Strona główna | International version | Mapa serwisu | Biuletyn Informacji Publicznej | Wersja tekstowa
Strona główna Polityka zagraniczna Rewindykacja dóbr...


Subskrypcja
Aby otrzymywać wiadomości do swojej skrzynki pocztowej wpisz adres e-mail:
wypisz 

Rewindykacja dóbr kultury




Wprowadzenie

Wprawdzie od zakończenia ostatniej wojny minęło blisko sześćdziesiąt lat, jednakże problem odzyskania utraconych dóbr kultury wciąż pozostaje otwarty. Zamknięcie go uniemożliwiła sytuacja polityczna okresu zimnej wojny, w tym szczególnie rozpad Europy na dwa bloki polityczne. Nie było wówczas warunków do współpracy państw w celu ostatecznego zlikwidowania skutków wojny, ani nawet do zakończenia starań rewindykacyjnych podej-mowanych przez poszczególne kraje poszkodowane. Wszelkie próby restytucji zagrabionych dzieł sztuki, księgozbiorów czy archiwaliów kończyły się zwykle niepowodzeniem.
Dopiero przemiany lat 1980/90 umożliwiły podjęcie próby uporania się ze spuścizną wojny w omawianej dziedzinie. Odtajnienie dużej części niedostępnych do tej pory materiałów archiwalnych nie tylko pozwoliło na pozyskanie nowych danych o losie obiektów do tej pory uważanych za zaginione, ale często umożliwiło wskazanie ich aktualnego miejsca przechowywania, a w konsekwencji podjęcie formalnych starań restytucyjnych. W niemal wszystkich krajach europejskich powstały ośrodki zajmujące się rejestrowaniem strat. Opracowane zostały nowe zasady współdziałania w dziedzinie badania proweniencji obiektów muzealnych, które mogły być nabyte z naruszeniem praw ich właścicieli, a także metody rozwiązywania wynikających stąd problemów.


Grabież dóbr kultury w Polsce w okresie II wojny światowej


Najnowsze badania wyraźnie wskazują, że przygotowania do grabieży dóbr kultury rozpoczęte zostały w Niemczech jeszcze przed wybuchem działań wojennych. Skupiły się one przede wszystkim na najcenniejszych obiektach zarówno w kolekcjach prywatnych jak i muzealnych. Lista takich obiektów opracowana została przez zespół historyków sztuki znających polskie zbiory z kontaktów przedwojennych. Po zakończeniu kampanii wrześniowej rozpoczęła się systematyczna akcja konfiskat ujęta w ramach odpowiednich przepisów prawnych okupanta, a realizowana przez specjalnie utworzone do tego celu organy. Wkrótce nałożyły się na tą działalność kradzieże dokonywane na własną rękę przez wojsko, a następnie funkcjonariuszy władz okupacyjnych. Pod koniec okupacji konfiskaty te przybrały już postać nieopanowanej grabieży. Z drugiej strony, po wyzwoleniu szeroką akcję wywożenia dóbr kultury, szczególnie z Ziem Zachodnich i Północnych przeprowadziły specjalne jednostki wojennej administracji radzieckiej.


Straty Polski


Straty wojenne poniesione przez Polskę w dziedzinie dóbr kultury są ogromne, a jednocześnie niezwykle trudne do precyzyjnego określenia i oszacowania. Przyczyną tych trudności jest brak wystarczającej bazy dokumentacyjnej, w tym brak pełnych materiałów samej akcji rejestrowania strat zaraz po wojnie, które były podstawą pochodzących z różnych lat rejestrów i zestawień. Nie można także zapominać, że większa część oryginalnej dokumentacji źródłowej, np. muzealnej, jak księgi inwentarzowe czy spisy, została wywieziona lub świadomie zniszczona przez okupanta niemieckiego lub wojska radzieckie. W takich przypadkach już tylko pełne odtworzenie przedwojennych zasobów wielu czołowych zbiorów i kolekcji jest praktycznie niemożliwe. W obecnym stanie badań wielokrotnie cytowana liczba 516 tysięcy pojedynczych utraconych dzieł sztuki, choć oparta na źródłach archiwalnych, nie oddaje ogromu strat. Obejmuje ona bowiem tylko te obiekty, które zostały zarejestrowane w latach powojennych, przy czym skupiono się wówczas głównie na dziełach sztuki dawnej. Jeśli chodzi o biblioteki i księgozbiory domowe, straty szacuje się na ponad 22 miliony woluminów z 37,5 tysięcy bibliotek.


Rejestracja strat wojennych

Katalogi strat


Rejestracja szkód doznanych przez Polskę rozpoczęta została już we wrześniu w 1939 roku i prowadzona była przez cały okres okupacji. W 1944 roku historycy, historycy sztuki, bibliotekarze i archiwiści pracujący w polskim podziemiu przygotowali pierwsze wykazy zbiorcze obejmujące straty poniesione zarówno przez zbiory publiczne jak i prywatne. Materiał ten przesłany został agendom Rządu RP na emigracji i na tej podstawie kierujący tymi pracami prof. Karol Estreicher wydał w Londynie w 1944 publikację Cultural Losses of Poland. Było to pierwsze, niezwykle precyzyjne, biorąc pod uwagę warunki wojenne, zestawienie strat wg miejscowości, uwzględniające starty poniesione zarówno przez kościoły katolickie jak i synagogi, a także towarzystwa, muzea i zbiory prywatne. Autor podawał również stopień zniszczenia kościołów, budowli zabytkowych oraz cmentarzy, w tym szcze-gólnie żydowskich.
Po zakończeniu wojny materiał ten służył jako punkt wyjścia dla rejestru strat sporządzonego w Biurze Rewindykacji i Odszkodowań działającym w strukturach Ministerstwa Kultury i Sztuki, a także wykorzystywane były przez polską misję restytucyjną poszukującą dóbr kultury wywiezionych z Polski na terenie stref okupacyjnych w Niemczech i Austrii. Biuro zostało jednak w 1951 roku zlikwidowane.
Prace te wznowiono dopiero w 1991 roku przez Biuro Pełnomocnika Rządu ds. Polskiego Dziedzictwa Kulturalnego Za Granicą działające w Ministerstwie Kultury i Sztuki (ob. Departament Dziedzictwa Narodowego).


Działalność MSZ w zakresie restytucji dóbr kultury


Od 1999 roku w Ministerstwie Spraw Zagranicznych działa zespół ds. rewindykacji dóbr kultury pod kierownictwem Pełnomocnika Ministra Amb. W. Kowalskiego. Zadaniem zespołu jest wspieranie wysiłków Polski mających na celu likwidację skutków II wojny światowej w dziedzinie kultury. W pracach tych MSZ współdziała z Ministerstwem Kultury, które rejestruje straty wojenne i publikuje ich katalogi, a także z innymi kompetentnymi polskimi instytucjami, m. in. muzealnymi, bibliotecznymi oraz archiwalnymi.
Przy pomocy polskich służb dyplomatycznych i konsularnych poszukiwane są obiekty utracone w czasie wojny. W przypadku zidentyfikowania konkretnego dzieła zespół przygo-towuje stosowny wniosek restytucyjny oraz prowadzi lub koordynuje prace zmierzające do jego zrealizowania. Wszystkie wnioski złożone formalnie do tej pory zakończyły się powro-tem cennych obiektów.
Zespół prowadzi także rozmowy w sprawie likwidacji skutków wojny w dziedzinie kultury i przygotowuje materiały do tych rozmów. Bieżącej analizie poddawany jest aktualny stan problematyki restytucyjnej w skali światowej. Poprzez czynny udział w konferencjach krajowych i międzynarodowych prowadzi się również działania informacyjne i wyjaśniające politykę Polski w tym zakresie.
Ponadto w ramach prac zespołu opracowywane są lub konsultowane umowy międzynarodowe w dziedzinie ochrony szeroko pojętego dziedzictwa kulturowego.
Zespół udziela też pomocy instytucjom muzealnym na terenie Polski we wzbogacaniu ich kolekcji poprzez pozyskiwanie darów i zapisów z zagranicy.



Kontakt z zespołem:
Wojciech Kowalski
Monika Kuhnke
Tel. +4822 523 - 92 - 57, fax +4822 523 - 83 - 29
e-mail: monika.kuhnke@msz.gov.pl




W latach 2001 - 2005 w wyniku działań zespołu, polskich służb dyplomatycznych i konsularnych do Polski powróciły:


  1. Obraz przypisywany Jacobowi van Walscapelle (malarz czynny w latach 1665-1718), Kwiaty w szklanym wazonie (olej, płótno 76 x 61,5 cm.). Zrabowany z Muzeum Narodo-wego w Warszawie; rewindykowany w kwietniu 2001 r. ze Stanów Zjednoczonych.


  2. Obraz Adriaena Brouwera (1605/6-1638), Chłopi w karczmie (olej, blacha miedziana 17,5 x 23 cm.). Zrabowany z Muzeum Narodowego w Warszawie; rewindykowany w lutym 2002 r. z Wielkiej Brytanii.

  3. Obraz przypisywany Georgowi Penczowi (ok. 1500-1550), Trójca Świętą (farby olejne, deska 51,3 x 39,2). Zrabowany z Muzeum Narodowego w Warszawie; rewindykowany w lutym 2002 r. ze Stanów Zjednoczonych.

  4. Księgi (sądowa i ziemska) z XV i XVI w. Zrabowane z Archiwum Państwowego w Krakowie; rewindykowane z Niemiec w marcu 2002 r.

  5. Makata jedwabna, Persja XVI w. (wym. 275 x 212 cm. ). Zrabowana w czasie wojny z kolekcji książąt Czartoryskich. Rewindykowana do Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie ze Stanów Zjednoczonych w maju 2002 r.

  6. Rzeźba przypisywana Giovanniemu Marii Padovano (1493-po 1574) Głowa młodzieńca (biały marmur, wys. 23 cm.). Zrabowana z Muzeum Narodowego w Warszawie; rewindykowana w lipcu 2002 r. ze Stanów Zjednoczonych.

  7. Obraz autorstwa Charlesa – Françoisa Hutina (1715-1776) Kobieta w fotelu (Olej, płótno 77 x 55,5 cm.) Zrabowany z Muzeum Narodowego w Warszawie pojawił się w grudniu 2002 r. na paryskim rynku antykwarycznym.

  8. Brewiarz (księga liturgiczna zawierająca teksty modlitw godzin kanonicznych) z 1. połowy XV w. Wywieziony z d. wrocławskiej Biblioteki Miejskiej (Stadtbibliothek Breslau). Rewindykowany na początku 2005 r. z Wielkiej Brytanii.

  9. Warsztat Małopolski, II poł. XV w. Madonna z Dzieciątkiem. Tempera na desce 31,5 x 22,5 cm. Obraz zrabowany z kolekcji Konopków w Warszawie w 1944 r., rewindykowany w grudniu 2004 r. ze Stanów Zjednoczonych.
  10.      

     

     Dwie karty z piętnastowiecznego dominikańskiego graduału (księga liturgii mszalnej zawierająca śpiewy wykonywane przez kantora i chór) zaginione ze zbiorów parafii Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny w Raciborzu. Rewindykowane w czerwcu 2005 r. z Wielkiej Brytanii.


Portret Dworzanina

Jan Mostaert (ok. 1475-ok. 1555) - Portret Dworzanina (znany także jako Portret Karola VIII – króla Francji) Olej na desce o wymiarach 42 x 32,5 cm.


 

Dwie płaskorzeźbione kwatery (Niesienie Krzyża i Ukrzyżowanie) z ołtarza w Wkryujściu (d. Ückermünde), pocz. XVI w. Wywiezione przez Armię Czerwoną z terenu Pomorza Zachodniego; odzyskane w marcu 2006 r. z muzeum w Rydze (Łotwa).



Rejestr zmian
Ostatnia modyfikacja tej strony: 2006.06.29 11:14:27 (osoba: Administrator).
Strona główna | International version | Mapa serwisu | Biuletyn Informacji Publicznej | Wersja tekstowa
© 2002-2005 Ministerstwo Spraw Zagranicznych
Al. J. Ch. Szucha 23, 00-580 Warszawa tel. (+4822) 523 9000
Zaloguj się    
Ostatnia modyfikacja: 16.08.2007. CMS system zarządzania treściąagencja interaktywna: projektowanie stron WWW, cms, intranet, multimedia, aplikacje mobilne