Encyclopedia Tongelre

 

 

Appolovlinderstraat, vernoemd naar de Appolovlinder. Een soort uit de pages welke voornamelijk voorkomt in Europese gebergten.

Beukenlaan, een van oudsher kilometers lange oprijlaan vanaf het kasteel "Het Hoffken van Tongelren" via Nuenen naar Woensel. Het laatst overgebleven deel van dit historisch bomenlaantje is te vinden in het wasven. De beuken zelf zijn ruim honderd jaar oud.

De Beuk, is een initiatief tot het organiseren van een kindervakantieweek dat gestart is in 1983 met een week gewijd aan het thema "Zigeuners". De toenmalige organisatie gezeteld in "Het Oude Raadhuis" en een groep enthousiaste vrijwilligers zagen de noodzaak om de jonge kinderen (6-12 jr.) uit de buurt een leuke laatste vakantieweek te bezorgen, voordat ze weer naar school moesten. Voor veel kinderen was deze week de enige week georganiseerd vertier in de hele grote vakantie. Hoewel de tijden veranderd zijn, is "De Beuk" deze overtuiging door de jaren heen trouw gebleven en volgden nog vele onvergetelijke jaren met even onvergetelijke thema's. Zo zijn er door de jaren heen al piraten gesignaleerd op het beukenlaantje, maar ook cowboys en indianen, sultans en sultana's, echte levende stripfiguren, holbewoners en nog vele andere exotische figuren.Wat doet De Beuk? Hoewel de kindervakantieweek maar een week duurt, neemt de organisatie toch een heel jaar in beslag en dat ieder jaar weer. De organisatie van de kindervakantieweek is onderverdeeld in een aantal commissies die ieder afzonderlijk verantwoordelijk zijn voor een bepaalde taak. Zo is er een commissie die verantwoordelijk is voor de materialen die tijdens de week nodig zijn; verder zijn er een commissie die de publiciteit verzorgt en een commissie die "De Rode Draad" van een week organiseert. Behalve deze belangrijke zaken, moeten er ook nog dagen georganiseerd worden. Dat betekent activiteiten verzinnen, spullen aanschaffen en alle overige praktische aspecten regelen. Om deze activiteiten allemaal ieder jaar weer op tijd voor elkaar te krijgen zijn er het hele jaar door algemene vergaderingen en bijeenkomsten van de verschillende commissies.Zaken van algemeen belang, zoals juridische en financiële kwesties worden door het bestuur, met instemming van de leden van de Stichting De Beuk , afgehandeld.Kijk voor meer informatie op de website beukenoot.com

Botercontrolestation aan de Fazantlaan 23 voor de Vereniging Botercontrole. Bouwjaar 1916. Rijksmonument. Architect L.J.P. Kooken. Het is een rechthoekig pand met twee topgevels onder een samengesteld dak gedekt met leisteen en aan de voorzijde een erker. De gevels zijn voorzien van een kroonlijst met bloktand. In een terug liggend deel van de rechterzijgevel bevindt zich de ingang, waarboven twee wapenschilden zijn aangebracht. Opvallende elementen in de inrichting zijn twee kariatiden aan weerszijden van de gang. 

Brug, uit 1932 op de Tongelresestraat. Rijksmonument. Geklonken ijzeren hefbrug over het Eindhovensch Kanaal uit. De brug, die bestaat uit een hoofdstel met vier pijlers waarin zich contragewichten bevinden, is van belang uit een oogpunt van constructietechniek. 

Buurtgroepering Vlinderbuurt, in 1994 opgericht door de bewoners om gezamenlijk de buurtbelangen van de wijk te behartigen. De buurt omvat het gebied tussen Wolvendijk, ’t Hofke, Pagelaan en Koudenhovenseweg. Zo'n 3 à 4 keer per jaar verschijnt het buurtblad ’t Vlindertje. Onder het motto “Vlinderbuurt het aanzien waard” organiseert de buurtgroepering diverse activiteiten waaronder een jaarlijkse Tuinwedstrijd. Hierin wordt de best verzorgde tuin gekozen. Bewoners van de Vlinderbuurt kunnen hun ideeën, suggesties en signalen over de leefbaarheid in de wijk kwijt bij
I. Smiesing, tel. 2811998 en T.v.d. Dungen tel 2815547. De buurtgroep dient men niet te verwarren met Huurdersvereniging Vlinderflats.

Collse Watermolen, aan de Kleine Dommel staat aan de grens tussen Eindhoven en Nuenen. De Collse watermolen is gebouwd in de 13e eeuw door kloosterlingen. Zij wordt voor het eerst vermeld in een akte uit 1337 en was lange tijd in het bezit van de heren van Mierlo. Later werd de molen feodaal bezit van de Hertog van Brabant. De huidige eigenaar is de gemeente Eindhoven. Tot de Franse tijd was de molen een ban- of dwangmolen. De ingezetenen van een bepaald gebied waren op straffe verplicht hun graan te laten malen op de door de adel aangewezen molen. Het linker-molengebouw (Tongelre) is de korenmolen en het rechter-molengebouw (Nuenen) is de oliemolen. De olieslaginrichting is in de twintiger jaren verdwenen. Er werd hier olie uit koolzaad geslagen. De koolzaadolie werd gebruikt voor verlichting en het bakken van aardappelen. In 1997 is een Europese subsidie ontvangen voor de reconstructie van het oliemolengebouw. De oliemolen wordt daarom binnenkort in ere hersteld. 
De korenmolen heeft veel voedergraan, zoals rogge, gerst en haver gemalen. In de jaren 50 stopten de boeren met de teelt van eigen granen. De molen verloor haar functie en kwam stil te staan. De molen wordt nu elke zaterdagochtend door vrijwillige molenaars weer gebruikt voor het malen van (biologische) tarwe voor bakkers en thuisbakkers. De molen werd in 1884 door Vincent van Gogh geschilderd, een geniet zodoende wereldwijde bekentheid. Het schilderij is in Amerikaans privé-bezit.

Dafmuseum, Tongelresestraat 25-27a, Rijksmonument, Bouwjaar 1884. Gebouwencomplex van de voormalige stoombierbrouwerij De Valk, later de ijsfabriek Coolen.
De bakstenen middenbouw, waar de brouwketels stonden, heeft een basement en is horizontaal door cordonbanden geleed in drie zones. De attiek is gepleisterd. Vensters en deuren zijn omlijst met stucwerk. De middenbouw is deels met een zadeldak deels met een mansardekap gedekt.
Aan de linkerzijde is het gebouw in 1893 uitgebreid met een kantoorgedeelte, bestaande uit een gepleisterde aanbouw. Rechts is omstreeks 1920 een bakstenen silo opgetrokken met een zadeldak en een gevel met drie hoge spaarnissen. In de topgevel een luik met hijsinrichting.
Achter dit gebouw begon H. van Doorne in 1928 een constructiewerkplaats, die vervolgens werd ondergebracht in de nieuwe aanbouw rechts. In 1931 verhuisde het bedrijf naar het Burghplein.


Dierenopvangcentrum, gevestigd aan Doornakkersweg 51 is bedoelt voor het opvangen, verzorgen en herplaatsen van dieren, die zwervend worden aangetroffen, of waarvan door de eigenaar afstand is gedaan. Openingstijden: ma-vrij: 13:00-17:30, za: 12:00-16:30 uur.Telefoon 2811358

Dommelhoef, voorheen Villa Elsheim, aan Parklaan 97 is gebouwd in 1906 door Architect  A. Salm in opdracht van J. Brüning, oprichter van de NV Houtindustrie Picus, die het pand bewoonde tot zijn dood in 1934. Daarna werd hier het Diaconessenziekenhuis gevestigd.
De villa in een eclectische stijl, heeft gepleisterde gevels onder een samengesteld schilddak met geglazuurde Romaanse pannen. De gevel aan de straatkant is gericht op de hoek van de Parklaan en de Nachtegaallaan. In het midden boven trappen en bordes komt een deel naar voren dat boven elkaar een erker, een balkon en een inpandig balkon bevat. De tweede verdieping ligt iets terug achter een borstwering. Het dak boven het middendeel lijkt hierdoor met een flinke overstek nog sterker naar voren te komen . De achtergevel heeft een terug liggend middendeel met een erker boven de ingang. Bloemmotieven zijn veelvuldig toegepast als decoratie.
Gedetailleerd houtwerk, beschilderd cassettenplafond en glas in lood zijn in de hal met trappenhuis gaaf bewaard gebleven.Rijksmonument

Dommel, een niet bevaarbaar riviertje met een totale lengte van 146 km lang, waarvan 120 km in Nederland. Ontspringt op het Kempisch laagplateau van Belgisch Limburg en komt bij Schaft Nederland binnen en stroomt bij Vught uit in de Dieze. Langs zijn weg passeert deze Eindhoven en het natuurreservaat de Dommelbeemden (22 ha) bij Sint-Oedenrode. De Dommel vormt van oudsher de scheidslijn tussen Tongelre en Woensel en Oud-Eindhoven.  

Dommeldal (TUE-terrein), natuurgebied. Het Dommeldal is één van de karakteristieke gebieden van de TUE-campus.

Doornakkers, buurtnaam Doornakkers zegt het al: akkerland omzoomd met doornen. Van oudsher omzoomde men de akkers door een doornenhaag, om het gewas tegen het wild beschermen. De oudste vermelding is van 1588.

Eindhoven, gemeente in Nederland, prov. Noord-Brabant, 88, 67 km2, met 197.000 inw. De gemeente wordt doorstroomd door de Dommel en omvat naast de stad Eindhoven (gemeentebestuur) een groot aantal dorpen en buurtschappen (stadsregio Eindhoven/Helmond).

Eindhoven kreeg in 1232 stadsrechten en behoorde tot 1648 tot het hertogdom Brabant. De vestingwerken werden in 1629 door Frederik Hendrik ontmanteld. Het was tot de opkomst van lokale textiel- en tabaksindustrie in de 19de eeuw niet veel meer dan een kleine handelsnederzetting. Na de oprichting van de Philips' Gloeilampenfabrieken in 1891 begon een periode van groei die voor de verdere ontwikkeling van de stad van doorslaggevende betekenis is geweest. In 1942 en 1944 ondervond de stad ernstige schade van bombardementen.

Eindhovensch kanaal, werd in 1846 op kosten van Eindhovense kapitaalverschaffers gegraven om Eindhoven een verbinding te geven met de Zuid-Willemsvaart en is een belangrijke factor geweest in de industriële ontwikkeling van Eindhoven. Het kanaal vormt de huidige zuidgrens tussen Tongelre en Stratum. Loopt vanaf de Zuid Willemsvaart onder Helmond naar de voormalige Eindhovense haven, bij Klooster ten Hage. Door moderne ontwikkelingen is het kanaal in onbruik geraakt. Het Eindhovens kanaal is niet meer in gebruik voor de scheepvaart. Langs de oevers is een rijke flora ontstaan

Eckartdal, voorheen kasteel Eckart geheten is gelegen aan de Nuenenseweg 1 en is gebouwd door Architect - /Ed. Cuypers in  1695/1906 Rijksmonument. Kwam in 1828 in het bezit van de familie Smits en werd toen uitgebreid met zijvleugels. In 1906 werd het in opdracht van Th.G.M. Smits van Oyen nogmaals verbouwd tot een classicistisch landhuis met frontons op de kopgevels en acht- en zesdelige schuiframen. D.F. Tersteeg verzorgde toen de nieuwe aanleg van de tuin.

Eckartse bos, daar waar de Dommel en de Kleine Dommel samenstromen is er een vochtig bosgebied ontstaan. De kern van dit natuurgebied gelegen tussen de Eisenhouwerlaan en de Europalaan. Het beheer van het gebied ligt bij de gemeente Eindhoven en de familie Smits van Oyen uit Nuenen. In het gebied komen meer dan 100 soorten vogels voor. Het wandelbos sluit aan aan het groengebied van de Karpensdonkse plas. Moerassig gebied. Weilanden.

 

Fietsroutes fietsersbond Een nieuw fiets- en wandelpad verbindt de Loostraat met de kruising Eisenhowerlaan-Wolvendijk. De Schuurstraat is afgesloten voor gemotoriseerd verkeer. Een rustig fiets- en wandelpad door landelijk gebied met uitzicht op de Urkhovense Zeggen.

 

Geestenberg, buurt in Tongelre, wordt voor het eerst vernoemd uit geschriften van 1491 als Gheessenberch. Afkomst van de naam is onduidelijk. Sommige opperen dat het iets te maken zou hebben met de armenzorg, genaamd de Tafel van de H. Geest. 

 

Gogh, Vincent Willem van (Groot-Zundert 30 maart 1853 – Auvers-sur-Oise 29 juli 1890), Nederlands schilder, tekenaar en graficus, was de oudste zoon van een dominee. Drie van zijn ooms waren kunsthandelaar en reeds in 1869 kwam Vincent in het Haagse filiaal van de kunsthandel Goupil als leerling, van waaruit hij naar Londen en Parijs werd gezonden. Na enkele jaren maakte zijn interesse in de romantische schilderkunst, vooral Jean-François Millet, plaats voor een fanatieke belangstelling voor theologie; hij verliet de kunsthandel, werkte enkele maanden als hulpprediker in Engeland en keerde eind 1876 naar Nederland terug met het plan theologie te studeren. Hij haalde het staatsexamen niet en ging praktisch, als prediker, werken in de Borinage. De nu volgende moeilijke jaren waren beslissend voor zijn leven; hij werkte als een bezetene en leefde als de armste mijnwerkers. Juist hierdoor maakte hij zich onmogelijk; in de zomer van 1880 werd hij ontslagen. Zijn fanatisme richtte zich nu op het geheel beheersen van de tekentechniek. Het jaar 1881 bracht Van Gogh grotendeels door bij zijn ouders in Etten en tekende, nog enigszins stijf, vooral boerenfiguren. Van dec. 1881 tot sept. 1883 woonde hij in Den Haag, studeerde er bij zijn neef Anton Mauve (maar was in feite toch autodidact) en leefde samen met Sien, (ongehuwde) moeder van een kind en in verwachting van een tweede, die vele malen model heeft gestaan voor zijn tekeningen. In deze Haagse periode ontstonden zijn eerste oorspronkelijke werken, vooral – soms met waterverf verlevendigde – tekeningen van mensen en landschappen. Ernstige conflicten leidden tot een breuk met Mauve en Sien. In sept. 1883 zocht hij een toevlucht in het arme Drentse land, waar enkele donkere, sombere landschappen ontstonden; van dec. 1883 tot nov. 1885 woonde hij weer bij zijn ouders, thans te Nuenen. Deze Nuenense periode is de belangrijkste van zijn verblijf in Nederland. Hij hield zich diepgaand bezig met theoretische studies, zijn werk verhevigde zich, hij trachtte, nadrukkelijk, zich met zijn motieven te vereenzelvigen. Hij wilde ‘boerenschilder’ worden en weigerde aandacht te schenken aan het palet van de impressionisten, waarop zijn broer Theo, kunsthandelaar in Parijs, met wie hij reeds sinds zijn 19de jaar geregeld correspondeerde en die hem zeer na stond, hem attendeerde. Hij wenste zich uit te drukken door middel van donkere aardkleuren en schilderde hier het meesterwerk van zijn Hollandse periode, De aardappeleters (1885; Museum Kröller-Müller, Otterlo, de middelste van drie versies; vele studies). Opnieuw kwam hij in moeilijkheden met zijn omgeving (zo verbood de pastoor de bevolking model te staan voor Van Gogh) en hij vertrok naar Antwerpen. Vincent van Gogh was een van de grootste kunstenaars van de 19de eeuw. Bewust week hij af van de natuurgetrouwe weergave van de aanschouwde werkelijkheid terwille van de symbolische uitdrukkingswaarde. De invloed van zijn werk is van uitzonderlijke betekenis geweest voor de ontwikkeling van de schilderkunst in Europa en de Verenigde Staten. Ongeveer 850 werken en een even groot aantal tekeningen zijn met zekerheid van hem bekend; de belangrijkste verzamelingen zijn die van ir. V.W. van Gogh, erfgenaam van zijn broer Theo, sinds 1973 ondergebracht in het Rijksmuseum Vincent van Gogh in Amsterdam, en die in het Rijksmuseum Kröller-Müller in Otterlo.

Haagdijk, naam van winkelcentrum en sporthal, vernoemd naar de weg die hier oorspronkelijk liep naar het Klooster ten Hagen (voormalig Stratum, na 1846 Tongelre). Door de aanleg van de spoorweg is deze gedeeltelijk verdwenen. Het overgebleven stuk heet nu Kievitlaan. Uit het achtervoegsel dijk duidt op een kunstmatig aangelegde weg, welke niet is ontstaan door het tij der jaren. Haagdijk duidde men vroeger aan als Klein Tongelre.

Harmonie "De Eendracht", harmonie onstaan op 26 maart 1949 uit de samenvoeging van de twee Tongelrese voorlopers "Amicitia" als "L'Entrùe Joyeuse. "L'Entrùe Joyeuse" (De blijde intocht) werd in 19 december 1919 opgericht door het toemalige gemeenteraadslid heer v.d. Laar. "Amicita" werd op 26 januari 1921 door de heer Martens-van Heeswijk opgericht. Op 18 februari 1922 worden de statuten van beiden harmonieen koninklijk goedgekeurd. De nieuwe Tongelrese harmonie bestaat heden uit 80 man. Dirigent is dhr. J. Vughts uit Tilburg. 

 

Helmondweg officieel Eisenhouwerlaan

Herzenbroeken, buurt in Eindhoven gelegen tussen Geestenberg en Urkhoven, wordt reeds in 1387 genoemd als Herren Broeken en later als Heren Broeken. Een broek is een laaggelegen drassig grasgebied. Herenbroek zou de naam van de eigenaar (=heer) kunnen zijn geweest.

’t Hofke, buurt en straatnaam in Tongelre, en oude dorpskern van Tongelre. Al in 1362 werd het goed "ten Hove" genoemd, dat tussen het wasven en de Tongelrese straat ligt.

't Hofke 13, Rijksmonument, Bouwjaar ±1580 / 18e eeuw. Deze boerderij is oorspronkelijk een driebeukig hallenhuis waarvan de kern in de constructie nog steeds aanwezig is. Het woongedeelte werd omstreeks 1600 verlengd, waarbij ook de onderkelderde opkamer werd aangebracht. Het huidige uiterlijk dateert grotendeels uit de 18e eeuw toen de kopgevel en de lange gevel aan de straatzijde evenals het bedrijfsgedeelte werden vernieuwd. De boerderij is uniek als bouwtype en een van de oudste panden in Eindhoven. 

 

Huize de Laak, villa en rijksmonument aan de Parklaan 99 gebouwd door Architect J.W. Hanrath in 1907 in opdracht van Antoon F. Philips. Deze neoclassicistische fabrikantenvilla is gericht op de hoek van de Parklaan en de Nachtegaallaan. De bijbehorende dienstgebouwen liggen aan de Nachtegaallaan. Ze zijn in dezelfde stijl maar soberder uitgevoerd.
Aan de rechthoekige plattegrond van de villa is aan beide zijkanten een lage uitbouw geplaatst met dakterras. Het symmetrische geheel in baksteen met gepleisterde kroonlijst heeft een afgeplat schilddak gedekt met leien. De linker en rechterhoeken komen iets naar voren. De topgevels hier zijn voorzien van timpanen, gedragen door gemetselde pilasters met een Ionisch kapiteel. De voordeur zit tussen twee natuurstenen zuilen in het midden van de gevel. Het geheel is voorzien van diverse natuurstenen decoratieve elementen zoals guirlandes en sluitstenen.
Het hele terrein wordt door omgeleid Dommelwater omgeven. De tuinaanleg met vijver is oorspronkelijk ontworpen door L. Springer. 

Huize te Coll, herenhuis en Rijksmonument aan de Collseweg 1, gebouwd int 1787 blijkens de jaarankers. Het werd gebouwd in opdracht van molenaar Rombout Smits op de plaats van het door hem aangekochte molenhuis. Van dit oudere huis is een gedeelte nog in de schuine achterbouw bewaard gebleven. In de jaren 1833-1875 was het huis in gebruik als herberg. Het werd later gesplitst in twee woningen met eigen ingangen. 

  (Foto:gemeente Eindhoven, dienst SOB, Auke Raaff)

Jongerenpanel Tongelre (JPT), groep jongens en meisjes in de leeftijd tussen 14 en 24 jaar. Het JPT heeft als doel, de kloof jongeren en de gemeente te verkleinen en de belangen van alle jongeren uit de wijk te behartigen. De groep komt wekelijks bij elkaar onder coaching van BWE. Een keer per maand is er een plenaire bijeenkomst van het panel, het gaat om een vergadering waarbij naast de jongeren ook mensen van de gemeente, De Jongerenbond en BWE.  Het JPT kan gevraagd en ongevraagd verschillende instanties advies geven over diverse zaken omtrent de jeugd. Bovendien worden er alle onderwerpen die de panelleden belangrijk vinden, met elkaar en/of met derden besproken.

De Karpen, villawijk uit midden jaren '50, vernoemd naar "Het Karper Ven". Dit ven lag vroeger in de Lage Heide. Door later uitgraving zijn hier de Karpendonkse Plas en de IJzeren Man ontstaan. Donk slaat op een hoogte, bedoelt wordt waarschijnlijk de Hooge Heide welke licht aan de zuidkant van het TUE terrein.

Karpendonkse Plas, waterplas gelegen, aan de buitenzijde van de rondweg ter hoogte van het terrein van de Technische Universiteit. Groot open water met bosachtige omgeving.

Kasteel "Het Hoffken van Tongelren", voormalig kasteel gebouwd omstreeks 1850, op de plaats waar nu een grote boerderij staat. Het kasteelpark, nu het wasven genoemd, bevat nog de laatste resten van de voormalige oprijlaan "De Beukenlaan".

Klein Tongelre, concentratie woningen gelegen vanaf de kern van Tongelre. Op het knooppunt van de Rondweg en Tongelrese straat.

Koudenhoven, Rutger van Berckel bouwde in de 16e eeuw een kasteeltje "bij het bruggetje aan het Wasvenpad". In eerste instantie heette dat Beauregard. Later werd het naar de nieuwe eigenaars Coudenhove genoemd. De weg die erheen liep noemde men de Koudenhovenseweg. Toen men in de periode 1978-1985 een naam zocht voor de villawijk werd dit Koudenhoven.

Kringloopwinkel, Verbruggenstraat 12 Openingstijden: woe: 13:00-17:00, za: 11:00-16:00 uur. Telefoon 2815193

 

De Lakerloop, riviertje dat vanuit Riel in Zesgehuchten uitstroomde op de Dommel en dat ooit de zuidgrens van Tongelre met Stratum vormde. Door de aanleg van het Eindhovensch kanaal in 1846 verdween het grotendeels, alleen het laatste stukje bij Huize De Laak is nog intakt. De omgeving van dit riviertje was een open gebied en werd De Laker genoemd.

 

Lakerlopen, buurt in Tongelre, met een groot wooncomplex arbeiderswoningen uit de jaren 20, doordacht ontworpen door architect L.J.P. Kooken. De buurt is vernoemd naar het riviertje De Lakerloop, dat door de bouw van het Eindhovensch kanaal en deze wijk bijna in zijn geheel is verdwenen. Dit riviertje stroomde vanaf de brug bij de rondweg naar de kruising Rubenstraat-Tongelrese straat. Lakerlopen vormt met tezamen met de Villawijk het gebied De Laker, dit vormde een open buffer tussen Klein Tongelre en Stratum. De wijk staat op de nominatie om gesloopt te gaan worden, een gedeelte zal gespaard worden als cultureel erfgoed. .

La Toscana, ijssalon in Winkelcentrum Tongelre. In 1937 gestart door de Italiaans emigrant Aldo Ferrari en thans geleid door zijn zoon. Met zelfgemaakte ijskarretjes, die er uitzagen als een soort houten bootje met wielen werd de gehele dag heel Eindhoven afgefietst om het verse Italiaanse ijs uit te venten. Later werden deze bakfietsen uitgevoerd met een bromfietsmotor. De firma had in die tijd zeven bakfietsen. Heden ten dage heeft de firma naast de ijsfabriek nog 7 ijssalons, plus diverse ijskarretjes. Ook levert men ijs aan verschillende horeca zaken en restaurants.

Leefdeal, adelijk geslacht dat van 1643-1745 in bezit geweest van de heerlijkheid Beek en Donk. Philips van Leefdael, werd in 1643 heer van Beek en Donk. De familiewapens komen voor in de wapens van de gemeentes Beek en Donk, Hilvarenbeek en Tongelre. 

Markt, gehouden iedere donderdagmorgen tussen 9 en 12 uur Met vele standhouders.

 

Muschberg, oude naam, Omdat veel oude veldnamen de naam van een dier bevatten, lijkt het hier het wel aannemelijk dat dit een verhoogd stukje land met veel mussen is geweest.

 

Nuenen, Gerwen en Nederwetten (afk.: Nuenen c.a.),  gemeente in Nederland, prov. Noord-Brabant, 34, 11 km2, met 22!800 inw. De gemeente ligt tussen Eindhoven en Helmond en omvat de kerkdorpen Nuenen, Gerwen en Nederwetten en enige buurtschappen. Het gemeentebestuur zetelt te Nuenen.

De landbouw omvat vnl. gemengd bedrijf, de industrie produceert o.m. machines, elektronica, textiel en carrosserieën. Openlucht-recreatiecentrum Enode. De vervallen toren van de afgebroken kerk te Nederwetten dateert vermoedelijk uit de 14de eeuw. Te Gerwen 15de-eeuws katholiek kruiskerkje met basilicaal schip en vlakopgaande toren, dat na brand in 1612 grotendeels vernieuwd werd. In Nuenen herinneren nog diverse gegevens aan de schilder Vincent van Gogh, die er van 1883 tot 1885 in de hervormde pastorie woonde (de pastorie doet nog steeds als zodanig dienst). Er zijn o.m. een gedenksteen (1932), een standbeeld door Klaas Rosmalen (1984) en het Vincent van Gogh-Documentatiecentrum, dat sinds 1976 is gehuisvest in het gerestaureerde koetshuis bij het gemeentehuis en dat een permanente expositie over de zgn. Nuenense periode bevat. Regelmatig worden grote exposities ter ere van de schilder gehouden.

Nuenen ca., gemeente ter grootte van 34,11 km2, met 22!800 inwoners (1999), ligt aan de Oost-grens van Tongelre en omvat de kerkdorpen Nuenen, Gerwen en Nederwetten en enige buurtschappen. De gemeentegrenzen zijn beschreven in een uitgiftebrief, gedateerd 30 december 1300, van de hertog van Brabant, gericht aan de inwoners van 'Nune' en 'Gherwen'. In 1821 is Nederwetten aan de gemeente Nuenen-Gerwen toegevoegd. Het gemeentebestuur zetelt te Nuenen. Net als ooit gebeurde met Tongelre, zal Nuenen waarschijnlijk geannexeerd worden door Eindhoven.De landbouw omvat vnl. gemengd bedrijf, de industrie produceert o.m. machines, elektronica, textiel en carrosserieën. Openlucht-recreatiecentrum Enode. De vervallen toren van de afgebroken kerk te Nederwetten dateert vermoedelijk uit de 14de eeuw. Te Gerwen 15de-eeuws katholiek kruiskerkje met basilicaal schip en vlakopgaande toren, dat na brand in 1612 grotendeels vernieuwd werd. In Nuenen herinneren nog diverse gegevens aan de schilder Vincent van Gogh, die er van 1883 tot 1885, voordat hij naar Arles in Zuid-Frankrijk vertrok,  in de hervormde pastorie woonde (de pastorie doet nog steeds als zodanig dienst). Er zijn o.m. een gedenksteen (1932), een standbeeld door Klaas Rosmalen (1984) en het Vincent van Gogh-Documentatiecentrum, dat sinds 1976 is gehuisvest in het gerestaureerde koetshuis bij het gemeentehuis en dat een permanente expositie over de zgn. Nuenense periode bevat. Regelmatig worden grote exposities ter ere van de schilder gehouden. In deze Nuenense periode schiep hier o.a. zijn wereldberoemd geworden schilderij 'De aardappeleters' , de Collse watermolen en de Opwetten watermolen.  

Pagelaan, vernoemd naar de Pages uit de vlinderfamilie Papilionidae. Deze familie is vooral in de tropen rijk vertegenwoordigd. Zij is gekenmerkt door de staartvormige aanhangsels van de achtervleugels. In Nederland en België komen twee soorten voor. De koninginnepage (Papilio machaon) is er de grootste vertegenwoordiger van de dagvlinders. Hij is zwavelgeel met donkere vleugelranden en langs de achterrand van de achtervleugel een reeks blauwachtige vlekken en één bruinrode vlek. De groen, zwart en oranje getekende rupsen leven op schermbloemigen, vooral op wortel. In België inheems en in Nederland slechts als zwerver bekend is de koningspage (Iphiclides podalirius). In gebergten van Europa komen voorts nog apollovlinders voor. Kleine pages is voorts nog de naam voor enkele soorten uit de familie Blauwtjes.

   

Philips, aan Emmasingel 31   1869/1888/1926 de Fabrieksgebouw waarin Philips in 1891 begon met de fabricage van gloeilampen. Voorheen waren hier achtereenvolgens vanaf 1869 de draadnagelfabriek van de Gebroeders Raijmakers en vanaf 1876 de textielfabriek van de Gebroeders Schröder gevestigd. Nadat deze fabriek in 1888 door brand was verwoest, werd een nieuw gebouw opgetrokken, dat in 1891 door Philips werd aangekocht. De fabriek werd in 1908 aangepast en in 1926 na een brand grotendeels herbouwd. 
Het geheel is samengesteld uit twee eenlaagse blokken aan de straatzijde, links met twee zadeldaken, rechts met een schilddak. Tussen deze gebouwen bevindt zich de ingang en de schoorsteen en daarachter een fabriekshal met lichtkappen en een kantoor. Van de vroegere fabriek resteert waarschijnlijk nog de schoorsteen, het kantoor aan de achterzijde en een gedeelte van de voorzijde. Op de voet van de schoorsteen is in 1951 een gedenkplaat met de beeltenis van Gerard Philips aangebracht. 

Rioolzuiveringsinstallatie (RWZI), installatie aan de rand van het Eckartse Bos van Waterschap de Dommel. Deze verzamelt en reinigt het afvalwater van de regio Eindhoven. 

St.Martinus Gilde, gilde opgericht in 1448. Het gildehuis gelegen aan het Aalbersepad in de Bogten. Het koningschieten dat eens in de twee jaar op het programma staat bij het St.Martinusgilde is telkens een groot gebeuren. Iedereen wordt van harte uitgenodigd om dit schouwspel te komen bijwonen. De dag begint met een Heilige Gildemis, met mede werking van het St. Martinuskoor in de St. Martinus kerk op `t Hofke. Na de Heilige Mis volgt een vendeldemonstratie en daarna gaat het gilde naar het gildehuis waar de koffietafel klaar staat. Men schiet op een houten vogel die op een schutspaal is geplaatst op 16 mtr. hoogte. Schieten moet men kunnen maar een portie geluk mag zeker niet ontbreken want degene die koning wil worden zal het laatste stuk hout naar beneden moeten halen. Als de nieuwe koning bekend is gaat het bestuur in beraad of de persoon een waardige koning is. Is dit het geval, dan volgt zijn installatie waarbij de nieuwe koning over het gildevaandel mag lopen, dit mag hij slechts eenmaal in zijn leven. Mocht een koning 3x achter elkaar het koningschap behalen, dan wordt hij keizer, deze titel krijgt hij voor het leven. Indien het feit zich voordoet dat in de volgende jaren nog iemand keizer schiet dan zal deze moeten wachten tot de titel vacant is, dit is meestal het geval bij het overlijden van de 1e keizer. Het koning - en keizerschap zijn binnen het gilde titels van grote waarde waar dan ook fel voor gestreden wordt. Zo mag het gilde niet naar buiten treden als de koning niet aanwezig is. Sint Martinus gilde . postadres Oude Muschbergweg 3 5631 AB Eindhoven.


Poeijersstraat, straat die naar het gebied Poeijers liep. Poeijers, wat “modderig” betekend, lag tussen het riviertje de Lakerloop en Zes Gehuchten. Bij de komst van het Eindhovensch Kanaal in 1846 werd deze zuidelijkste driehoek afgesneden van de rest van Tongelre. Door een gebiedswissel tussen Stratum en Tongelre werd het kanaal de nieuwe zuidelijke grens tussen de dorpen.

St. Martinuskerk, een neogotische driebeukige kruisbasiliek aan 't Hofke 1 gebouwd in 1891 door Architect  E. Corbey. De twee torens aan weerszijden van het hoofdportaal zijn onvoltooid gebleven. In de voorgevel en de transeptgevels bevinden zich roosvensters.
De buitenzijde is uitgevoerd in baksteen met natuurstenen elementen. Het interieur is gepleisterd met uitzondering van de ribben van de gewelven en kolommen. Deze laatste zijn voorzien van natuurstenen bladkapitelen.

In het koor een neogotisch hoofdaltaar van kalksteen. De kerk bezit een 15e eeuws houten kruisbeeld, een houten beeld van St. Maarten in originele schildering uit omstreeks 1560 en twee eiken biechtstoelen uit de 18e en begin 19e eeuw. Twee torenklokken dateren uit 1467 en 1752 en zijn gemaakt door Gobbel Moer en Alexis Petit.
De kerk is markant en centraal gelegen in de dorpskern van Tongelre en is daardoor onmisbaar voor de herkenbaarheid van de oude structuur van het Hofke en het eigen karakter van Tongelre.

Rijksmonument 

 

Opwetten watermolen, gelegen op de grens van Neunen en Tongelre aan Opwettenseweg 201 gebouwd in de 11e eeuw in de kleine dommel. De huidige gebouwen dateren uit 1743. Grootste waterrad (9,30m) van Brabant. Geschilderd in 188x door Vincent van Gogh.  

 

Spanners, de familie Geometridae uit de superfamilie Geometroidea van de Vlinders. Het is een van de grootste vlinderfamilies, met ca. 12!000 soorten. De volwassen vlinders zijn vrij tere dieren met grote, brede, soms hoekige vleugels en lange draadvormige of gekamde sprieten. De rupsen vertonen een karakteristiek verschil met de andere rupsen: zij hebben slechts achterlijfspoten aan de segmenten 6 en 10. Deze groep van vier poten werkt met de borstpoten bij het lopen op een alternerende wijze samen: eerst hechten zich de borstpoten aan de onderlaag vast, waarna het achterlijfseinde wordt bijgetrokken, zodat dit een verticale boog vormt; vervolgens zetten zich de achterste vier poten vast en wordt het lichaam vooruit gestrekt, enz. Deze wijze van lopen heet spannen. Van de Spanners vliegt een aantal soorten in de winter; de wijfjes bezitten veelal gereduceerde vleugels. De bekendste is de wintervlinder (Operophtera brumata), waarvan de rupsen schadelijk zijn op vruchtbomen. Bekende in onze streken inheemse soorten zijn verder o.a.: de vliervlinder (Ourapteryx sambucaria), waarvan de rups leeft op klimop, meidoorn en andere struiken, de iepentakvlinder (Ennomos autummaria) en de bessenspanner, harlekijn of bonte bessenvlinder (Abraxas grossulariata). De romp van de bessenspanner is geel met rijen zwarte vlekken, de vleugels zijn wit met een gele basisvlek en een gele band meer naar buiten op de voorvleugels en zeer opvallende rijen dikke zwarte stippen op beide vleugelparen. Ook de rups, die op allerlei Ribes-soorten leeft, vertoont een dergelijke zwarte-vlekkentekening op lichte grond. De dennenspanner (Bupalus piniarius) is schadelijk in dennenbossen. De oranje en bruine vlinders zetten in 20 tot 35 jaar oude dennenbossen eieren aan rijtjes op de naalden af. De rupsen, groen met witte rugstrepen, beknagen de naalden van terzijde, zodat deze er getand uitzien. Omstreeks oktober verpoppen (zie pop) ze zich in de grond. De berkenspanner of berkenvlinder (Biston betularia) is bekend wegens het voorkomen van industriemelanisme.

De rupsen van de verwante familie Eenstaartjes (Drepanidae) hebben geen achterlijfspoten. In rust houden zij het achterlijf schuin omhoog.

Speeltuinen aan de A. Cuypstraat beheerd door Stichting 't Cuypke. Telefoon 2447713 (A. Puttmans). En een speeltuin op de Hoek St Josephlaan / R. van de Weydenstraat van speeltuinvereniging St Joseph Telefoon 2814625.

Spoorlijnen, in 1866 werden de sporen naar Hasselt/Luik, Helmond/Venlo en Boxtel geopend, in 1913 werd het spoor naar Weert geopend. Ook zijn de spoorlijnen doorgangswegen voor planten en dieren tussen verschilende leefgebieden. Langs het spoor in Tongelre komen veel vogel soorten voor.

Tongelre, sinds 1920 stadsdeel van Eindhoven, daarvoor een dorp ingesloten tussen de Dommel, de Kleine Dommel en het Eindhovens kanaal. In 1241 wordt voor het eerst melding gemaakt van Tongelre met de latere varianten op de schrijfwijze: Tungelare, Tongerloe, Tonghelre, Tongeren, Tongerlo en Tongerloo. De naam is wellicht afgeleid van ‘tange’, zandweg in hoogveengebied, of ‘tonger en lo’, bosje op hoge zandweg.
Vermoedelijk heeft Tongelre tot het domein Helmond behoord, dat in 1220 in bezit was van de hertog van Brabant. Vanaf 1244 blijkt de hertogelijke familie verscheidene bronnen van inkomsten in Tongelre te hebben gehad. In 1558 werd Tongelre als heerlijkheid verpand aan jonkheer Rutger van Berckel. Na een kinderloos huwelijk met jonkvrouwe Livina van Coudenhoven schonk de douairière de heerlijkheid Tongelre aan haar neef Jacob van Coudenhoven. Na de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) namen de Staten Generaal van de Republiek der Verenigde Nederlanden de plaats in van de hertog van Brabant. De Staatse inmenging in geloofszaken bracht onder meer met zich mee, dat alleen capabele protestanten dorpsbestuurder konden worden. Op bestuurlijk gebied veranderde er weinig in Tongelre omdat er weinig geschikte protestanten te vinden waren. De bestuurlijke situatie veranderde wel toen het Koninkrijk Holland in 1810 werd ingelijfd bij het Franse keizerrijk onder Napoleon, en de Franse wetgeving van kracht werd. Na het vertrek van de Fransen bleven burgemeester en gemeenteraad in functie. Met de Grondwetsherziening van 1848 en de komst van de nieuwe Gemeentewet in 1851 veranderde er opnieuw weinig in Tongelre, dat in 1803 werd omschreven als een klein, armoedig en rustig dorp, waar de lucht gezond is en verder weinig opmerkelijks te zien is. Tongelre behield lang zijn agrarische karakter met de gehuchten: Groot- en Klein Tongelre, Poeijers, Urkhoven, ‘t Coll en menige buurtschap. Na 1850 deed het ambacht haar intrede met vooral thuiswevers, weverijen en kleinschalige industrie, waardoor er enige welvaart kwam. De bewoners van Tongelre waren zo arm dat velen zich geen huwelijk konden veroorloven. Hierdoor bleef het bezit onverdeeld, hetgeen resulteerde in grootgrondbezit van menige familie. Opmerkelijk is dat het bezit aan eigendomswoningen in het ’arme’ Tongelre beduidend hoger lag dan in de omringende dorpen. Door expansiedrang van de kleine stad Eindhoven, vond in 1874 een grondruil plaats met de gemeente Tongelre. Fel verzette Tongelre zich tegen annexatie met Eindhoven. Op 12 april 1918 legde de Tongelrese gemeenteraad zich onder protest neer bij inlijving, die op 1 januari 1920 een feit werd. In 1868 telde Tongelre slechts 775 inwoners. Dit aantal groeide tot 3000 in 1920. Eerst na de annexatie vond er in Tongelre sociale woningbouw plaats waardoor het inwonertal explosief steeg tot 19.644 per 1 januari 2000.
Tongelre is een heel attractief stadsdeel met een grote diversiteit in landschap, bebouwing en cultuur. Thans telt Tongelre tachtig Rijks- en Gemeentelijke monumenten.

Feiten en cijfers 

Geografische omstandigheden leidden ertoe dat binnen een zeer klein gebied de Tongelreep, de Gender of Ende, de Lijmbeek, de Kleine Dommel en de Lakerloop opgingen in de Dommel en zo een centrale ontmoetingsplaats in de hand werkten. Op deze manier ontstond ook Tongelre, maar er valt niet te achterhalen wanneer precies.

Tongelreep, een niet bevaarbaar riviertje met een totale lengte van ongeveer 36 km, waarvan ongeveer de helft in Nederland. Ontspringt op het Kempisch laagplateau van Belgisch Limburg en komt bij het Belgische Hamont Achel Nederland binnen en stroomt bij Stratum in de Dommel. Het recreatiepark Tongelreep is vernoemd naar dit riviertje. In België wordt dit riviertje de Warmbeek genoemd, de naam Tongelreep krijgt het pas in Nederland.

Tongel Tingel Tangel, buurtkrant uitgeven in de buurten Lakerlopen en het Villapark. Door het uitgeven de krant wil de achterliggende stichting de leefbaarheid in deze wijken verbeteren. In de krant wordt aandacht besteed aan de activiteiten die in deze wijken plaatsvinden, met name vanuit Buurtwerk Eindhoven, Buurthuis de Ronde en de Antonius van Padua kerk. De krant, welke 7 x per jaar verschijnt, wordt opgesteld en bezorgd door een team van vrijwilligers. Het redactie-adres is op de Parklaan 11, tel. 040 2433260 (Jan Kennis).

Urkhoven, buurt in Tongelre, vernoemd naar de hoeve van Uedric. In geschriften uit 1340 wordt al aan Uedrichoven gerefereerd. De naam verbasterd in de loop der tijd naar Oderichhoven en Urkhoven. De hoeve stond ten Noorden van Zes Gehuchten.

Urkhovense Zeggen, vormt tezamen met de Loo Velden een natuurgebied langs de Kleine Dommel. Het is een moerasgebied dat bestaat uit rietvelden, wilgenstruwelen, elzenhakhoutbos, grasland en een graanveld. Het gebied dankt zijn bestaan aan het opstuwen van het water in de Kleine Dommel bij de watermolen en aan de turfwinning, waarvoor in het verleden grote delen zijn afgegraven. Voor het instant houden van de rietkragen worden deze ieder jaar direct na de vorst gemaaid door een Geldropse rietmaaier. Hij is een van de weinigen die dit beroep nog uitoefent en Oost-Brabant is hij de enige. Er zijn er nog maaiers in de Biesbosch en op Valkenhorst.
Een goede rietkraag zuivert het water en geeft een prima oeverbescherming. Het is ook een prima schuil-, nest en paaiplaats voor vogels en vissen. Het riet wordt gebruikt voor de dakbedekking. 

 

Villa Gran Ville is gebouwd Architect  J.Th.J. Cuypers in 1916 door in opdracht van de tabaksfabrikant R. Mignot. In de architectuur zijn elementen van de chaletstijl verwerkt. Parklaan 95 Rijksmonument. De voorgevel heeft links en rechts naar voren komende topgevels die voorzien zijn van windveren. In de linkergevel zit een inpandig balkon. De ingang is geplaatst in een gebogen omlijsting die uitgevoerd is in metselwerk dat verticaal wordt afgebogen. Het interieur met hal, trappartij en kamer en suite verkeert vrijwel nog in oorspronkelijke staat, zoals te zien is aan de lambrizeringen, vloeren en plafonds.
Achter het huis bevindt zich een betegeld terras met een trap naar de tuin. In de tuin staan nog bomen uit de tijd van de bouw.

 

Villapark, oude villawijk in Tongelre, welke veel monumentale panden bevat zoals Huize De Laak, Villa Elsheim (Dommelhoef), Villa Gran Ville en het Botercontrolestation. De wijk is tussen 1907 en 1935 gebouwd in gebied De Laker op initiatief van NV Philips, grondmij. Stratum-Tongelre en de woningbouwvereniging voor de RK Middenstand. De Laker was een open bufferzone tussen Klein Tongelre, Stratum en Eindhoven. Hierin stroomde het riviertje De Lakerloop. Dit liep via de Valklaan en vervolgens tussen de Parklaan en Fazantlaan naar de Dommel. Bij Huize De Laak is het laatste restant hier nog van te zien.


 

Vlinderflats, 6 flats gebouwd in de periode 1968-1972 volgens het Neduco systeem. De flats liggen in een parkachtige omgeving tussen de Wolvendijk, Pagelaan en Eisenhowerlaan. In 2001 werden de appartementen als eerste in Nederland voorzien van een glasvezel-aansluiting.

Vuurvlinderstraat, straatnaam naar de Vuurvlinder (Lycaena dispar) de familie Lycaenidae van de Vlinders, welke zijn naam te danken heeft aan het feit dat de meeste soorten een fraai oranje- of koperrode vleugels hebben, vooral op de voorvleugels. Aan de onderkant zijn de vleugels meestal niet zo opvallend gekleurd, maar hebben ze vaak zwarte stipjes om de vorm minder te laten opvallen en schutkleuren te geven.

Wapen van Tongelre, afgeleid van het voormalige schependomszegel, waarvan een 18e eeuwse afdruk bestaat. De schildjes zijn respectievelijk het wapen van het geslacht Leefdael en het wapen Brabant-Limburg. Bij de verlening op 16 juli 1817 is het wapen in rijkskleuren verleend en daarmee tevens sterk verbasterd.

"In goud 2 naast elkaar geplaatste schildjes; het rechtse gevierendeeld met een streepkruis van goud : I en IV in azuur 3 lelies van goud en een vrijkwartier van azuur beladen met een zoom van goud en een adelaar van hetzelfde; II en III : in azuur een keper van goud, vergezeld van 3 klophamers van hetzelfde; over alles heen een hartschild van goud, beladen met een schuinbalk van azuur; het linkse van azuur, beladen met een streepkruis van goud, in ieder kwartier vergezeld van een leeuw van hetzelfde."

 

Wasven, voormalig kasteelpark aan het begin van de Beukenlaan. Historisch bos gelegen tussen de spoorlijn en de Celebeslaan. Er staan zeer oude bomen zoals rode beuken, platanen en acacia's. Een van de exemplaren waarvan de ouderdom geschat wordt op 150 tot 200 jaar, is een zeldzaamheid in Nederland. Het wasven staat op de landelijke monumentenlijst en is eigendom van de gemeente Eindhoven.

 

Woonzorgcentrum Tongelre, is gebouwd op de plaats van een vroegere parochiekerk. De oorspronkelijke kerktoren is gehandhaafd, hierin zijn de trap en de lift ondergebracht. Het biedt huisvesting en verzorging aan 130 bewoners waarvan een aantal geplaatst zijn op een substitutie PG verpleegafdeling. Tevens maken 104 appartementen deel uit van het complex. Binnen het woonzorgcentrum zijn 50 medewerkers werkzaam.
Alle bewoners - zowel zelfstandig als in de verzorging - hebben de beschikking over een appartement van circa 55 vierkante meter exclusief balkon.
De Vitalis Zorg Groep is een organisatie die per 1 januari 1999 is ontstaan uit de fusie van 2 instellingen: RK Stichting voor Verpleging van Zieken en Verzorging van Bejaarden en de Stichting Woonvormen voor Ouderen Eindhoven. Er werken circa 1400 medewerkers en is daarmee een van de grootste aanbieders van verpleeg- en verzorgingshuiszorg in de regio Eindhoven. In die stad beschikt ze over 17 vestigingen: Een verpleeghuis, (woon)zorgcentra, woonzorgappartementen en een dienstencentrum. Het hoofdkantoor bevindt zich in het gebouw van verpleeghuis De Weerde te Eindhoven.