23h36' ngày 23/02/2007

Barley Norton - ông Tây hát văn

Barley đã thực sự "sống và hít thở" bầu không khí của nhạc cổ thuần Việt, của lối hát riêng biệt với kỹ thuật thanh nhạc cao, kỹ thuật phách đệm phức tạp, những phức điệu tinh tế của đàn đáy và trống chầu.

"Chúng tôi đã có những ngày rất vui, thầy trò ríu rít – NSƯT Văn Ty (người trực tiếp hướng dẫn và giúp đỡ Barley thu nạp kiến thức về hát văn cho luận án tiến sĩ) nhớ lại - bắt đầu từ năm 1995, một tuần vài buổi, chàng trai trẻ người Anh ấy lại đến nhà tôi ở phố Hàng Chiếu, học đánh đàn nguyệt, học những nhịp phách cơ bản và các làn điệu của chầu văn!". Cuộc "hành trình" tiếp xúc của Barley với âm nhạc dân tộc Việt bắt đầu từ đây? Thưa, không! mà đó chỉ là bước đi tiếp nối của những lần sang Việt Nam từ hai năm về trước.

Năm 1993, (như Barley đã từng kể) chính giọng hát ca trù (ả đào) mê hoặc của nghệ nhân nổi tiếng NSND Quách Thị Hồ do GS Trần Văn Khê ghi âm từ 1976 đã là "chất xúc tác" chính "đẩy" Barley đến với một đất nước xa xôi - đất nước Việt Nam - nơi sản sinh ra giọng ca mê đắm tình người và loại hình nghệ thuật bác học vào bậc nhất của nền âm nhạc cổ truyền Việt Nam. Những giai điệu lạ, thú vị, tiết tấu mềm dẻo, không có tiết nhịp đều đặn như cổ điển, nhất là giọng hát có lối rung đặc biệt (rung hạt)... đã thực sự thu hút và đưa Barley đến với những người gắn bó đời mình với loại hình nghệ thuật hấp dẫn ra đời từ thế kỷ 15 này. Và, cuộc "hành trình" bắt đầu.

Barley sang Việt Nam. Ngay trong những ngày đầu tiên ấy (qua sự giới thiệu của GS-TS Nguyễn Thuyết Phong - Mỹ), với vốn tiếng Việt kha khá, lập tức chàng trai trẻ người Anh này trở thành một người bạn đáng mến của những nghệ nhân, những nhà nghiên cứu nhạc cổ truyền Việt Nam (đặc biệt là ca trù). Trong không gian thính phòng ấm cúng, cũng khăn xếp, áo the, cũng tham gia vào những buổi hát, buổi chầu (Barley được học theo phương cách truyền miệng), Barley đôi khi... "thản nhiên" trở thành một thành viên của cuộc diễn (chỉ gồm 3 người: nghệ sĩ đàn đáy, đào nương và người đánh trống chầu) với những kỹ thuật riêng đặc sắc của ca trù đã học từ các nghệ nhân. Ban đầu, người xem có hơi lạ lẫm khi thấy một người ngoại quốc trong trang phục truyền thống Việt, hát và đàn với thái độ rất nghiêm túc, nhưng sau rồi, họ cũng quen dần bởi sự gần gũi và thân thiện của chính chàng trai ngoại quốc ấy. Cứ vậy, Barley "đi" từ từ vào âm nhạc truyền thống Việt không phải như người khách lạ mà như một người con của... truyền thống đi xa trở về đam mê tìm tòi và học hỏi những giai điệu, tiết tấu, thang âm, điệu thức, rồi các yếu tố như màu âm, thổ âm, những luyến láy, nốt hoa mỹ, cách nhả âm...! "Người con" này đã tìm đến và thụ giáo những nghệ nhân nổi tiếng như cụ Chu Văn Du - nghệ nhân đàn đáy, nghệ sĩ ca trù Bạch Vân, gia đình nghệ nhân ca trù nổi tiếng như gia đình cụ Nguyễn Văn Mùi... Barley được nghe họ hát, họ đàn và học được cách hát, gõ phách, luyến láy, tình tứ cùng tiếng đàn ngọt ngào, da diết của họ. Rồi, không chỉ có nghe, Barley đã mạnh dạn hát và chơi đàn cho người khác hát. "Những kỷ niệm ban đầu đó rất vui - Nguyễn Mạnh Tiến (con trai cụ Nguyễn Văn Mùi) kể - chúng tôi trở thành những người bạn thân thiết từ chính sự nhiệt tình, hồn nhiên và tấm lòng yêu mến nghệ thuật Việt, đất nước Việt của Barley đấy!". Rồi, để hiểu sâu sắc về ca trù (khi ấy Barley làm luận văn thạc sĩ về ca trù), Barley đã cùng Tiến đi rất nhiều nơi, hễ nơi nào có nghệ nhân là học, là tìm hiểu và cùng đàn, cùng hát với họ. Barley đã thực sự "sống và hít thở" bầu không khí của nhạc cổ thuần Việt, của lối hát riêng biệt với kỹ thuật thanh nhạc cao, kỹ thuật phách đệm phức tạp, những phức điệu tinh tế của đàn đáy và trống chầu (tiếng tom chát khó quên)... từ chính những chuyến đi điền dã quý báu ấy.

Với hát văn cũng vậy, "Barley chịu khó lắm. Chịu khó đi. Chịu khó học hỏi và nắm bắt rất nhanh vấn đề” - NSƯT Văn Ty nhớ lại - “Tôi đã phân tích cho Barley biết về những làn điệu của chầu văn với những tiết tấu nhanh, chững chạc, đĩnh đạc kết hợp với những điệu Xá. Tôi nhớ rõ, Barley đã từng rất thành công khi đàn và hát Bà chúa Thượng Ngàn trong những buổi chầu ở Phủ Giầy, đền Dâu... Bà con yêu mến Barley, yêu mến ông cung văn người nước ngoài này lắm!". Những kết cấu cơ bản của chầu văn, sự biến đổi ngẫu nhiên của làn điệu Xá tuỳ thuộc vùng miền, các điệu hát riêng cho mỗi bà như "Tam Toà", "Cô Chín Sổng", "Cô Bé", "Cô Thượng Ngàn", "Cô Ba Thoải", hoặc của các quan như "Quan Hoàng Chín", "Quan Hoàng Mười", "Ông Hoàng Bảo Hà", "Ông Hoàng Đệ Tam"... Các điệu mượn trong dân nhạc hay hát ả đào như Bỉ, Mưỡu, hay tự hát chèo như "chèo đò", "hát bộ nhịp một", những điệu thuần tuý chầu văn như "rập", "cờn", "sơn trang". Các bài hát trong chầu văn, được nghe trong lúc người lên đồng vừa hát vừa múa khi ông hoàng bà chúa nhập vào... rồi những buổi lên đồng, những cuộc tiếp xúc liên tục với hàng chục nghệ nhân tên tuổi trong Nam ngoài Bắc (Lê Bá Cao, Trọng Kha, Đức Miêng, Đặng Công Hưng...), các ông đồng đền (cụ đồng Xuân, đồng Hải, bà Xuân, bà Phượng...), tiếp cận tư liệu của một số học giả như Đỗ Thanh Hà, Nguyễn Văn Huyên, Toán Ánh và một số học giả người Pháp, dự một vài buổi nhạc tại Viện Văn hoá dân gian... trong suốt 4-5 năm - quãng thời gian quý báu giúp Barley học hỏi được rất nhiều, vốn sống từ thực tiễn và vốn sống từ tư liệu để hoàn chỉnh luận án tiến sĩ của mình.

Nhưng, đối với anh chàng người Anh này, thì chừng đó đâu phải là đủ. Sau khi hoàn thành luận án tiến sĩ, Barley còn trở lại Việt Nam nhiều lần, trong một số cuộc hội nghị, hội thảo, những lần lấy thêm tư liệu cho cuốn sách dự định sẽ xuất bản trong năm 2007 mang tên Songs for the spirits: music and mediums in modern Vietnam, gần đây nhất là hội thảo quốc tế "Hát ca trù người Việt" tại Hà Nội (6.2006). Tại đó, Barley Norton đã đưa ra ý kiến "Hãy lắng nghe các nghệ nhân, hãy để họ lên tiếng" trong việc muốn bảo tồn và gìn giữ ca trù, bởi chính nghệ nhân là người hiểu hơn ai hết về loại hình nghệ thuật này. Và, cuộc "thâm nhập" của Barley Norton vào nghệ thuật truyền thống Việt hơn 10 năm qua tưởng chừng sẽ... không bao giờ dừng... Rõ ràng, chàng trai trẻ người Anh này xứng đáng với những tình cảm mà các thầy, các bạn dành cho mình, xứng đáng là người con... "truyền thống" của nghệ thuật âm nhạc cổ truyền Việt Nam!

Bài & ảnh Thuỷ Linh

(Nguồn: SGTT) 

- Tiến sĩ Barley Norton sinh năm 1971.

- Hiện là giảng viên âm nhạc cao cấp tại Đại học Tổng hợp Roehampton (Anh).

- Barley Norton là nhà nghiên cứu âm nhạc dân tộc học vùng Đông Nam Á (đặc biệt là Việt Nam), là thành viên của nhóm nhạc Indonesia Sekar Enggal thường xuyên có những buổi trình diễn tại Anh.

- Barley đã làm luận văn thạc sĩ về ca trù và luận án tiến sĩ về hát chầu văn.

- Barley Norton đã có nhiều bài viết về ca trù trên nhiều báo và tạp chí nước ngoài: Ca trù một thể loại âm nhạc thính phòng của Việt Nam (Ca tru: a Vietnamese chamber music genre, 1996); Ca trù - thể loại âm nhạc của miền Bắc Việt Nam (Ca tru: the music of north Vietnam, 2001), Lên đồng Việt Nam: cấu tạo âm nhạc của thần thánh (“Vietnamese mediumship rituals: the musical construction of the spirits”, 2004)...