Yazý Dizisi  
Ýsrail'deki ÝZMÝR

1 I 2 I 3 I 4 I 5 I 6 I 7

Hazýrlayan:
Yaþar AKSOY


500 yýllýk komþu Ýzmir Musevileri

Ýzmir Musevileri, yüzyýllarca Türk komþularý ile kardeþçe yaþamýþ ve anýlarý asla unutulmayan bir cemaattýr. Bugün Ýzmir'de 2500 Musevi yaþar. Çeþitli sebepler yüzünden büyük bölümü Ýsrail'e göç eden ve komþularýný unutamayan Raþel'ler, Ester'ler, Avram'lar, sevgili þehirleri Ýzmir'i hatýrlayýnca hala gözyaþlarýný tutamýyorlar.

Bu dizime, "Ýzmir Musevileri"nin kim olduklarýný anlatmakla baþlayacaðým..
Öncelikle 1492'de Ýspanya'dan zulümle koðulduktan sonra Osmanlý Padiþahý Sultan 2.Beyazýt'ýn hayýrsever daveti sonucunda Osmanlý ülkesine kitleler halinde göç eden ve bu arada Ýzmir'e de yerleþen Museviler, bu topraklarda bulunduklarý 500 yýl boyunca Türklerle kardeþçe bir komþuluk ve dostluk iliþkisi içinde yaþamýþlardýr.

Bu dostluðun en önemli sýnavý, Ýzmir'in Yunanlýlarca iþgali sýrasýnda verilmiþtir. Bu acý dolu yýllar içinde Ýzmirli Museviler, tek bir örnekle dahi iþgalciden yana tavýr sergilememiþ ve Türklere baðlýlýklarýný bu kara günde ispat etmiþlerdir. Bu dostluk destanýnýn sayfalarýný okuyucularýmla paylaþmak isterim..

Açýk ve gizli dayanýþma
15 Mayýs 1919'da gerçekleþen Yunan Ýþgali'nde Türkler ve Museviler arasýnda görülen açýk ve gizli dayanýþma, tarafýmdan adým adým gerçekleþtirilen bir dev araþtýrmaya dönüþmüþtür. Bazý önemli bulgularýmý sunuyorum:
1- Ýþgalin ilk günlerinde Kramer Palas'ta verilen bir resepsiyonda Yunan komutanlarýnýn gözü önünde Yunan bayraðýný parçalayan ve bu yüzden ölüme mahkum edilen Ýzmirli Musevi genç "Nesim Navaro", cemaatýnýn kahraman bir sembolü haline gelmiþtir.
2- Musevi cemaatý, Yunan iþgal makamlarýnca Türkler aleyhine kaleme alýnan hiç bir resmi bildiriye cemaat olarak imza atmamýþlardýr, imza yerleri daima boþ kalmýþtýr.
3- Ýþgal kuvvetleri kente girdiðinde Rum, Ermeni, Levanten hatta bazý Türk evlerine Yunan bayraðý asýlmýþ, ancak Musevi mahallerinde tek Yunan bayraðý dalgalanmamýþtýr.
4- Ýþgal kumandamý Zafiryu ile Ýþgal Valisi Steryadis'in tüm baskýlarýna raðmen Musevi okullarýnda Yunanca ders okutulmasý asla kabul edilmemiþtir.
5- Yunan jandarmasýnýn baský, dayak, iþkencesine raðmen, Museviler baþlarýndan Türk sembolü olarak bildikleri fesi çýkarmamýþlardýr.
6- Yunanlýlar'ýn Ýzmir ve çevresinin Osmanlý Devleti'nden ayrýlýp özerk statüye sokulmasý için düzenlenen dilekçeye Ýzmir ve Ege Musevi Cemaatleri imza atmamýþtýr. Ayný amaçla yapýlacak olan 22 Aðustos 1919 Kongresini boykot etmiþlerdir.
7- Böylece iþgalin sonuna doðru Yunanlýlar, Museviler'e özel statü uygulayýp Müslümanlarla ayný kefeye koyup yoðun baskýya baþlamýþlardýr.
8- 9 Eylül 1922'de Ýzmir kurtulurken; iþte bu vatanseverlikleri yüzünden tüm Musevi semtleri Türk bayraklarýyla donanmýþ, halk askerleri karþýlamak için yollara dökülmüþtür.

Atatürk'ün söyledikleri
Bu Türk-Musevi dayanýþmasý yalnýz Ýzmir'de deðil, Ege'nin tüm yörelerinde Milas'tan Bergama'ya kadar açýkça görülmüþtür.
Ýþte bu yüzden 2 Þubat 1923'te Ýzmir'de Avukat Rafael Amado, Atatürk'e þu soruyu sorar:
"- Paþam, Yuhudiler hakkýnda görüþünüz nedir?.."
Yanýt açýk ve nettir:
"- Yahudiler kaderlerini Türk milletinin kaderi ile birleþtirmiþlerdir. Bilhassa Yahudiler bu millete ve vatana sadakatlerini ispat ettiklerinden refah ve saadet içinde yaþayacaklardýr.."
Atatürk'ün de iþaret ettiði gibi Museviler, gerek Osmanlý döneminde, gerekse Cumhuriyet döneminde Türkiye'nin tümünde olduðu gibi, Ýzmir'de de barýþ, kardeþlik ve komþuluk içinde Türklerle yanyana yaþamýþlar ve unutulmaz hatýralar býrakmýþlardýr.

Ýzmir Musevi Tarihçesi
Ýzmir'de ilk Musevi topluluðuna M.Ö. 400 yýllarýnda rastlanmýþtýr. 1424 yýlýnda 2.Murat Ýzmir'i Osmanlý topraklarýna katýnca, bir küçük Musevi toplulluðunun yaþadýðý bilinmektedir.

1492'den sonra Ýspanya'dan büyük göç dalgasý gelir. 1610 yýlýnda 10 bin civarýnda Musevi Ýzmir'dedir. Bu rakam, 19. yüzyýlýn baþýnda 55 bine ulaþýr.

1908-20 arasýnda 30 bin Musevi, Amerika ve Güney Amerika'ya göç eder. Daha sonra Ýsrail devleti kurulurken 1945-50 arasýnda ikinci bir göç akýmý, Filistin'e varýr.

Günümüzde Ýzmir'de 2500 civarýnda Musevi yaþar. Yusef Eskapa, Haim Palaçi, Avram Palaçi gibi büyük din bilginleri, Dario Moreno gibi büyük bir evrensel þarkýcýyý yetiþmiþtir.

Ýzmir Musevi Cemaatý, Hristiyan saldýrýlardan korunmak için 1492 yýlýndan itibaren kentin Müslüman semtlerinin içine yerleþtirilmiþtir. Bu yüzden Osmanlý döneminde iki bölge Musevi yoðun yþantýsýna sahne olmuþtur. Fakir Musevilerin yaþadýðý "Juderia" (Yahudi mahallesi anlamýna gelir) diye isimlendirilen Havra Sokaðý civarý-Keçeçiler-Ýkiçeþmelik ile nispeten zenginlerin yaþadýðý Karataþ-Asansör semti.

Önemli sinagoglar
1900 yýllarýnda Ýzmir'de 25 sinagog bulunmaktadýr. Halen günümüzdeki Alsancak "Þaar Aþamayim" Sinagogu, Karataþ "Beth-Ýsrael" Sinagogu, yukarý Karataþ'taki "Roþ Aaar" sinagogu ile Kemeraltý'ndaki "Ets-Hayim", "Þalom", "Hevra", "Sinyora Giveret", "Algazi" ile Ýkiçeþmelik'teki "Bikur-Holim" sinagoglarý, cemaatýn sembolleri arasýndadýr. Yine Asansör, Dario Moreno Sokaðý ve Karataþ Hastanesi, Musevilerin temel mekanlarýndan baþlýcalarýdýr.

Günümüzde deðerli dostum Moiz Bencuya baþkanlýðýndaki Musevi Cemaatý, Ýzmirli Museviler'in sosyal etkinliklerini düzenlemekte ve Türk-Musevi kardeþliðinin geliþmesi için "500 Yýl Vakfý" ile de iþbirliði yaparak etkin çalýþmalar yapmaktadýr.

 
BAÞLARKEN

Ýsrail'deki "Ýzmirli hemþehrilerimle" buluþtum. Hem öyle bir buluþma oldu ki, yüzlercesiyle el sýkýþtým, sohbetler ettim, evlerine davet edildim,Ýzmir þarkýlarýyla çoþup kucaklaþtým. Yýllardýr, Ýzmir Musevileri'nin Tarihini popüler açýdan araþtýran ve bu yönde "Asansör ve Dario Moreno Anýlarý" isimlibir bir kitabýn yazarý olarak, Keçeciler'den, Ýkiçeþmelik'ten, Karataþ'tan Ýsrail'e göçmüþ ve hala sevgili kentlerini gözyaþlarý içinde hatýrlayan Musevi kardeþlerimle buluþmuk ve oralarda tanýnmakta olduðumu gözlerimle görmek, hayatýmýn en keyifli günlerini armaðan etti bana. Dario Moreno'nun mezarýný buldum, Ýzmir Bayramý'na katýldým. Ýzmir Büyükþehir Belediye Baþkaný, sevgili Ahmet Priþtina'nýn selam mektubunu "Ýsrail-Türkiyeliler Derneði" yöneticilerine ulaþtýrdým, Tel-Aviv'i adýmladým, Batyam, Herzelia, Yafa gibi nefis Ýsrail kentlerini gezdim ve Kudüs yakýcý bir aþk gibi sardý sarmaladý beni.. Yahudiler'in kutsal Aðlama Duvarý'nda aðladým.. Hazreti Ýsa'nýn çarmýhýný taþýdýðý Hristiyanlýkça kutsal yollarý adýmladým, Müslümanlarýn kutsal mekaný Mescidi Aksa'yý gördüm.. Ve en önemlisi, "Ýsrail'deki Ýzmir"i hayretler içinde yaþadým.
Herþeyi yazacaðým.. Sevgilerimle..
YAÞAR AKSOY

.