνος, που παραδόξως συνθέτει ένα πρακτικώς άπειρο μέγεθος χρόνου (αστρονομικό, γεωλογικό, βιολογικό) με ακαριαίες νανοταχύτητες και κατευθύνεται / έλκεται από ένα κρυφό και τρομερό μέλλον.

Αυτό δηλαδή που παρακολουθούμε είναι η σύγκρουση δύο μειζόνων πνευματικών μας κατασκευών. Και η καθεμιά της γίνεται ανθρώπινη, ντύνεται με τα φανταχτερά ρούχα των βιωμάτων μας, υιοθετώντας / προκαλώντας αντίστοιχους συλλογικούς μύθους, που ο καθένας εγκατοικεί σε διαφορετική περιοχή της ψυχής. Εχουμε έτσι τον μύθο του ανθρώπου, όπως τον έπλασαν και τον επέβαλαν οι Ελληνες ("μέτρο των πάντων ο Ανθρωπος"), και έχουμε και τον αναδυόμενο μύθο του μετανθρώπου ("μέτρο των πάντων ο Λόγος"), που διεκδικεί σήμερα τη δική του ηγεμονία. Μπροστά στην κοσμική αυτή αναμέτρηση, που κατά πάσα πιθανότητα θα κρίνει τη μοίρα και την πορεία του homo sapiens, στεκόμαστε μετέωροι και περίφοβοι, πιασμένοι σαν τον Meister Eckhart "ανάμεσα στο παλιό που αρνείται να πεθάνει και στο καινούργιο που φοβάται να γεννηθεί".

Αν και ο Σ.Γ. με ανακηρύσσει (αδίκως) σε σημαιοφόρο του νέου μύθου για τον μετάνθρωπο, δεν είναι δουλειά μου να ασχοληθώ με την όποια αξιολόγηση του μύθου. Οι μύθοι, και ειδικά οι κυρίαρχοι ζωτικοί μύθοι, είναι οι ατμομηχανές που σέρνουν τη συλλογικότητά μας στις τροχιές της Ιστορίας. Αλλά δεν είναι λογικές, δηλαδή ευθείες και ορατές στο σύνολό τους, κατασκευές και γι' αυτό στέκουν ή πέφτουν από μόνοι τους. Εκείνο που έχει πολύ μεγαλύτερη σημασία είναι οι επιπτώσεις τους και η στροφή που δίνουν στην ανθρώπινη ιστορία. Η ουσία, δηλαδή, του ζητήματος δεν είναι ποιός από τους δύο αναμετρούμενους μύθους είναι καλύτερος, αλλά τι υπονοεί η ενδεχόμενη επικράτηση του νέου μύθου για τον μετάνθρωπο, την οποία προσωπικά θεωρώ πολύ πιθανή.

Το μέγιστο πρόβλημα (αλλά και η δύναμη) κάθε μύθου είναι ότι δημιουργεί ένα κλειστό σύμπαν, δηλαδή ένα πνευματικό σύστημα που μεταφράζει τα "πολλά-σε-λίγα", για να χρησιμοποιήσω έναν όρο της κυβερνητικής. Από τις αμέτρητες, χαοτικές και εν πολλοίς κρυφές δυνατότητες μιας δεδομένης κατάστασης, αξιοποιεί επιλεκτικά έναν περιορισμένο μόνο αριθμό και με βάση αυτές τις επιλογές ερμηνεύει και ελέγχει τις συνεχώς αναδυόμενες εκδηλώσεις της άπειρης πραγματικότητας. Ομως, όπως κάθε σύστημα, είναι μια χρονικά πεπερασμένη κατασκευή και αργά ή γρήγορα φτάνει σε αδιέξοδα: Οι ανερμήνευτες από το σύστημα εκδηλώσεις της άπειρης πραγματικότητας είναι αναπόφευκτες, σιγά σιγά συσσωρεύονται και κάποια στιγμή αποκτούν μια φανερή σε όλους κρίσιμη μάζα, οπότε ο μύθος χάνει το άδραγμά του πάνω στον συλλογικό νου και εγκαταλείπεται. Στο μεταξύ όμως έχει προλάβει να επιφέρει σοβαρότατες αλλαγές στην ανθρώπινη κοινωνία.

Στην περίπτωση, όμως, του αναδυόμενου μύθου για τον μετάνθρωπο, οι αναμενόμενες αλλαγές φαίνεται πως θα είναι βιολογικού / εξελικτικού μεγέθους και μη-αναστρέψιμες. Κι αυτό επιβάλλει να μελετήσουμε από τώρα σενάρια των χειρότερων εκβάσεων (worst case scenarios) με την ελπίδα ότι έγκαιρα προειδοποιημένοι θα μπορέσουμε να τα αποφύγουμε. Και προπαντός, να αρχίσουμε αμέσως την αναζήτηση μιας νέας ανθρωπολογίας που θα μπορεί να ερμηνεύσει την έννοια άνθρωπος όπως μεταβάλλεται εκ των πραγμάτων στις μέρες μας. Οσο ποτέ άλλοτε, η αυτεπίγνωση έχει αναχθεί σε αναγκαία προϋπόθεση για την επιβίωσή μας.

Απαντώντας στον Σ.Γ., οφείλω να παραδεχτώ ότι στην απορία του γιατί ζητάω απάντηση σε ερωτήματα που εκ των πραγμάτων εγκαλούν το σύνολο των αξιών μας και των στάσεών μας απέναντι στη ζωή, πράγματι μπορεί να επικαλεστεί κανείς ψυχαναλυτικές ή ακόμα και διαδικτυακές / χρηματιστηριακές ερμηνείες! Και πράγματι όταν θίγει κανείς τέτοια ζητήματα, συνδιαλέγεται με τον θάνατο -- είτε τον προσωπικό του είτε του είδους του. Υπάρχει όμως και μια άλλη, απλούστερη εξήγηση: Η ανάγκη του ανθρώπινου νου να σπρώχνει συνεχώς πιο πέρα τα θεσμισμένα πλαίσια / όριά του για να βρει εικόνες που περιγράφουν καλύτερα ό,τι συμβαίνει γύρω και μέσα μας.

Στο κάτω κάτω της γραφής, η νέα ανθρωπολογία που αιτούμαι θα πρέπει να μιλάει για τον homo narraticus, για να είναι σε θέση να περιγράψει την πιο ανθρώπινη απ' όλες μας τις ιδιότητες / ικανότητες. Οτι δηλαδή είμαστε από τη φύση μας ακούραστοι αφηγητές ιστοριών, που φιλοδοξία τους είναι να μπορέσουν να αφηγηθούν μια μέρα στον εαυτό τους και στους άλλους την πιο καλοειπωμένη ιστορία. Παραπέμπω στους στίχους του Σαίξπηρ στο ξεκίνημα του κειμένου μου, που αυτό ακριβώς λένε: Πως η ζωή (ώς τώρα τουλάχιστον) δεν είναι παρά μια κακοειπωμένη ιστορία, την οποία αφηγείται ένα ηλίθιος. Δεν λέω τίποτα διαφορετικό στο κείμενό μου.


ΠΡΩΤΗ ΣΕΛΙΔΑ | ΝΕΑ ΥΛΗ | ΔΙΑΛΟΓΟΙ | ΑΡΧΕΙΟ
ΒΙΒΛΙΟΘΗΚΗ | ΠΟΙΗΣΗ | ΠΛΗΡΟΦΟΡΙΕΣ | ΑΛΛΗΛΟΓΡΑΦΙΑ