Naar inhoud
Naar zoekfunctie
Naar menu
Naar subnavigatie
 
 

Het Amsterdammertje

22 maart 2006
 - 
Ulli Fischer
Het Amsterdammertje, het rood bruine paaltje met de drie Andreaskruisen erop heeft naam gemaakt in de loop van decennia. Het heeft een schare trouwe fans, maar het wordt ook vergruisd. Waar komt het Amsterdammertje vandaan en wat is zijn toekomst?

Op veel plekken in Amsterdam staat het Amsterdammertje: langs de grachten, in smalle straatjes. Soms is het in felle kleuren geschilderd. Dan staat het er als een statement van de ‘kunstenaar’. Het paaltje draagt bij aan de eigenheid van de stad. In binnen- en buitenland is het straatmeubel bekend. Niet voor niets draagt het de naam van de stad. Het is verworden tot een van de unieke herkenningstekens van de stad. Het paaltje biedt misschien niet de elegantste, maar wel een oplossing om bijvoorbeeld stoep en straat te scheiden.Amsterdammertje in kleur. Foto Edwin van Eis

Oorsprong

Er doen verschillende verhalen de ronde over de oorsprong van het Amsterdammertje. Sommigen menen dat de vormgeving van het taps toe lopende paaltje is afgeleid van een kanonsloop met een kogel erin. In vroeger tijden werd een kanon wel eens schuin in de grond gestopt als wegversperring. Maar vaker nog werd gewoon een houten of hardstenen paaltje geplaatst om een erf af te grenzen of de hoek van een pand te beschermen tegen rijtuigen. Het is dan ook waarschijnlijk dat de vormgeving van het Amsterdammertje hier vandaan komt.

Rond 1800 verschenen er steeds meer paaltjes in het Amsterdamse straatbeeld. Neergezet door particulieren die het stukje stoep voor hun huis wilden beveiligen. In de tweede helft van de negentiende eeuw verschenen palen om verkeer uit stegen en van voetbruggen te weren.

Gietijzeren basistype

Aan het eind van de achttiende eeuw dook voor het eerst een gietijzeren stoeppaal op die veel op het huidige Amsterdammertje leek. Het oudste bekende document waarin een gietijzeren Amsterdammertje met kruizen voorkomt, is de bestektekening van de Melkmeisjesbrug over de Brouwersgracht uit 1903. In vergelijking met het huidige Amsterdammertje was dit paaltje slanker. Het had een vierkante voet en liep minder taps toe. De kruizen en de kraag waren hoger opgelegd. Vanaf 1915 werd dit het basistype voor Amsterdamse brugpaaltjes.

Straatje Amsterdammertjes. Foto Edwin van Eis 2004

Verkeerspaal

Pas na de Tweede Wereldoorlog, met de toename van het autoverkeer, werd het Amsterdammertje ingezet om parkeren tegen te gaan. Er werden steeds meer paaltjes neergezet om het autogeweld in te dammen. De kosten rezen de pan uit. Een grote besparing werd behaald in 1972. Het Amsterdammertje werd niet langer van gietijzer maar van plaatstaal vervaardigd. Het paaltje werd ook iets korter en ranker. Het gewicht verminderde van 70 naar 20 kilo.

De vormgeving van het Amsterdammertje is verschillende keren licht gewijzigd, waardoor er brede en smallere Amsterdammertjes bestaan. De gietijzeren modellen zijn al vele jaren uit het straatbeeld verdwenen. De laatste exemplaren werden voor het Paleis van de Dam door een liefhebber ontvreemd. Dat fans van het paaltje zelf een exemplaar willen bezitten komt wel vaker voor.

Standaardgrachtenprofiel

In 1984 telde de stad nog 100.000 Amsterdammertjes. Maar het Amsterdammertje bleek niet opgewassen tegen het autogeweld. Steeds vaker werden palen omver gereden door vrachtwagens. Kleinere auto’s konden tussen de paaltjes doorpiepen. Strengere handhaving van het parkeerbeleid moest dan maar uitkomst bieden.Afgedankte Amsterdammertjes. Foto Edwin van Eis 2004

In het nieuwe standaardgrachtenprofiel komt het oude vertrouwde paaltje niet meer voor. Een natuurstenen band zal voortaan stoep en straat scheiden. In 2003 stonden nog 37.616 Amsterdammertjes in de stad. Per jaar verdwijnen er gemiddeld 2000 paaltjes. Dat zal zo doorgaan tot het Amsterdammertje is uitgestorven.

Bronnen

  • Het Amsterdammertje. Anneke van der Stoel. Plan Amsterdam. Jaargang 1, nummer 11/ november 1995. Uitgave van de dienst Ruimtelijke Ordening van de gemeente Amsterdam.
  • Cijfers afkomstig van de Dienst Binnenstad.

 

 

 

Zoeken
ZoekZoek