[Referentie]
[Terug]

Bouwmeesters

Hendrick de Keyser (1565-1621)

Hendrick de Keyser

Hendrick de Keyser werd in 1565 geboren te Utrecht en vertrok met zijn meester Cornelis Bloemaert op 26-jarige leeftijd naar Amsterdam. Daar werd hij in 1595 stadssteenhouwer en -beeldhouwer, in feite stadsarchitect. Zijn belangrijkste werken zijn de Beurs (1608/13, gesloopt in 1829), de Zuiderkerk (1603/11, in 1614 de Zuidertoren), het Stadhuis van Delft (1618/20) en de Westerkerk (1620/31, toren uit 1638 volgens afwijkend ontwerp).

Beurs van Hendrick de Keyser, op het Rokin bij de Dam

Hendrick de Keyser was behalve architect ook beeldhouwer. Zijn beste voorbeeld is het door zijn zoon Pieter voltooide grafmonument van Willem van Oranje in de Nieuwe Kerk van Delft (1614/23). In 1631, tien jaar na het overlijden van Hendrick de Keyser, verscheen te Amsterdam het door Cornelis Danckertsz. samengestelde boek "Architectura Moderna, ofte Bouwinge van onse tyt" met de belangrijkste ontwerptekeningen van Hendrick de Keyser.

Zuidertoren (1614)

Hendrick de Keyser zorgde als schepper van de Amsterdamse renaissance stijl voor een revolutie in de renaissance-architectuur in Nederland. Hij maakte op kosten van het Amsterdamse stadsbestuur een studiereis naar Londen, waar hij in het atelier van de beroemdste Engelse architect Inigio Jones (1573-1652) werkte. Jones was de eerste Engelse architect die naar Rome ging om de klassieke architectuur te bestuderen. Hij paste de traktaten van de Romeinse architect Vitrivius ("Tien Boeken over de Bouwkunst", ±30 vóór Christus) toe en werd de Engelse Palladio genoemd (naar de Italiaanse architect Palladio, 1518-1580). Zijn belangrijkste bouwwerk was Banqueting House in Londen, het Engelse prototype van een classicistisch gebouw. Eén van de medewerkers van Jones, Nicholas Stone, ging met Hendrick de Keyser mee terug naar Amsterdam en werkte tussen 1607 en 1613 in het atelier van De Keyser. (Stone huwde zelfs zijn dochter.) Het is geen toeval dat Hendrick de Keyser zich sterk liet beïnvloeden door het Engelse classicisme: Amsterdam had als geen andere Hollandse stad goede kontakten met Engeland. Bovendien was de Amsterdamse burgerij lang katholiek gebleven en had na 1600 meer interesse voor de klassieke mythologie dan voor de protestantse godsdienst.

Ontwerptekening Singel 140-142
(samen met OZ Voorburgwal 57)

Hendrick de Keyser ontwikkelde een renaissancestijl met een sterk classicistisch karakter en bereidde daarmee de weg voor het latere Hollandse classicisme. Zijn Amsterdamse renaissance wijkt sterk van de traditionele renaissance af: op grote schaal worden classicistische elementen als pilasters, kroonlijsten, frontons, etc. toegepast, echter nog op een vrije, weinig gereglementeerde wijze. De renaissance (of maniërisme) in de trant van Hendrick de Keyser komt tot volle ontplooiing tegen het einde van het eerste kwart van de 17de eeuw, waarna het wordt opgevolgd door het Hollandse classicisme.

De enige voorbeelden van woonhuizen ontworpen door Hendrick de Keyser zijn: Herengracht 170-172 (het Huis Bartolotti, 1617), Keizersgracht 123 (het Huis met de Hoofden, 1621/22, voltooid door zijn zoon Pieter), Oudezijds Voorburgwal 57 (de Gecroonde Raep, 1615) en Singel 140-142 (De Dolphijn, ±1600).

Bouwwerken van Hendrick de Keyser

De stadswal van 1613 met de Haarlemmerpoort van Hendrick de Keyser (Hendrik Cornelisz. Vroom, Amsterdams Historisch Museum)

Enkele van de belangrijkste bouwwerken van Hendrick de Keyser zijn in de 19de eeuw gesloopt, zoals de Beurs op het Rokin uit 1608/13 (gesloopt in 1838), de Haarlemmerpoort uit 1615/18 (gesloopt in 1837), het VOC-pakhuis naast het Oost-Indisch Huis uit 1606 (gesloopt in 1890), de Haringpakkerstoren uit 1606 en de Jan Roodenpoortstoren uit 1616 (beiden gesloopt in 1829).
Het Beurspoortje op de Dam (toegang naar Rokin waar de Beurs van Hendrick de Keyser stond) is overigens pas gesloopt in 1912. Het poortje ligt opgeslagen op de werf van Monumentenzorg en zou in de stad kunnen worden herplaatst!

Beurspoortje, gesloopt 1912 (historische foto) Bouwfragment Reconstructietekening

De nog bestaande bouwwerken van Hendrick de Keyser in Amsterdam zijn:

  • Singel 140-142, De Dolfijn (1599/1602)
  • Zuiderkerk (1603/11, in 1614 ook toren en kerkhof; zie ook het kerkhofpoortje in de Sint Antoniesbreestraat)
    Oost-Indisch Huis
  • Oost-Indisch Huis, Oude Hoogstraat 24 (1606)
  • Bushuis, Singel 423 (1606, ter vervanging van oude Bushuis dat verbouwd werd tot VOC-pakhuis)
  • Montelbaanstoren, Oudeschans, bovenstuk met spits (1606)
  • Poortje Spinhuis, Spinhuissteeg (1607, na de brand in 1643 voorzien van jaartal herbouw Spinhuis, 1645)
  • Binnen- en buitenpoort Rasphuis, Heiligeweg (vóór 1614?), de binnenpoort is gesloopt, maar de leeuwen van deze poort bevinden zich thans in het Rijksmuseum
  • Oudezijds Voorburgwal 57 (1615)
  • Oudezijds Voorburgwal 22, thans 18 (±1615), kan aan Hendrick de Keyser worden toegeschreven (of is het een voorbeeld van aannemersplagiaat?); alleen middendeel van de gevel (bij de restauratie tevoorschijn gekomen achter het stucwerk) is oorspronkelijk
  • Poortje van de Waalse Kerk, Oude Hoogstraat (1616)
  • Verbouwing Waag op de Nieuwmarkt, diverse gildepoortjes (1617)
    Herengracht 170 Keizersgracht 123
  • Herengracht 170-172, het Huis Bartolotti (1617)
  • Regulierstoren, bovenstuk met spits, thans Munttoren, Muntplein (1620)
  • Noorderkerk (1620/23, voltooid door H. Staets)
  • Westerkerk (1620/31, in 1638 de toren, maar bovendeel waarschijnlijk niet van Hendrick de Keyser)
  • Keizersgracht 123, het Huis met de Hoofden (1621/22, voltooid door Pieter de Keyser)
Aan zijn zoon Pieter de Keyser wordt toegeschreven:
  • Wijnkopershuis, Koestraat (1633)
  • Saaihal, Staalstraat (1641)