Jaksa z Miechowa

powrót

Portret Jaksy Gryfity ze szczytu pomnika przyściennego wzniesionego na pamiątkę fundatora, XVIII w.,- Bazylika Grobu Bożego w Miechowie, fot. E. Kawecka-Gliwa - zdjęcie pobrane z www.1163.miech.plJaksa z Miechowa (2. pół. XIII w.), możnowładca małopolski. Uważany niekiedy za protoplastę rodu Gryfitów (już Jan Długosz uważał ten domysł za ?wywrotny? i niepewny), wszedł do historii głównie jako fundator klasztoru bożogrobców z Miechowa. Rocznik kapitulny krakowski" (za nim powtarza Rocznik miechowski") zapisuje pod r. 1162 wyprawę J-y do Palestyny: z wyprawy tej przywiózł do Polski przedstawiciela zakonu bożogrobców; ok. r. 1163 miał założyć ich klasztor w swej włości, złożonej z Miechowa, Zagorzyc i Komorowa. Fundacja ta niebawem bardzo się rozwinęła, obdarowana wielu majątkami i nadaniami zarówno przez ówczesnych książąt polskich, jak i okoliczne rycerstwo; pierwotny jej zasięg poznajemy z dokumentu patriarchy kościoła Zmartwychwstania w Jerozolimie,-Monacha, z r. 1198. J. występuje także jako ofiarodawca licznych majątków na rzecz klasztoru benedyktyńskiego w Sieciechowie oraz klasztorów premonstrantek w Krzyżanowicach i na Zwierzyńcu pod Krakowem. Klasztor w Sieciechowie otrzymał od niego kompleks włości, które w połowie XIII w, (dokument Bolesława Wstydliwego z 1252) rozrosły się do 15 osad. Aż 9 z tych wsi było położonych w Lubelskiem, pozostałe zaś były rozrzucone po innych dzielnicach kraju. Niepewny jest skład pierwotnej darowizny na rzecz klasztoru w Krzyżanowicach; przypuszcza się że składała się ona z samych Krzyżanowic, dalej z Kobylnik, Kowali i Suchorowic (Wiśniewski). J. występuje też jako fundator klasztoru premonstrantek na Zwierzyńcu pod Krakowem, którego podstawę miała stanowić darowizna trzech wsi: samego Zwierzyńca, dalej Zabierzowa i Bibie. Ponieważ wiadomość o tej fundacji zachowała się tylko u Długosza, niektórzy badacze powątpiewają w wiarogodność tej informacji (A. Małecki, F. Piekosiński); wysunięte zastrzeżenia nie są przekonywające. W sumie J. jawi się przed nami jako pan potężnych włości, skupionych głównie na terenie Małopolski. Wszystko wskazuje na to, że J. rozdarowywał swój majątek dziedziczny; nigdzie nie spotykamy śladu konsensu książęcego na dokonanie darowizny. Należy się wobec tego stanowczo wypowiedzieć przeciwko tezie, jakoby majątki J-y pochodziły z nadania książęcego. W dokumencie Bolesława Wstydliwego dla klasztoru sieciechowskiego występuje on jako ?Jaxa qui cognominatus dux?; przypomina więc stanowiskiem współczesnego sobie Piotra Włostowica, który tak samo był nazywany księciem (princeps). Źródła mówią stosunkowo niewiele o roli politycznej J-y. Jedynie Wincenty Kadłubek podaje, iż wraz z innym wielmożą małopolskim, Świętosławem, nosił się on z zamiarem obalenia rządów Bolesława Kędzierzawego ok. r. 1170, jednakże z powodu oporu Kazimierza Sprawiedliwego, który nie chciał występować przeciw starszemu bratu, bunt się nie udał. ?Rocznik kapitulny krakowski" zapisał śmierć J-y (Jazco) pod r. 1176, być może, nastąpiła ona 7 IV, ale raczej odnosi się do niego zapis 24 II ?Jacko comes frater nostert (na pierwszym miejscu) w ?Liber mortuorum" klasztoru św. Wincentego. W starszej literaturze rozpowszechnione było mniemanie, jakoby J. z Miechowa był zięciem Piotra Włostowica, zatem szwagrem Swiętosława i postacią identyczną z Jaksą z Kopanicy; obecnie pogląd ten został zarzucony.

- Arnold S., Możnowładztwo polskie w. Xl i XII i jego podstawy gospodarczo-społeczne, Przegl. Hist." T. 25: 1925 s. 29;
- Deptuła Cz., Norbertanie w archidiakonacie lubelskim w XII i XIII wieku, Spraw, z czynności wydawniczej i posiedzeń naukowych ... Tow. Nauk. KUL (Lublin) Nr 11: 1961 s. 90-3;
- Friedberg M., Ród Łabędziów w wiekach średnich, Rocz. Tow. Herald." R. 7:1924-5 [druk.] 1926 s. 27, 60, 78-9;
- Hel cel A. Z., O klasztorze jędrzejowskim, Roczniki Tow. Nauk. Krak." T. 23: 1852;
- Małecki A., Studya heraldyczne, Lw.W. 1890 II 59-64;
- Piekosiński F., Rycerstwo polskie wieków średnich, Kr. 1896 II 261--4;
- Plezia M., Palatyn Piotr Włostowicz, W. 1947;
- Sczaniecki M., Nadania ziemi na rzecz rycerzy w Polsce do końca XIII w., P. 1938 s. 115, 118;
- Wiśniowski E., Najstarszy dokument benedyktynów sieciechowskich, Studia źródłoznawcze" T. 4: 1959 s. 64 i n.; tenże, W sprawie początków klasztoru norbertanek w Krzyżanowicach, Roczniki Human. Tow. Nauk. Katol. Uniw. Lub." T. 8: 1960 z. 2 s. 215 i n.; tenże, Z dziejów opactwa benedyktynów w Sieciechowie, Roczniki Human. Tow. Nauk. Katol. Uniw. Lub. T. 7: 1960 z. 2 s. 28 l n.;
- Zakrzewski S., źródła podań tyniecko-wiślickich, Kwart. Hist." R. 28: 1914 s. 422 i n.; - Ob. też literaturę przy życiorysie Jaksy z Kopanicy; - Cronica Petri comitis Poloniae wraz z tzw. Carmen Mauri, Wyd. M. Plezia, Kr. 1951 S. 19, 30, 41, Mon. Poi. Hist., S. N. t. III;
- Długosz, Historia, II 59-60; tenże, Liber benef., III 2-5, 58, 103, 260, 266-71, 290;
- Kronika mistrza Wincentego i Kronika Boguchwała i Godysława Paska, Mon. Poi. Hist., II 394, 520, 528; Liber mortuorum monasterii S. Yincentii..., Wyd. W. Kętrzyński, Mon. Poi. Hist., V 686; Rocznik kapitulny krakowski i Rocznik miechowski, Mon. Poi. Hist., II 798-9, 882;
- Kodeksy dyplomatyczne ob. literaturę; - Arch. Uniw. Pozn.: Przybysz T., Początki wielkiej własności ziemskiej bożogrobców miechowskich, P. 1961 (praca magisterska, mszp.V

Gerard Labuda