Nazod do menu

ZE GYŠICHTY NAŠYJ GODKI

1. Geographus Bavarus
2. Kśynga hynrykowsko
3. Catalogus abbatum Saganensium
4. Cantilena inhonesta
5. Hanšrift 43
6. Rachůnek fryštackigo ślusořa
7. Rozne przypadky
8. Kśynga křtůw ze Łůnčńika
9. Kśynga protokůłůw fojtowskygo gerichtu we Uopolu
10. Kozańa kśyndza Brauna
11. Prawdźiwa Jedźina...
12.
Ksiąska Roznych Ciekawych zecy
13. Des hoch- und plattpolnische Reisegefahrte
14. Dlo pamięci narodu ludzkiego
15. Zbior niektorych słow i werażeń
16. Listek úopolskygo školořa
17. Idiotyzmy i Germanizmy szląskie
18. Kś. Antůńi Stabik - přepasowano přiležytość?
19. Listek ze Teksasu
20. Prośliccy
21. Parodyje, parodyje...
22. Ślůnske listki ze poč. XX st.
23. Jasiyń i inkše
24. Gawyndy Stacha Kropićela
25. Flugblat ze Zaúolźo
26. Pamjyntńik bergmana
27. Dziad i baba a inkše
28. Ostatńi gwojdźaurz i Z naszej źymjy ślůnskej













 1. Geographus Bavarus
wele 845 r.


Tyn spisany wele roku 845 we Regynsburgu hanšrift mjanowany je "Geografym Bajerskim" abo "Ostfränkische Völkertafel". Podowo informacyje úo plymjůnach słowjańskich na Zachůd úod Łaby i na půłnoc úod Důnaju, plac we kerym pomjyškujům i ličba grodůw úod ńych. We hanšrifće tym můmy pjyrše mjana ze Ślůnska, a to mjana plymjůn, kere wtynčos we Ślůnsku pomjyškiwały - Sleenzane,  Dadosesani,  Lupiglaa,  Opolini,  Golensizi. Nižy je úobrozek ze recto karty 150, a we tabuli połny tekst hanšrifta.



Fol. 149v Fol. 150r
1     Descriptio civitatum et regionum ad septentrionalem plagam dan-
       ubii. Isti sunt qui propinquiores resident finibus danaorum
       quos vocant nortabtrezi. ubi regio in qua sunt civitates.
       L.III. per duces suos partite. Vuilzi. in qua civitates XCV. et
5     regiones IIII. Linaa. est populus qui habet civitates VII.
       prope illis resident quos vocant bethenici. et smeldingon. (a)
       et morizani. qui habent civitates XI. Iuxta illos sunt qui vocan-
       tur hehfeldi. qui habent civitates VIII. Iuxta illos est re-
       gio quae vocatur surbi, in qua regione plures sunt quae ha-
10   bent civitates. L. Iuxta illos sunt quos vocatur (b) talaminzi. qui ha-
       bent civitates XIIII. Betheimare (c) in qua sunt civitates XV. Marha-
       rii habent civitates XI. Vulgarii regio est inmensa et populus mul-
       tus habens civitates V. eo quod multitudo magna ex eis sit et non
       sit eis opus civitates habere. Est populus quem vocant mereha-
15   nos. ipsi habent civitates XXX. Iste sunt regiones que terminant
       in finibus nostris. Isti sunt qui iuxta istorum fines resident. (d) Osterab-
       trezi. in qua civitates plus quam C. sunt. Miloxi. in qua civitates
       LX.VII. Phesnuzi. habent civitates LXX. Thadesi. plus quam CC. urbes
       habent. Glopeani. in qua civitates. CCCC. aut eo amplius. Zuireani. ha-
20   bent civitates CCC.XXV. Busani. habent civitates CC.XXX.I. Sittici regio
       inmensa populis et urbibus munitissimis. Stadici. in qua civitates.
       D.XVI. populusque infinitus. Sebbirozi. habent civitates XC. Un-
       lizi. populus multus. civitates CCCXVIII. Nerivani habent civitates.
       LXXVIII. Attorozi. habent CXL.VIII. populus ferocissimus.
25   Eptaradici. habent civitates CCLXIII. Vuillerozi. habent civitates CLXXX.
       Zabrozi. habent civitates CCXII. Znetalici habent civitates. LXX.IIII.
1     Aturezani. habent civitates. C.IIII. Chozirozi. habent civitates. CC.L.
       Lendizi. habent civitates. XC.VIII. Thafnezi. habent civitates. CC.L.
       VII. Zerivani. quod tantum est regnum ut ex eo cuncte gentes
       sclavorum exorte sint et originem sicut affirmant ducant.
5     Prissani civitates LXX. Velunzani civitates LXX. Bruzi plus
       est undique quam de enisa ad rhenum. Vuizunbeire. Caziri. (e)
       civitates. C. Ruzzi. Forsderen. liudi. Fresiti. Seravici. Luco-
       lane. Ungare. Vuislane. Sleenzane. civitates XV. Lun-
       sizi. civitates XXX. Dadosesani. civitates XX. Milzane. civitates
10   XXX. Besunzane. civitates. II. Verizane. civitates X. . (f)
       Fraganeo. civitates XL. Lupiglaa. civitates XXX. Opolini. ci-
       vitates XX. Golensizi. civitates V. (g)

Wyjncy úo tym hanšrifće idźe počytać m.in. we:

Henryk Łowmiański, O pochodzeniu Geografa bawarskiego. O identyfikacji nazw Geografa bawarskiego, w: Studia nad dziejami Słowiańszczyzny, Polski i Rusi w wiekach średnich, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Dama Mickiewicza, Poznań 1986.

W. Fritze, Die Datierung des Geographus Bavarus, Zschr f. Slavische Philologie, 21, Heft 2 (1952), s. 326-242.


Na wjyrch

2. Kśynga hynrykowsko
II půł. XIII st.



Mogymy pedźeć, iže pjyršym tekstym, we kerym je udokumyntowano našo godka, je tyn kůnsek ze "Kśyngi hynrykowskyj", úo kery do dźiśo wadzům śe Čechy za Polokůma. Stoji tam tak po prowdźe, co to je po polsku, atoli wjymy, co bůło to zdańy wypedzane we Ślůnsku, a ślůnsko godka bůła wtynčos podano na godka úod Polokůw baři, ańiželi dźiśo. "Kśynga hynrykowsko" to napisano po łaćińe krůńika úopactwa cystersůw we Hynrykowjy. Zdańy, úo kerym sam je godka, stoji postřůd zopiskůw ze roku 1270:


Bogwali uxor stabat ad molam molendo. Cui vir suus idem Bogwalus, compassus dixit: Sine, ut ego etiam molam, hoc est in polonico: Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai. 




We translacyji na naše bůło by to myńi wjyncy tak:

Boguchwałowo kobjyta stoła i bruśůła na žarnach. Chopu úod ńij, Boguchwałowi, žol ji śe zrobjůło, tůž pedźoł: Sine, ut ego etiam molam, co po polsku je: Dej, co jo pobruša, a ty se dychńij.


Nojbaři znano polsko translacyjo "Kśyngi hynrykowskij" Romana Grodeckygo dočkała śe mocki edycyj, m.in.:

Księga Henrykowska, z tekstu łac. przetł. i wst. poprzedził Roman Grodecki, Poznań-Wrocław, Instytut Zachodni, 1949.
Księga henrykowska, [tł. z łac. Roman Grodecki ; przedm. Józef Pater], Wrocław, Muzeum Archidiecezjalne, 1986.
Księga henrykowska, z tekstu łac. przetł. Roman Grodecki, Wyd. popularne, Wrocław, Muzeum Archidiecezjalne, 1990.
Liber fundationis claustri Sancte Marie Virginis in Heinrichow czyli Księga henrykowska, z tekstu łac. przetł. Roman Grodecki, [kom. red. Józef Pater], [Wyd. 2 popr. i uzup.], Wrocław, Muzeum Archidiecezjalne, 1991.
Księga henrykowska, przekł. [z łac.], wstęp i oprac. Roman Grodecki, Wrocław, Zakład Narodowy im. Ossolińskich we współpr. z De Agostini Polska, 2004.

Na wjyrch

3. Catalogus abbatum Saganensium
XV st.

We tyj krůńice žagańskygo kloštora nojduje śe pjyršo zmjanka úo ślůnskym jynzyku. Zmjanka ta úodnośi śe do časůw, kej úopatym kloštora bůł Ludolf, kery rygjyrowoł kloštorym žagańskym we latach 1392-1422.



We tym kůnsku stoji:  "Tůž tyn půn, půn Ludolfus, aúslynder, ze godkům ślůnskům ńy úobznajmjůny, choćož i ńy bůł přibadany do užywańo i wymołwy djalektu žagańskygo, kej kozoł swojymu norodowi, to go zatela spokopić poradźyli, bo dowo Půnbůček słowu wańelizujůncymu śyła srogo".

Zdřůdło: Scriptores rerum silesiacarum oder Sammlung schlesischer Geschichtschreiber, Erster Band, Breslau 1835, s.231.

 
Na wjyrch

4. Cantilena inhonesta
1417-18



We hanšrifće I Q 466 (Bibljotyka Uniwerzitecko we Wrocławju) na karće 4r je zamazany (bez cynzura kośćelno?) tekst sprośnyj śpjywki spisanyj bez Mikołaja ze Koźlo, kery přijyno śe mjanować Cantilena inhonesta. We tabuli nojpřůd je tekst tak, jak je spisany we hanšrifće, ńyskoři – we úozłožůnyj formje.


Chczy ia napannu zalowacz nyechczyalat my trochy dacz

memu kony ofsa. Mnysslyty panno bych byl mal vm=

net wissy iako skal nossyk przybyedrzyczy Rossy

panno swyeczyczku przysuczywa dratwiczku yako

pyrwe było. Napissane perzynye damy sobye dowole

pywa ymedu Rozzy panno kahanecz ohledawa kned

wanecz gyesscze lige czal Aktorak mozye czal byczy

dala stim gy starhaczy kto pirwe przybyehl Mnysly

panno bich bil slep wderzym ya kyem wkerz wysze=

nu zagyecze:

Chczy ia na pannu zalowacz

nye chczyalat my trochy dacz

memu kony ofsa.

Mnyssly ty panno bych byl mal

v mnet wissy iako skal

nossyk przy byedrzyczy

Rossy panno swyeczyczku

przysuczywa dratwiczku

yako pyrwe było.

Na pissane perzynye

damy sobye dowole

pywa y medu

Rozzy panno kahanecz

ohledawa kned wanecz

gyesscze li ge czal

A ktorak mozye czal byczy

dala s tim gy starhaczy

kto pirwe przybyehl

Mnysly panno bich bil slep

wderzym ya kyem w kerz

wyszenu zagyecze:


Na wjyrch

5. Hanšrift 43
půł. XV st.


Tyn zborńik 118 łaćińskych egzortůw bůł přepisany we r. 1445 bez Pawła, syna Adama ze Krapkowic. Do śe w ńym nojść bezma 2 tyśůnce glosůw, kere tuplikujům znočyńy půńykerych łaćińskych słůw. Po wjynkšyj čyńśći glosy te bůły dopisane ńyskoři rynkům kogoś inkšego. Hanšrift tyn nojdowoł śe we Bibljotyce Kolegjaty św. Křiža we Úopolu, ze keryj we roku 1904 abo 1913 bůł překludzůny do Bibljotyki Kapituły we Wrocławju.

Na bildźe je verso karty 105 hanšrifta.



We tabuli nojdujům śe te kůnski tekstu ze versa karty 105, ku kerym bůły dopisane glosy.
Špalta lewo Špalta prawo
Sic beata virgo  Maria filium Dei  genuit et
neporuſzona
inviolata permansit

oſ
Ideo in psalmo  dicitur: Sancticavit
thabernaculum  suum Altissimus.  Unde
 przygemſzy
Bernardus ait:  O venter capacior celis, deo beata virgo   Maria dicit se  esse
ſzirſzy  przeſtronſzy neprzebitku
diffusior terris, lacior elementis,  qui illum creatam non essenciali  creacione sed
ſchowacz  mogl intellectuali, quia   Deus scivit  ante
continere valuit,   quem totus mundus- vpad
ogarnocz creacionem mundi casum   angelorum in
comprehendere non  potuit et qui tribus celo et casum  hominum in  paradiso.
gravedinem  podnoſcz naprawene
digittis molem terre appendit Insuper ab eterno  scivit reparacionem
hominum futuram.   Et ideo  virginem, de
Ab inicio et ante   secula creata sum et
ſgednal
doſconczena  qua nasci voluit,   ab eterno  previdit
usque ad futurum seculum   non desinam, et
przebitku notandum, quos   Deus beatam  virginem
in habitacione sancta   coram ipso Mariam tripliciter  creavit. Primo  creavit
mons  otwerdzonaſz  przebitnoſz
ministravi. Et sic in Syon firmata sum eam in esse  producendo
zakorzenylaſz  poczeſnym Ioachym aut[em]  genuit virginem  Mariam,
Et radicavi in populo honorificato... et in cuius hodie   concepcionis dies celebratur
ſtrimane welebny
plenitudine  sanctorum detencio mea. gloriosa

 in tali loco Et quia talis   cognicio parentum   non potest
Quasi palma  exaltata sum in Cades et quasi kochane  ſdrzen
ſcepene  in tali civitate     drzewo fieri absque libidine et fomite peccati
plantacio rose in Yericho. Quasi oliva
nadobne  yawor manſelſky
speciosa in campis  et quasi platanus quia actus coniugalis debito  ordine
exaltata sum iuxta   aquas in plateis. Sicut servatus non est  peccatum

wona dayocz
cynamomum et  balsamum aromatizans
odorem de[d]i,   quasi mirra electa dedi
ſlodkoſcz  wone
suavitatem odoris.
ſwecuyſta
Ex perpetuitate  creaturarum intelligitur
wecuiſti
creator eternus, ex magnitudine
rzodzena
omnipotens,   ex ordine et disposi[ci]one
ſogarnaną
sapiens et ex  gubernacione bonus.

To, co je nojbaři ćekawe lů nos we tych glosach, to šrajbůnek úod samogłoskůw nosowych. Wtynčos downe dwje samogłoski nosowe - dugo i krůtko - napočyny śe mjyńić we godce we dwje inkše samogłoski: zadńo i předńo. Atoli we ślůnskij godce mjast jednyj samogłoski předńyj wykštałćyły śe ze časym dwje, kere do dźiśo dowo śe słyszeć we zachodńyj tajli Ślůnska, tj. nosowe "a" a nosowe "y". We wźyntych ze glosůw přikładach, kere sům we tabuli nižy, mogymy úobejzdřeć, jako śe tyn proces napočynoł:

Pozycyjo Šrajbůnek Karta Tekst łaćiński Teksty ze glosůw Ekwiwalynty polske
we postřodku słowa y 72v
109v
convivio
grandis
poczyli
czyska
poczęli
ciężka
a 28v
35
41v
52v
52v
62v
68
71
77v
87
97v
231
231v
accepcio
merorem
mestorum
solvere
sancti
miserabilis
inpediti
dominantur
flectatur
Iusiurandum
punieris
Sigillatim
exigere
przyacze
ſamattek
ſmatnych
roſwaſacz
ſwatego
nadzna
opatani
bado panowacz
poclaclo
prziſſaga
maczona
wrſzadne
zadacz
przyjęcie
zamętek
smętnych
rozwięzać
świętego
nędzna
opętani
będą panować
poklękło
przysięga
męczona
urzędnie
żędać
an 67
68v
sudarium manuterium
vallo
rancznyk vel chuſtka
ſranbem
ręcznik vel chustka
srębem
na kůńcu słowa a 39
49
66
67v
74
101
in signum
racionem
vitem
porro
iumentum
dictam
naſnama
liczba
wynn
ø roſga
ſzaprada
dobitcza
pom
ſta
na znamię
liczbę
winną rózgę
zaprawdę
dobytczę
pomstę
am 92 affliccionem nedzam nędzę

Edycyjo a úopracowańy: Jerzy Woronczak, Teksty polskie w rękopisie nr 43 Biblioteki Kapitulnej we Wrocławiu z połowy XV wieku, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Seria A, Nr 55, Wrocław 1956.

Na wjyrch

6. Rachůnek fryštackygo ślusořa

1589

Rachůnek tyn došoł do našych časůw wražůny do štadzkyj kśyngi "Registr wssech Dúchoduw Przigmú a Wýdani peniez Miesta Frysstatú za Urzadú Purgmistrza Matyse Kocha a Starssych Jakoba Sslegle Walentina Parzosska a Girzika Flodra K letú panie MDLXXXIX". We rachůnku tym ślusoř Matýs Hada wymjanowuje wszyske reperůnki, kere úobštalowali u ńygo pany ze fryštackygo rathaúza. Choćož tekst úod tygo rachůnku dźeři śe wjyncy českyj godki i českich mustrůw úortografičnych, widać, co Hada godoł pů našymu - dyć můmy tam i take słowa, jak "okowol" (okowoł), "zomek" (zůmek), "wypilowol" (wypjyłowoł), "hoczek" (hočyk), "doalech" (doł'ech), "malom" (małům), "drukom" (drugům). Cołki tekst we transliteracyji je ńižy:

Pamet coz sem delala panúm Do ratúzú

Rokú toho 1589

Item vdelal sem dwa klúcze czo ganú

li rozkozol panskim slowem geden kúklo

cze drúhý kormarigi iij gr

Item wzal ganúli gklotke czo mi

ol zamikat malóm piwniczk ze drwj

zato ij gr

Item wosnicza wzál ostroke zato

ij gr

Item oprawil sem zome kpiwniczi

klúcz sem vdelal zato iiiij gr

Item oprawjl sem zomek klúcz sem vdelal

dwirzi sem zawéisil tweczkúwech nade

lal oprawileh czoz potrzeba zato 9. gr

Item vdelal sem gedenaste hasspiczek

losczke czoz obloki podnaossagom [….

……] zomek ktrúhle drukomeh ok

owol starem zélazem od toho wsseho

12 gr

Item vdelal sem klúcz kpiwniczi czo

rozkozozl girzik Fláder zato ii gr

Item vdelal sem klúc ksémj zato ii gr

Item vdelal sem dwé rúrkj czo oblokj

donig sterkagom losczke czo oblokj

potpiragom kwozú kidi mieli gehat

do wrczlawia przed swatim mihalem

zato iiii gr

Item vdelal sem klúcz kúklotcze czo le

porze zalamalj vsdodoli zato i gr

Item vdelal sem wosniczowj ostrohe

krzebelcze wipilowol zato ii gr

Item oprawil sem klúcz kpiwniczi a

obloký kwozowý kdi mjel pan Búrk

mistrz gehat dobokúmina zknézem

Iakúbem: zato iij gr

Item oprawil sem bantj kútrzom ok

nom kú stwortimú nowe vdelal

zatto iiiiiij gr

Item doaleh zaoliwe dwa krossa wte

ssinie czo kodini maze

Item vdelal sem bantj kv dwerzom han

tobi hoczek czoo zakladagom dwirzi

zatto dwacet krossy

Item okowal ssem trúhliczek czo

pan walenta kozal zatto triczet

krssy 27 gr

Suma 2 R 22 gr

Sluzby – 2 R

Nato powinen kssosú

hlasky a Ssaczúnkú – 1 R 2 gr

Nato gemú dano – 1 R


Edycyjo a úopracowańy: Derlich L., Siudut A., Rachunek ślusarza frysztackiego z r. 1589, "Język polski" XXXVII (1957), s. 20-28.

Na wjyrch

7. Rozne przypadky staią się we swiećie 

 osobliwie w Oppolu

1680-1765

Tyn bez dugi čas cołkym ńyznany dokumynt dochowoł śe we Śołkowicach, ze kerych trefjůł do Archiwům we Úopolu. Pjyrše úopisane w ńym wydařyńy přitrefjůło śe we roku 1680, úostatńe we roku 1765, dwa lata po třećyj wojńe ślůnskyj. Ńyznany nům aútor úod tygo dokumyntu piše w ńym nojčyńśćyj úo požarach (12 razůw) i inkšych ńyščyśćach. Úortografijo je polsko, atoli wyzdradzo ślůnsko godka úod aútora nakłůńůne o (zomek, śpitol, W Moiu), nakłůńůne e (Chlywy, Cysarzowi), ślůnski archajizmus (przi, przileciało, na skrzidłach), šyroko samogłoska nosowo an (ze Zołandziu), sypjelyńy (znacyła, pącki, Wiecorem).

1741

Dnia 20 czerwca. znaki dziwne pokazały śię na niebie a to często az do god. Zaden niemog wiedziec co by znaczyło, az przed gody przed S: Tomaszem straszny grzodt z trzaskanim wielkim się stał, zaden nie wiedział dla czego. a to Krol Pruski ciągnął przez granicę do całego Śląska w ktorem pozostał: i Cesarz mu ustąpieł.

Cołki tekst je do pobrańo sam.

Edycyjo a úopracowańy: Pluta F., Uwagi u języku pamiętnika opolskiego (1680-1765), "Kwartalnik Opolski" XIII (1967), nr 2, s. 61-71.

Na wjyrch

8. Kśynga křtůw ze Łůnčńika

1684-1715

Kśynga ta dokumyntuje godka ze kole Łůnčńika we kryśe průdńickym, nojwjyncyj we zopiskach farořa Paulusa Ferdinanda Lusciusa, kery sům pochodźůł ze Łůnčńika. Wyžy je widać karta 12r, ńižy we tabuli přepisany tekst ze tyj karty.

27 Maý Urodziel sie sýn Wawrzinowi Wiczkowi Wpogorzi Zuzanny Manzolki ktoremu imię dano Jan Patrini Welebny dwogie Czci godny Xziądz Pawol Ferdinand Farauz Lączenski Marianna Witoskowau Spogorzi

23 Juný Urodziel sie sýn Grzegorzowi Pochwatowi Wchrzelicz Zurszule M. ktoremu imię dano Jan Patrini Blazey Gartner Zchrzelicz Marianna Prziklęczka takze Zgrzelicz

27 Juný Urodziela sie Cera Simonu Biskupowi Wpogorzi Zmarianny Manzolki ktorey dano Marianna Patrini Elzbietha Prziklęczka Jan Lorenc Anna Sianka omnes ex Pagorz

9 July Urodziel sie sýn Janowi Burkrabiowi na Mosznie Zanne Manzolki ktoremu Imię dano Hynrich Patrini Slachetnie Urodzony Balcer Hýnrých Skaul Mlody Zmoszny Frýdrich syn Hinricha Wollana Zwierzchu Ewa Apostolka Zmoszne

20 Julý Urodziel sie sýn Walkowi Koczorowi na Frąckach Zewý Manzolki Ktoremu imię dano Jakub Patrini Jora Czýrnek Anna Kordýska oba Spogorzi

10 Augustý Urodziela się Cera Mathusszowi Owczorzowi na mokre Zmarianný Manzolki ktorey imię dano Anna Patrini Pani Halena Cebulowskau Zamku chrzeliczkiego

Kśynga křtůw ze Łůnčńika ńy dočkała śe podwjela co edycyje. Úopracowano bůła jyn tajla ze časůw farořa Lusciusa: Rospond S., Z badań nad przeszłością dialektu śląskiego: Księga chrztów z Łącznika 1684-1715. W: Česko-polský sbornik vedeckých praci, Praha 1955, t. 2, s. 69 - 111.

Na wjyrch

9. Kśynga protokůłůw fojtowskygo gerichtu 

we Úopolu

1698-1721

Kśynga ta pisano bůła i pů ńymjecku (19 % zapiskůw) i po polsku (81 % zapiskůw). We polskich zopiskach widać, co šrajbery zatela grajfńy přibadali śe do polskyj úortografije, nale úod zajty słowńictwa i fůnetyki i tak je widać, co byli úůńi ze kole Úopolo.  Wyzdrodzo úůnych dyftůngowy šrajbůnek downygo dugygo "a" (lauską, laut, Naugroda, wauzyli, dlaucego), nakłůńůne "e" (czasym, ktorymu, onymu, pierwßÿmu, bogatymu, foitym,  Pisarzym), sypjelyńy (Ratuзú, niesluзne), ślůnski archajizmus (prзijąl, prзicзinę, prзiiedзie), antycypacyjo mjynkośći (doyść, goyśći, ieyść, geyſz) i inkše.

I šrajber

[6]

Sſcзepana Nawrota Manзelka przez Curatora Michala Temelta zaluie na Jana Prзirodka зe on beз wiadomoſſcзi iey Зdrзadlo od Manзela napielego odkupil za 6. ßgr: ktore dalekó więcзey godne było. Takowa ſprawa prзeз dobrowolna ugodę umorзona, gdyз Obзalowany ſwe pieniądзe prзijąl, a Zalobnicy zdrзadlo prзiwrocзil.

 

[9]

Marianna Miзerkowa зaluje prзeз Curatora Caspera Roзworę na Mariannę Wybiercзą зe iey Зoglowek úkradla. Ta Sprawa prзeз dobrowolną зgodę ſie ſkoncзyla, iedna y druga po 8 ßgr. dostanie, Maryſſia Wybiercзa tak зaglowek obdзierзý.

 

[20]

Michal Temelt зaluje na Roзinę Polmanową зe Zenie iego Kúrew tuplowanych nadala, do cзego ßie Obзalowana nieзna. Ta Sprawa po dlugich Зaúwodach prзeз dobrowolną зgodę mïedзy nimi umorzona ieſt.

 

[25]

Lempart Bryla з Kempy зaluje na Jana Nawrota a Marcзina Kúrka зe iemu з Miaſta idącemu Зlodзiei, Sſelmow nadali, nad to Jan Nawrot kijem go uderзyl aз mu ßie зaraз зlomal. Na зalobę Lemparta Bryly wзglendem publicзnego nadania iemu niecnotliwych ſlow y ubicзia: lubocз wedlug udania Obзalowanych, on im teз Hultai Sſwiniarзi mial nadacз, czego ſpiera, y cзocзiazby ſie to bylo ſtalo mieli tego u jego Wierchnoſſcзi Sſukacз a Sami ſobie ſprawiedliwoſſcзi na publicзney drodзe niecзynicз.

 

[28]

Gerзi Franconi зaluje na Mariannę Stankową w[з]glendem nabieзenia pomieſſkania iego, y Klopotow roзnÿch cзaſow з Зonką iego y onymu Samym зaczętÿch, jemú Sſelmow wÿgnancow nadanÿch, Ktorÿch Slow Obзalowana ſpiera, a зe ja ubil ßie úſkarзa.

 

[31]

Frantз Kramer зaluje na Gerзego Krúcзka údającego, зe prзeз Kramerowego Sÿna u Krucзka mieſſkającego dзiewce Krúcзkowey Fortúch Paſſowy, drugi bialy, fiзor akſamitowy y parę noзow зginęlo. Obзalowany зeзnaie co udaie, dokladając tę prзicзinę зe prзiſſedſſy Зalobnikow Syn do domu dwierзi зa ſobą nieзawarl. Gdyз Obзalowany зadnym ſpoſſobem dowieyſſcз niemoзe, зeby prзeз Зalobnikowego Syna takowe rзecзy poginęly, a prзecę na niego narзeka y w domniemaniu ma, a lúbocз udaie зe prзeз to poginęlo зe nieзawarl Sſieni wſſak cudзych rзecзy nie powinien byl opatrowacз, tak do Зalobnika powinien prзiſtampicз odproß úcзenicз y wyзnacз зe nic takowego nie wie y więcey mowicз nie będзie.

 

[33]

Ewa Scзiſkalina зaluje na Jakuba Kobзe ſtronę niedplaconego platú najentey Komory, na co iey dwie fory drзewa obiecal. Obзalowany odpowiada зe on nie wie jak ßie Зona iego ze Зalobnicą ujednala.

 

[39]

Jakub Kobзa na mieyſcu Swey Зony зaluje na Mariannę Badenſką, ktorey Súknię зa 2. th/. 15. gr: prзedala a ona Obзalowana tylko iey 2. to/: dala, з ktorych зnowu Cera Badenſkiey iednego to/: od niey wypoзÿcзala. Poniewadз Obзalowaney Cera od Зalobnice Súknię, ktora wedlúg nam powiadomego Sſwiadectwa tela godna byla, зa dwa twarde úkúpila, ocзym teз Obзalowaney Cery Matka dobrзe wiedзiala, a na to tylko 2. to. odewdala tak jeſſcзe 10. ßgr. ktore Cera Sama, jak ze Wroclawia prзiiedзie зaplacзicз obiecala, Зalobnicy jak nay prendзey oddacз powinna będзie.

 

[40]

Marcзin Biner зaluje naprзecзiw Malcherowi Neÿmanowi y Зonce iego ſtronę 5. to/ 30. gr: ktore mú зginęly зe Skrзinki a prзeзto ją ma w domniemaniu зe wiedзiala ktory ßie Klúcз do tey Skrзinki treffi, Зginęlo takзe we Sklepie; 10 par hafftek ſtrзebrnych, nieco perel, Strзebrna ieglicзka, plotna Stawey dзiewic na 24. miar, garnek maſla, 10. nitek cзerwonego iedwabiu ktorym ſobie bindkę na cзolo wyſſywacз dala, y innych rзecзy więcey.

 

[48]

Jзak Moyзeз Зyd з Bialey зaluie na prзecзiwko Janowi Baſſowi y Manзelce iego ſtronę 100. lotow beз qvintle Spúſſcзaneho Strзebra, ktore з Paßow, Leзek a wypalonego Strзebra зeſſmelcowane bydз mialo, kaзdy loth po 111/2 ßgr/: зmowiony, y na ieych ſlowo зaplaconego, ktore Strзebro gdy do Mienicзe na probę prзiſſlo ledwo dзieſſiątą probę dзierзalo.

 

[50]

Jendrзej Hancke Urзendnik /: Tit: :/ Jego Mośći Xiędзa Dзiekana зaluje prзecзiw Woycзiechowi Lopinſskiemú ſtronę úſkorзiſſcзenia roзnego Зboзa зe Stodoly, ktore prзeз reviſią od S: Urзendu Woytowſkiego úcзenioną, w domú iego ßie nalaзlo, mianowicзie 7. Wiert. Snaзnego owßa, 21/2 Wiert: mieſſaney pſſenice, 1. Wiert: Jęcзmienia

 

[71]

Mathes Brodka зaluje prзecзiw Janowi Augstowi, зe зa idącзÿm з Koſſcзiola Obзalowany prзibiegl, pytającз ſie co mial зa Sprawę з cзeladką iego, prзedkladając ze Obзalowanÿ od Зalobnika Warſtatu nie nająl, aby miał зakaзowacz Czeladcзe popiolu tamзa зcзiepowacз a nakaзowacз prзed Rúptawką зkladacз. Зkąd ſie pobili etc:

 

[76]

Eodem Zaluje Matuſzowa Gladoſzka na Maryannę Wenglarkę o geyſz, ktorą Wojacy oneyze Gladoſzce ukradli a Wenglarce przedali. etc: Poniewadz Zalobnica geyſz swoię u Obzalowaney od Wojaka kupioną poзnala, co wlaſznie Sumnienim swym twierdzi, a Obzalowana przed ferowaną sententią takową zabila, tak będzie powinna 6. zanie placзicз.

 

[79].

Zaluje Jan Weſer naprzecziwko Michalowi Augstowi, ze pokoju wdomie swoim przed iego czeladzią niema, ze Dziewka iego Zonkę nazywa Klempą, a taz dziewka chlopca iego wyphla z progu az mu grucza naſziadla. Reus spiera ze chlopca dziewka jego zephnęla, ale ze sam idąc padl, y co mu kraſzonkę Corka iego dala, Zalobnik ją chlopcu wziąl z ręku a roztrzasl mowiąc. Diabel was proſзi zebyśćie mu co dawali, zeby dziewka mowila na Wezerową ze chodzi jako przewalana kaczyca abo ją Klempa nazywala tego Zalobnik dowieyść niemoze.

[96]. [Ta zajta se mogeće úobejzdřeć na úobrozku wyžy].

A ze obzalowana wedlug przedeſzley Zaloby y daney resolutÿ S: V: W: w podeyзdrzalośći ma, jakby iey sprawiedliwość niebyla administrowana, za ten wystempek do arrestu śie postawi; a pokadby śie dalſzych Klopotow z ludzmi nie warowala a dopuſzcзila, ostrzeyſzego Karania nieuÿdzie.

Eodem zaluje Bartek Troſzka naprzecзiw Matysa Suchego Zenie, ze pytając śie iey jezeli mu iey mąz pewne obstalowane zelazka zrobil? Obzalowana iemu odpowiedziała ze zrobil ktore mu zaplacзil, naco Jey Zalobnik rzekl: niebylbych śie spodzial, zeby mial bycz taki matacз albo Szalbierz; na to Obzalowana na Rynek do Zalobnika prziſzla iemu niecnotliwych slow nadala, ty zlodzieju coſz Ryby kradl co ćie przi nich zastali; A tak Zalobnik ząda zeby mu to pokazala. Rea odpowiada ze Ona iedno tak mowila, ze iey mąz nie iest zaden Matacз, bo ieſzcзe zadnemu ryb nieukradl.

1. Decemb:/

Na wznieſzioną Zalobę Bartka Troschki na przecзiw Catarzinie Suchey, ktorey na rynek idąc gdy śie pytal iezeli mu iuſz mąz iey robotę zrobil? Obzalowana odpowiedziala ze zrobil, na co on rzekl: niebylbych śie spodzial zeby taki matacз albo Szalbierz był. Obzalowana za Zalobnikiem na rynek przibiezawſzy tak do niego mowila: Co moy mąz za Szlabierz? Jeſzcзe go przi zadnych Rybach niazastali, spiera iednak zeby mu Zlodziei co Ryby pokradl a co go przi nich zastali, mowicz miala, na co teſz pokazu niemaſz. Po bedliwym wÿſlyſſeniu a uwazeniu Zaloby y Odporu My Woyt a prziſziezni Lawnicy za prawie uznajemy, zeby Obzalowana za jey wystempek do Zalobnika przistampila, Onemu Chrześćianski Odpros uczenila y wyznala ze go ma za Cnotliwego cзlowieka jako go inni mają y niewie na niego nic zlego iedno wſzytko dobre. Co śie ządośći Zalobnika dotycзe aby mu podcзiwe miono na pismie było wydane, takowe od S: V: Woytow:/ gdyby tego bylo potrzeba na szkodę a utratę tego ktoryby go w tym narzekl dano bydz ma. Ze jednak

 

[125]

Zaluje Krystof Lazowitз z Krakowa Forman naprzecзiwko Jochemowi Bialkowi Szafarzowi ze Scзiborowic ze wſzedſzy do Jzby chcąc piwo placзicз, Obzalowany śie go pytal zkądeſz ty Polaku? Zalobnik mu odpowiedzial co tobie do tego zkądech ja jest. Obzalowany znowu: muſze ja wiedziecз: Zalobnik: nie muſziſz. Obzalowany potym przistampil do niego y chwyćieli śie. Reus odpowiada ze Zalobnika ani palcem nieruſzyl, tylko śie pytal co to za Polak a z kąd iest?

 

[126-127]

Zaluje Marianna Hertlowa Czapnicзka na Marianny Millerowey Garbierki Corkę Catharzinę Szimona Kowala Piekarza Manzelkę ze idąc z kośćiola od Franciſzkanow, ze Garbierka kniey rzekla: Czemuſzcзie waſzey Corki niepuſzczieli do tanca? Zalobnica odpowiedziala, temu ze Waſza na moję mowi ze w laibstykach chodzi.

Naco Obzalowana wyſzedſzÿ przed dom Cerze Zalobnice fraucymerek, knechtow Wojanskich, Bestÿ wojanskich nadala. Rea prziznaie śię źe Cerze Zalobnice Knechtow Wojanskich, ale bestÿ Wojanskich spiera.

 

[129]

Na mieyscu Jego Mośći P. Regenta zaluje P. Franc Ander Mlynski Piſarz na Franka Mrzigloda, ze Wolarza z Folwarku Scзepanow/: ze paſąc woli w Paſziece do ogroda mu wlazl banie urwal, gdzie go Mrziglod zastawſzy stiletem ucziekającego na Cysarskim gonil, kozuch na nim porambal a onego samego w lokiec ranil niebeзpiecзnie tak ze śie iest czego obawacз zeby Kaliką nie zostal. A dworak wzglendem zmudy ząda nagrody. P. Henrych mionem Obzalowanego odpowiada, ze gdy Wolarz uciekal Mrziglod go na ploćie plazą kilka razow uderzil, ale nie wie zeby go ranil, a potym po paſziece gonil etc:

 

[131]

Zaluje Jan Rzautki Szoltys Goslawski na mieyscu Ziencia swego Jana rzeczonego Pieczorki kacзmarza Goslawskiego na przecзiw Conratowi Reiznerowi, ktorego na piwie u Jana Wloka przi grze kartow klnącego napominal mowiąc: Mlodyſz ty nie klni tak, a Conrat ieſzcзe barzey kląl, potym chćal Strzodula Conrata uderzicz, na co Pieczarka Strzodulowi rzekl: nie bij go toli iuſz ma doyść prochu w oczach coś mu nadal. Naco Conrat oblal garkiem piwa Pieczarkę, apotym garkiem ponim uderzyl az na Szćianie znak zostal ale go chybil, potym go miarą w glowę tak szkodnie uderzil az śie miara złomala, a Pieczarka na ziemie padſzy zemdlal az go muſzieli ſziarką y czosnkiem krzeſzicз.

II šrajber

[178]

Зaluÿe Matthis Зúchÿ, prЗeciw EliЗabethe Nowineg, Зe mu u Tobißa Batha naЗdala hundtsfűtow, Schelmow, &c. – Ponieuac obЗalowana nïe Spiera Зe klnela ÿ laÿala Зalobnÿka luboc dla tego ponieuac yeich menЗowi týnЗe Зalobných onagdÿ obliЗÿl.

III šrajber

[197]

Dnia „20 Aprilis. Зaluie Simon Kurek prзeciw Jgnacowj Kabatowj w prзicзÿnie Зe dnia 17. hujus bendącз Obзalowanÿ u Cзÿrnic wtancu aз ku iedenasteÿ godзinie, ÿ prзiszedwszÿ dodomu goзpodarзa ſwego Simona Kurka, ktory iemu, jak potęзnie, y bardзo, na drзwj burзÿl, wÿlęknąwsзÿ sie wneýlepsзÿm spiku, wstal, ÿ otworзÿl, Зa to iemu Kabat iako wlasl, starÿch berncaÿtrow huncзfutow nadal, miedзÿ nogj kopnol, ÿ kijm nad nim sзÿrmowal, Зnowu jak gospodarз do iзbÿ wlasl; takowe slowa repetowal, ÿ wolal burзanc na drзwj Sзelmo stary, huncзfucie, wstaw mi sie, obras męki Panskeÿ potargal, ÿ w piecu kachly powybijal.

IV šrajber

[216-217]

23 Augusti Зaluge Jacob Cзygan prociw Frantзowi Sebestrowi ratione nocnych halosow âprзeswiskow hontзwotow &c. âze ta chalupa niegodna iest tilko ią зapalicз coteß swiatkami chciol prзekaзacз y teß na swagrowam iego miol mowicз зe sie зbutlami â katami po polscзe smyka &c: Obзalowany odpowiada зe stol prзy oknie w domu â Зygan wolol ten prзybronic parзy gniodka y drugi niedawno tu iest toiest Winkler teß parзy placзek hocз tu iest 12 Laut, iauch juß tu jest 17 â takiech moзe klasc dowiertela po 14 a kijm iech strychow.

Edycyjo: Stanisław Borawski, Ilpo Tapani Piirainen, Astrid Dormann-Sellinghoff, Transliteracja grafemiczna "Księgi protokołów sądu wójtowskiego miasta Opola z lat 1698-1721, Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2003.

Úopracowańy: Magdalena Hawrysz, Język miejskiej wspólnoty Opola na przełomie XVII i XVIII: Studium pragmalingwistyczne Księgi wójtowskiej, Oficyna Wydawnicza ATUT, Wrocław 2003.

Na wjyrch

10. Kozańa kśyndza Brauna ze Ćešyna

půł. XVIII st.

Hanšrift ze kozańůma kśyndza Brauna nojduje śe we Bibljotyce Ossolineum we Wrocławju. Na úobrozku je widać zajta 1A ze tego hanšrifta. Tyn som tekst je přepisany ńižy.

Dominica III post Pentecosten 1761

T: Et cum invenerit eam imponit in humeros suos (Luc 15).

A: Gratiis Dei et auxiliis cooperandum.

Slabosc to ludsko przÿnosi za sobom, że na kielskiei cescie kdo snadniucko upada, a kiedy upadßy vyvinie renke albo noge svojom, nietak snadno vstanie mocom, alle mu inßy nad niego silniegßy – podać renke i podsvignuc go musi. Albo kiedy kdo do genstych idzie a nieznomych lasuv, przyznac to mußemy, ze snadno poblondzi, alle nazoć, a na dobrom nie snadno trefi druge i temu dobrego co by go vyviut blondzoncego vudca zapotrzeba. Patriarcha Jakob Josepha poslal ku inem synom nieymladßego syna, kturzy pasli stada. Joseph lovi bratóv, hodzi tam a sam popolu, a hodzanc sie blonko, choc tam dobrze znamÿ, i niebyl by tak snadno na ceste albo bratuv trefil, kiedyby mu P. Buk niebyl nadeslal dobrego czlovieka, co mu poviedzial o bratach i ceste pokazal ku bratom. Invenit eum virum errantem in agro /gen 37/. Oto vidzemy, ze i temu co pada pomoci, i temu co blondzi vudca zapotrzeba.

Odervala sie jakechmy slyßeli jedna oviecka od calego stada. Tula sie po polu, a blonka po lasach. Niebyla by nigdy kusvemu nazać trefila pastyrzu, a stadu, dzivoka svierz, albo chvatavi by jom byli kan zlapili, a zezrali vilci, kiedy by dobry pastyrz z tak bielkom niebyl lovil, znalos, a navrucil pilnoscio. Ja i jeden groz dziesienci z inßemi bylby vymiecony ze svietnice smieczami, kiedyby una pani niebyla rosvicila svice, vßecki umiatala a przeglandala konty, aze go znalasla.

Co sie nie lovi, to sie tez nieznaidzie, nievstanie co pada, gesli sie nie dzvignie. Niemali vudca, co sie tula, blonka, na dobrom nie tak snadno trefi ceste. Jako dziviendziesiant dzievięc oviec na pustyni angeluv vyznaca na niebie, tak stracona ovca vyznacza czlovieka. A jako dzievieńc großy dzievienc churuv albo hufuv tych niebieskich duchuv, tak groz jeden stracony ludzkom straconom vyznaca nature. Syn Bozy ten to pastyrz dobry, cale opuscivßy stado lovil aze znalas straconom oviecke, ktura od svego odbiegla pastyrza, i padla mendzi

Edycyjo a úopracowańy: Wronicz J., Kazania cieszyńskie z XVIII wieku ks. Henryka Brauna: Tekst i analiza języka, Cieszyn-Kraków 2001.

Na wjyrch

11. Prawdźiwa Jedźina Do Nieba

z Pisma Swientego dokazana droga

1761

Tyn pjyršy druk, napisany po čyńśći godkům ze kole Ćešyna, úopracowany bůł bez třech farořůw, Johanna Judasa Hackenberga ze Ćešyna, farořa we Wyndryńi, Georga Baitka ze Jabłůnkowa i Franza Mathäusa Knöbla ze Raćibořa, farořa we Golešowje i Strumjyńu. Ńiży je tekst ze titelzajty i kůnski ze wstympu:

Prawdźiwa Jedźina

Do Nieba z Pisma Swientego

dokazana Droga.

 

to jest:

Nauka Katolicka Obśiengujonc w sobie, Co Pan JEzus objawił, Apostołowie po wszytkim świecie nauczali, a każdy do Zbawienia wierzyć powinien.

Z Dokazem Ktorego Wieku mianowitsze Kacerstwa powstały, a potempione były. Jak tez z przydanim Niektorych nabożnych Modlitw, a Przyprawy ku szczenśliwey smierci, z przyłonczenim Roznych Piesni.

Wydana przes Kśiendzow pod Komorom Cysarskom Kśionżenctwa Cieszynskigo we Winnicy Pana JEzusowey pracujoncych.

Za osobliwym Powolenim Wierchnośći Duchownej, y Swieckiey

 

 

w Oppawie

durk. Jan W. Szyndler, 1761

 

 

Świentemu Janowi z Nepomuku Sławnemu dla Sekretu w spowiedzi świentey sobie zwierzonego menczelnikowi wielkimu sławy dobrej patronowi, ksiendzów świeckich ozdobie i przykładowi, przytomnom dla pożytku dusz Krześciańskich prace pod świentom obronę a pewnom naprzeciw jenzykom uszczypliwym zasłone duwiernie w nejgłembszej pokorze ofiaruje Ksienstwo Swiecki.

Łaskawy Czytelniku! oto ći sie podaje ksionszka nowo, która jakkolwiek stare rzeczy w sobie zawiera, przece noworzeczona, że twojemu jenzykowi, a mowie w druku przyspusobiona po pierwsze na swiatło wychodźy, aby tem milsza, i każdemu przyjemniejsza była, czym snadniejsza bendzie do wyrozumienia. Kiedy te z uwogom przeczytasz to przyznasz, że ona Bogu Najwyższemu jedzinie na chwałę wienkszom, a tobie k pożytkowi duchownemu celuje, bo cegobyś potrzebował do zbawienia, we wszystkiem tobie pragnie wygodzić. Jeżelibyś prawdziwej drogi do nieba bespiecznie nie wiedział? Albo miendzy Ruznościom nauk o jakim członku wiary wontpliwość miał: A twego pasterza duchownego ojca sie pytać wstydził? te ksionszke czensto bier w rence twoje ze wzywanim Ducha Świentego za oświecenie rozumu twego, pozornie, a rozmyślnie czytay, w pierwszych pienć czenśćiach tej Nauka Pana Jezusowej z Pisma Bożego zrzetelnie dokazanej dowiaduj sie prawdy; i zapewnie ta Praca ciebie z błendu wywiedzie i droge prawom do nieba pokaże, że nie zbłondzisz. Nawet abyś też dla przygody wiedział miendzy rozno wierzoncemi obcujoncy, która jeich wiara, kiedy, a jaki poczontek wzięła? duwodnie tobie ta ksionszka pokaże […] byłlibyś w chorobie postawion, i wtedy pocieche i pomoc zbawiennom na droge szczenśliwej wieczności w Przyprawie ku szczenśliwej śmierci najdziesz. Potym rożne modlenia tak doma jak w kościele używalne i śpiewy na cały rok z kancynałów aprobirowanych wyciongnione, tobie dla wygody w jednym zwionzaniu podaje. Miendzy spiewami na koniec z kancionału czeskiego masz y pogrzebne piesni przydane; a na ostatku z polskich kantyczek niektore tu w oyczyznie znajomsze przyłonczone, a wszystko swojemi rejestrami, co na którym liście znajdziesz, zaopatrzone. Krótko mówionc: ta ksionszka z tym umysłem tak wienkszym działem przyrodzonom tobie mowom na światło wydana, aby ubóstwo za wiela innych ksiong wygodziła, bo co wiele innych z osobna w sobie zawierajom, to ta jedna dla umniejszenia nakładów, a ubogim na zupełnom wygode wszystko pragnie podać w rence.

Przetoż, aby ta ksionszka tym śmielej na światło sie pokazać mogła, obrała sobie wielkiego u Boga naprzeciw uszczypliwym, a pośmiewacznym jenzykom patrona i zastempce Jana swientego z Nepomuku, pod jegoż mocnom abrone, a świentom zasłone z tom pewnom duwiernościom sie poddawa, że pośmiewacze wzglendem tak cudownego patrona, aby w nieuwarowanom gembe zwykle nieupadli, jenzyki swoje za wargami i zembami pochamowane zatrzymajom.

Bierz tedy chentliwie łaskawy czytelniku, a na chwałe Najwyższego z bojaźniom Bożom ksionszke używej, też i za te (którzy dla twego zbawienia i prace i nakładów nie niestopili) Boga błagej, któremu Samemu Czenść i chwała na wieki.

Na wjyrch

12. Ksiąska Roznych Ciekawych zecy

XVIII-XIX st.

Hanšrift "Ksiąska Roznych Ciekawych zecy; Co sie Działo kiedy na swiecie, Jakie Reperonki przi Kosciołach i Wmiastecku W Bieroniu" bůł pisany do roku 1808 bez Franca Mjalskygo, a ńyskoři bez syna úod ńygo, tyž Franca, do roku 1835; úostatńi zopisek ze roku 1837 dodoł wjeřa wtoś třeći. Hanšrift tyn zachowoł śe we archiwům štadzkym we Bjerůńu.  

Kůnsek teksta:

Dnia. 4 go Cyrwca Roku 1755

Był Grod w Bieroniu, w Cielmicach w Urbanowicach. i na Wygozelu. twrał bez połtora kwadranca Ptoki pobiło na stawie Bieronskim i gdzieindzii, Zima Ciąsko Wtencas była.

W roku 1785. Była młgła przes Cały Sierpień i Grzmoty Cięskie i Pioruny Bardzo przeskadzały, a Były znaki po Oknach wten Cas Rysowane,

w Roku 1786

Było Trzęsienie Ziemie trzi Razy w Mięsopusty Ostatnie Było w Dzien Swiętey Barbory

Cołki tekst je do pobrańo sam.

Edycyjo a úpracowańy: Stanisław Bąk, Z badań nad przeszłością dialektu śląskiego III: Książka różnych ciekawych rzeczy... w miasteczku Bieruniu, rękopis z XVIII i XIX wieku, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Seria A, Nr 59, Wrocław 1958.

Na wjyrch

13. Der hoch- und plattpolnische Reisegefährte

1804

Tyn pjyršy dykcjůnoř ślůnskyj godki (a to godki ze kole Koźlo) wydany bůł we roku 1804 we Wrocławju i Lipsku. Autor úod ńygo, ńyznany nům ze mjana E. G. H., bůł farořym kajś wele Koźlo. Godka ślůnsko mjanuje úůn we tyj kśůnžce Plattpolnisch lo úodrůžńyńo úod užywanyj we Polsce Hochpolnisch. Cołki leksykalny štof je we tyj kśůnžce půmješčůny we tabulach, jak to je pokozane ńižy:


Deutsch

 



Plattpolnisch
 Hochpolnisch  Plattpoln. Aussprache

Ich bin

Du bist

Er ist

Sie ist

 

Wird sind

Ihr seyd  

Sie sind

 

Ich war (bin gewesen)

Du warst

Er war

 

Wir waren (sind gewesen)

Ihr waret

Sie waren

 

Ich werde oder will seyn

Du wirst seyn

Er wird seyn

 

Wir werden seyn

Ihr werdet seyn

Sie werden seyn

 

Sey du

Er mag seyn

Lasst uns seyn

Seyd ihr

Sie mögen seyn

 

Sie will seyn

Wollt ihr nicht seyn?

Sie wollen nicht seyn

ioch iest

tyś iest (tyś ie)

on iest (on ie)

ona iest

 

my sọ (mychmy)     

wyśćie sọ (wyśćie)

oni sọ

 

ioch był (byłech)

tyś był

on był

 

mychmy byli

wyśćie byli

oni byli

 

ia będę (będę)

ty będźiesz

on będźie

 

my będźimy

wy będźicie

oni będọ (bedọ)

 

bọdź ty

niech on będźie

bọdźmy

bọdźćie wy

niech będọ

 

ona chce być

nie chcećie wy być?

oni być nie chcọ.

iestem (iam iest)

iesteś (tyś iest)       

iest

ona iest

   

iesteśmy (myśmy)

jesteście (wyśćie)

 

byłem (iam był)

byłeś (tyś był)

był

 

byliśmy (myśmy byli)

byliście (wyście byli)

byli

 

będę

będźiesz

będźie

 

będźiemy

będźiecie

będą

 

bọdź

niech będźie

item

bọdźcie

item

 

|

> item

|

joch jest

tysch jest (tysche jä)

unn jest (unn jä)

una jest


my sunn (mychmy)

wyschtschä sunn (wyschtschä)

uni sunn

 

joch byll (byllech)

tysch byll

unn byll

 

mychmy byli

wyschtschä byli

uni byli

 

jo bandä (jo bädang)

ty bandschesch

unn bandschä

 

my bandschimy

wy bandschitschä

uni bandunn (bädunn)

 

bundsch ty

njech unn bandschä

bundschmy

bundschtschä wy

njech bandunn

 

una chzä bytsch

nje chtschetschä wy bytsch

uni bytsch nje chzunn.

Cołki tekst je do pobrańo sam.

Edycyjo a úopracowańy: Stanisław Rospond, Z badań na przeszłością dialektu śląskiego I: Der hoch- und plattpolnische Reisegefährte 1804, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Seria A, Nr 14, Wrocław 1948.

Na wjyrch

14. Dlo pamięci narodu ludzkiego

poč. XIX st.

"Dlo pamięci narodu ludzkiego" je krůńikům ze lot 1805-1824, kero spisoł Jura Gajdźica (1777-1840) ze Małyj Ćisowńicy wele Ustrůńa. Ku ńij sům dodane nojwažńyjše zdařyńa ze Ćešyna z lot 1570-1812. Počůntek ś ńi je ńižy:


Roku od narodzenio 1805 była Woyna bardzo wielka z Francuzem, a już był u Wiszkowa, potym szło Mozkalski woysko cysarskimu na pomoc, a było go bardzo moc, iak prochu, ale tam niedługo było, bo sie chned zbili i zostało tam rusow moc i pręnc Mozkalski, potem sie to wrociło prętko, poczęli tam iść piersi o Michale, aszli do Andrzeja, anazod poczęli iść przed Gody. Ten rok był bardzo mokry, a poźny, mychmy tu nic nie mogli zasioć przed mokrem a Forszponami. Potym sie choroba bardzo rozmogła w zimie, także ludu bardzo moc wymrziło, wszędy po całym okręgu Swiata. I ksiąnc Kłapsia przi Cieszynie. Szpitol tam był na kierchowie. Potym zaś to była ucichła ta woyna. Roku 1809 była sie zaś woyna tak rozmogła, zaś tu niedaleko, a braczka tu była tak wielko, że sie zdało, że tu żaden chłop niedostanie.

Zdřůdło: Wantuła J., Pamiętnik gazdy Jury Gajdzicy z Cisownicy, Zaranie Śląskie 1930, s. 146-152.

Cołki tekst je do pobrańo sam.

Na wjyrch

15. Zbior niektorych prawie polskich słow i werażeń

na ięzyk Gornosląski przetłumaczonych

1821

We roku 1821 bůła wydano we Poznańu "Nauka sztuki położniczey dla niewiast i kraiach Królewsko-Pruskich". Lů nos nojbaři ćekawy je we tyj nauce dodany ku ńi "Zbior niektorych prawie polskich słow i werażeń w ninieyszey Książce śię znayduiących na Gornośląski ięzyk przetłumaczonych dla łatwieyszego wyrozumieniu tego dzieła kuszerkom Gornoszląskim pożyteczny". Wele "Der hoch- and plattponische Reisegefährte" je to jedyn ze pjyršych ślůnskych dykcjůnořůw.

Cołki tekst je do pobrańo sam.

Edycyjo a úopracowańy: Majer J., Rospond S., Z badań nad przeszłością dialektu śląskiego II: Zbiór polskich słów i wyrażeń na górnośląski język przetłumaczonych 1821, Prace Wrocławskiego Towarzystwa Naukowego, Seria A, nr 57, Wrocław 1956.

Na wjyrch

16. Listek úopolskygo školořa

1826

Libe faterliczku,

Pozdrawuia waus tes na sto tysięcy razy i donosa wam ze iestech z łaski Boga zdrow, iakeście mię san do tey skoy odwieźlito tes widzicie ze sam niemom godu; na frystyk pian solka iedna i dugą kafeiu, a pred się ię pauran peyzow za spekię, a na wieczerzą iarmuzu to też widzicie ze san niemom godu, uc'onech się tez w noga srodze toć tez mi się zgoiła chwała Bogu - a kupcie mi też tam Ankeiu na litewka i na galoty, kartonu na westa i kapalus nowy, bo mi się mycka rozłygrawa i przyślicie paran piętakow na spandliki dlaw dzewki iak mi bandzie chusty warzyć i razy też skrzypka nową kupcie bo uterazkiego farauza banum grauwać na chorze, a i u se tez bana na niey rzempolił. Libe faterliczku, ta skoa iśnie mi się nadawa, bo się tu ma rozności, cytać, pisać caytwerków ministrunku i noguma figać tam i san bo tu jest ta stara frycka z Brocławia coś cie ią dauwnok znali, i razę tez mezecie przysłać mi pauran zaglowkow, bo nas farauz nie ma zbytnich betow a iau musan na goem łozu legać. Pozdrow cię tes tan ode mnie tego małego brata Kaurliczka i kiby ieny miau tan chanć na księdza co iau mom.

Mui Kaurliku niech ci też tan Pan Bóg da zdrowie i ty Siarlota kibyś bya wsandy zdrowa Uilha Pautra Staurka i syćkich wasi przyjaciele ktorych wy satrzycie pozdrawiaią, bandzie tes tu kiermas w Nouselach to tez mozecie na nia przyiechać. Poyćcie tez tan Kaurlikowi kiby ię za Siarlotą syćko nie swarzył, boć kozak wartki na smyki.

Teraz pozdrawuia waus i sićkich z serca libe faterliczku

Cympfeld.

Zdřůdło: Rospond S., Dzieje polszczyny śląskiej, Katowice 1959, s. 355.

Na wjyrch

17. Idiotyzmy i Germanizmy Szląskie
"Dziennik Górnoszląski"

1849


Tak wyglůndały pjyrše průby rugowańo ślůnskygo słowńictwa. Rygůła přijynto bez "Dźyńńik Gůrnoślůnski" bůła jedna: co polske, to pjykne, co ńy polske, choćož by i staropolske, to úoškliwe.

Na wjyrch

18. Kś. Antůńi Stabik - 

přepasowano přiležytość?

We roku 1877 Lucjan Malinowski pisoł:

"Ksiądz Antoni Stabik, proboszcz Michałkowski, oprócz kilku dzieł treści religijnéj napisał: Wspomnienia z podróży do Włoch górnych i dolnych, Wrocław 1869. W przedmowie autor zastrzega, że jakkolwiek Niemiec, pisze jednak po polsku dla Górnoszlązaków. Tenże ksiądz Stabik usiłował był stworzyć oddzielny język piśmienny i literacki polsko-szląski, oparty na języku ludowym. Usiłowania te jednak rozbiły się, pominąwszy inne, (jak np. niechęć ludu samego) już o tę nieprzełamaną trudność, że gwar ludowych na Szląsku jest niezliczona ilość. Byłoby to więc narzecze jednéj okolicy, narzucające się drugim. Tu miejsce przytoczyć dwie w tym kierunku podjęte próbki dra Haasego dawniéj w Wołczynie (Constadt) w okręgu Kluczborskim osiadłego: Są to trawestacye w mowie ludowéj dwu ballad Szyllera: "die Taucher" i "Die Handschuh."

Dźiśo mogymy śe jyno pytać, jeźli naprowda bůła to přiležytość ku tymu, coby powstoł jynzyk ślůnski, a faroř Stabik úostali śe "ślůnskym 
Ľudevitym Šturym"?

Faroř Antůńi Stabik (1807-1887) Dynkmal farořa Stabika we Michałkowicach

Zdřůdło: Lucjan Malinowski, Zarysy życia ludowego na Szląsku, Atheneum, 1877, R. II, t. I, zesz. 2, s. 357-393, t. II, zesz. 4, s. 101-120, zesz. 6, s. 623-663 (połny tekst na zajće "Úo godce").

Na wjyrch

19.Listek ze Teksasu

1855

Niech będzie Pochwalony Jezus Chrystus
Moi Kochani strykowie. Pozdrawiam was obuch iwasze dziatki tosz Piszecie domnie odoradę iakosz ia wam mam radzić iak bywam się sam nie podobało to byśćie namnie narżykali wy zrobicie iak chcecie ia mowiołem ziozefem koletego to mi zelzami od powiadał iże iak neilepszy bych im czynioł kieby ieno sam przyśli bo sam nieiest tak trudno iak wesląsku bosam może chować co chce anic nie kosztuie powiadał mi iże za pomocą Boską latoś może uprzedać za sto dularow przynice atoch my latoś niewiela zaśioli bo my nie mieli ieno sztyry woły aieden puk oba amowiłem Xiedzę to samo mi powiadał ale na przyszły rok toniewiela bo Antoniowi bardzo mocki wydał ieno wam chce chałupę wy stawić a zantoniem toch nie mowioł bo poiechał do Kastrofile, aia tysz myślę bytysz zaden taki niebył co by owas zle myslał boim sam każdymu dobrze idzie apowiadaią iże by nam ieszcze lepszy szło kieby sam byli naśi Oycowie, a August się sam dobrze bo iest zdrowy aiest ters przy Xiędzu aotem wycugu to ia wam tysz inaczy nie mogę radzić ieno byleśćie mieli dobrego człowieka co bywas nie oszukał toby boło tak dobrze. teras mi pozdrowcie moich Oycow i Brata i Żonę iego iże bymi przywioś twardy smoły ikonopi na bratwy bosam niema iwłosku atosz ieno iak nei prędzy boto iest nailepszy przychocie Johan Moczigemba

Edycyjo i úopracowańy: Brożek A., Borek H., Pierwsi Ślązacy w Ameryce: Listy z Teksasu do Płużnicy z roku 1855, Opole 1967.

Na wjyrch

20. Prośliccy

1887

We roku 1887 Karl Ernst Hermann Koelling (1841-1902) - pastůr we Byčyńe, dźiśo juž přepůmńany badač ślůnskyj godki - wydoł we Wrocławju kśůnžečka úo swojym braćiku, Wilymje, kery, podwjela śe ńy překludźůł do Pščyny, bůł pastrym we Proślicach wele Byčyny. Choćož cołko ta kšůnžečka dźerzi śe polskygo mustra úortografičnygo, isto je napisano we sypjelůncyj godce ze kole Byčyny. Kůnsek ś ńi je niży:

O tem juz było pedzano, ze Oni w nauce dzieci bardzo pilnowali, a było ich wsystkich 316, co Oni je tu w Proślicach za te lata do spowiedzi przyjeni; w tę niedzielę, jak były przyjmowane, to u Nich były wsytkie na kafeju. Ale Oni jesce insą mieli naukę. Bo chnet w jedno mieli jakiego kozielca przy sobie, co go ucyli pisać i rachować, i po łacinie i po grecku. Ucyły się u Nich syny od Oberfestra z Komorzna, Rettrzok z Jakubowic, roz były u Nich dwa bardzo sykowne kozoki z Bycyny od Wolfa, ucył się u Nich Pon Holenz a Strauss, co się za jarganistów dostali; ucył się Jeich braciniec Jaerisch u Nich, co tak poradził śpyrlać, zeby jaki stolorz abo cieśla, co się poten dostoł za pasterza do Grabowa, a ze się tak okropnie musioł dokłodać, a som siebie utrzymać, bo mu ojca brachło; to jak był porę niedziel na farze, to się rozchorowoł a długo stękoł; a choć tez patrzoł, co mu jeno zywnie kto radził i tez róznych doktorów potrzebował, to mu się jednak we Wrocławiu w nazarecie zmarło.

Cołki tekst je do pobrańo sam.

Na wjyrch

21. Parodyje, parodyje...

kůń. XIX i poč. XX w.

Parodyje gydichtów úod nojbařij znůmych dichterůw, bez tyn přikłod úod Schillera abo Goethego, były kejś we modźe, atoli do našych časůw dochowało śe jyn małowjela ze tych downych tekstůw. Nižy sům dwa kůnski takych parodyjůw gydichty "Der Kampf mit dem Drachen" úod Schillera.

Ten „Kampf z tem Drachem”,

bardzo pieknoł, ale straśnie gruźliwoł boika od Schillera,

tak na spas w popsutem języku polskim übersetzanowanoł

przez Dr. Haase w Szczecinie.


Cóz sie tam ludzie tak zlatują

A na ulicy fortwaelcują;

Cy łogeń abo komedyjoł,

Na kalwaryjom procesyjoł?

W postrzodku ale tej gawiedzi

Na koniu jeden Leitmont siedzi

A za nim wleką bez sto chłopa

Paskudnom jako cart okropa.

To wsak boł smok, co ludzi biere,

Pascekom krokodylskom zere.

Więc wsyscy bardzo sie dziwali,

Leitmonta, smoka oglądali.

A potem tysiąć ich wrzescało:

„Bez tego smoka my niemało

Jałowkow, cieląt, krów stracili,

Ten Leitmont ale go zabili.

Wyciągło przedtem ich tam wiele,

– Zatracić carta chcieli śmiele –

Leć zoden z nich sie nie powróciół,

Kazdego diobli smok wymłóciół”.

A teraz sie na rynek dali;

Tu nawet Oberst juz cekali,

Leitmonci tez, komraci jego,

Przywitać chcieli freunda swego.

Ten Kampf z tem drachem

od Szillera zmyślony, a na polskie od Nachbara überzecowany.

 

Cóż ludzie dziś ciągną po całej ulicy?

Cóż się tak cisną, ci sapramętnicy?

Czy jarmak, czy odpust, czy jest kumedyo?

Czy łogień dziś w mieście? Czy rewolucyo?

A cóż ci tak wreszczą, a tak se rajcują?

Na tego wojoka tak palcem cajgują,

Co tam na tem siwem ferdoku rajtuje,

Jak pon se paradzi, i se oglonduje!

A za nim co smyczą, Jezusie Maryo!

Cóż też to za zwierza, cóż też za bestyo?

Mo oczy jak przetak i pysk tak jak wrota.

A ogón 6 metrów! Ta djoblo niecnota.

Pazury jak kozak. To nie do możności.

Doli Bóg, jo bych tego nie wzión do gości.

A ludzie wołają z całego ich garła:

„Dzicie ją bestyjo, ta co nóm zeżarła

„Tych cieląt, jałówek i gansi tak wiela,

„A człeka jednego hnet każdo niedziela!

„To są tam ten panic, co oni zabili

„Te djobli nosienie, a nos wybawili.

„Już mocki wojoków, co też wagowali,

„Do bitwy z tem smokim się też już zabrali,

„Lecz wszystkich zeżarła ta dziko gadzina,

„Aż panic zabili ta nienadanina!”

Cołki tekst parodyje Haasego je do pobrańo sam.

Cołki tekst parodyje Nachbara do kupy ze inkšymi bojkami úod ńygo sům do pobrańo sam.

Na wjyrch

22. Ślůnske listki ze poč. XX st.

Listek ze Radostyńi

Niech będzie Pohwalony J Ch Miły Panie Farałžu daję i dowiadomośći ize w Radostyni sątacy ludzie niepotrzebni dzieciątka a jednak dostaną bo ich jest takich co zaras pszepiją ledwie ty piniądzy dostaną K. jest jedn tyn bardzo czałsto wniedzielał prosto skośćioła idzie do kaczmy a jak ludzie idą na nieszpór tosie toczy podrudze ožarty a kobieta do stanie na mieśią drugi Z. tyn mało razy coby niebył ožarty a tyž dostanie na mieśiąc a moł cerał wielką panią a małych dzieci nie moł aci Z…owie oba kožałkał piją trzecia ta zawitka o. comoł dwoje dzieći ta jest pszi ojcach dostaną wielki wycuk ty dzieci chodzą po wiekej paisku i mają piniądzy i ona idzie každy dzień moł zołrobek a są sał tacy co maią grątu 4 i 5 i więcej juter grątu co wcale nie są potrzebni i wielkie dzieci co zarobią wielkie piniądzy a jeszcze dostaną na dzieciątko i są tacy wycužnicy co mają wielkie wycuki a tyž dostaną na dzieciątko zwiałksza na gožałce Pszepiją a ci comają mały dzieci co nieporadzą dzieci nic zarobić a mają nojwiększą biedał w chałpie to nic nie dostaną A są sał prawie tacy co wcale do kaczmy nie idą ani jeszcze mazna powiedzie nie byli opicie jakśie ožynili a są bardzo potrzebni aci śie nie opominają jeno pracują w tej biedzie ale choć wpožątku žyją toji žaden niechce pomoc joł coch to psmo pisoł to niepotrzebujał ale niech oni śie sami pszekonają bo myślał iže juž ludzi znają a niech dają cieciątko chto jest potrzebny nie zaroką albo zawitką jeszcze bogatę a jezli nie jest prałwda to niech powołają do fary užąd tosie lepi pszekonają albo lepi gdy te piniędzy na koscioł obrącą mnie nic do tygo ale niech idzie poduk ubostwa anie poduk glekotów

 Iózef K.

Listek ze Mjyndzyřyčo


Miedzyzyce, dnia 23.10.05

Szanowna Redakcyjo!

Posełam ten odpis odtego Unfallu ktorą moja Matka pobierała, ateras a ona jesce jest kulawą a nie dostanie nic. Ja jus pisoł pierwsy tydzien jak zek se noga złamał po Unfall, ale do dzieś dnia jesce niemam odpowiedzie, ja se rachuja kazdy dzien 2 Marki bo ja musa tela płaciec hopu cogo najimom doroboty, torz ja niewiem cy ja dostany co cy nie niewiem jak bydzie

 Zpozdrowieniem

Franz Chrobok. Mezerzitz

p. Jankowitz b. Pless

Listek ze Ćyrlicka

 
Panie Farnik.

Proszem ich bardzo pieknie Ieželi by mi pojczali. Tryjera 4 Hektolitry wytryjerować Ržy bo mom wyke wni. ježeli go majom w Domu to bych tam w polednie przijechoł poń albo jak jest u kogo to bych tam zajechoł a wieczor zaraz odwiezem a zapłacim od niego.

Zuszanowaniem Anton Putniorz

Listek Ślůnzoka ze Jistebnyj pisany we Morawskyj Úostrawje

 
Nieh bedzie pohwalony Jezus Krystus moja złata Marenko ja če pozdrawujem na niezliczene razy a czesziłoby mie to gdyby če tyh moih paru słow przi dobrem a stałem zdrawiu wynatreficz mohło ja sem hwała Panu Bogu zdrawy a powodzeni moje jak w tej smutnej Ostrawie tu kartku Cosz mi pisała toh dostał i tak czi zaniu dziękujem bardzo pieknie piszeš mi až przijadem na otpust ale moja złoto Marenko nimožem rad byh bardzo przijechacz aleh dostał kartku ku wojsku na dewatnasteho usz mušiu bycz w czeszinie na 13 dni tak mi miła Marenko niepasuje jehacz dodom teras a zaš potem zatydzień bardzo mie To mierži že nimožem jehacz usz še tam musziš sama za ten czas czeszicz bo ja gdyžby nie to byh przijeł ja uš spieš nieprzijadem až na patnasteho we sztwartek w to šwięto tak byh če prosził moja nejmilejsza Marenko jak byš mogła prziszč do Jabłonkowa tak byś mogła prziszč na procziwko mie szak to tefi we šwięto to možeš gdybyš przišła dopolednia tak jaby teš przijehał o poł dziewiątej A jak byš až popoledniu to jaby przijeł o drugi možeš tatow poproszicz to če puszczom Tak bycz tak dobra Marenko a otpisz mi czi przijedzieš abyh wiedział isto być tak Marenko dobra a jak nie bedzieš mogła to mi teš odpiš tak če tesz jeszče raz miła Mareniczko pozdrawujem na sta na cziszice a jeszče wice Tak teš pozdrawujem bardzo pieknie ujca ciotkem aby če teš puszczili raz za rok a uczeš še usz tam bardzo dobrze natem otpušče a mie tesz kąsek tej učehi zostaw jak przidem tak to pismo zawiram a sto gębiczek czi posyłam wiernie če miłujący

Paul

a nie gniewej še že na takim papierzu a tomek uš zdrawy

Zdřůdło: Kazimierz Nitsch, Dialekty polskie Śląska, Kraków 1939, s. 184-186.
Na wjyrch

23. "Jasiyń" i inkše teksty Jana Łyska

1909-1910

Jan Łysek (1887-1915), rodzůny we Jawořince, rechtůr, dichter, kery pisoł m.in. we djalekcie ze kole Jawořinki i Istebnygo; poleg we bitwje pode Kostuchńůwkům nad Styrym; znůme sům teksty úod ńygo, kere bůły durkowane we "Zarańu Ślůnskym":  "Jasiyń" (Z. Śl., R. II, 1909, zesz. II, 1909, s. 76-77), "Wakacyjne pieśni" (Z. Śl., R. III, 1910, zesz. 1, s. 21-26, zesz. 2, s. 76-82) i "Śpiący zastęp" (Z. Śl., R. III, 1910, zesz. 3-4, s. 123-133). Nižy kůnsek ze gydichty "Jasiyń":

JASIYŃ.

 

(W dialekcie góralskim Istebna-Jaworzynka.)

 

Poranek ciemny, przed wschodem słonka, na niebie chmury grube, pędzone wiatrem, jakoby już wczesnym rankiem rozhuczeć się miała burza.

Niejasno widać drzewa gajowe: brzozy małe i jesion wielki, stojący na skraju.

 

Chłop I. Hawok może sie podarzi,

hore bujnie piźnie w kłosy…

 

Chłop II. Miyni deszcza…, więcel rosy…!

Tam z tej stróny puścić słónko,

kaj tyn jasiyń…

miołeś go ściąć łóni…

 

Chłop I. Wyrchi w chmory

boki w pola…

kónorzami rolym słóni,

od powichrów chróni…

 

Chłop II. List sie mu świyci od rosy?...

han ta kosa stoła wbito,

z liścio jeszcze jaśni świto,

jako od tej kosy,

jako od tych wbitych kós.

Na uwietrzu wiater ruje,

niepram se tu rós.

"Jasiyń" je do pobrańo sam.

"Wakacyjne pieśni" sům do pobrańo sam.

"Śpiący zastęp" je do pobrańo sam.

Na wjyrch

24. Gawyndy Stacha Kropićela

1924-1952

We latach 1924-52 we "Gośću ńedźelnym" roz za kedy, to czyńśći, to řodźi, pokozowały śe pisane po ślůnsku "Gawyndy Stacha Kropićela". Autorůma úod tych gawyndůw byli: 

1. kś. Jůzef Feliks Gawlina (1892-1964) ze Střybńika we raćiborskym kryśe, faroř we parafiji św. Barbary we Krůleskyj Huće, ńyskoři biskup polowy wojska polskygo, po wojńe staroł śe we Řimje úo sprawy Polůnije.

2. kś. Bolesław Kůminek (1903-1974) ze Radlina, sekretoř Akcyje Katolickyj, po wojńe biskup wrocławski.

3. kś. Frańćišek Śćigała (1882-1940), faroř we Bogućicach, zginůł we lagře w Mauthausen.

4. kś. Klymyns Kosyrčyk (1912-1975) ze Mysłowic, faroř we Jistebnyj, Rudźe Ślůnskyj i Jejkowicach.

Kś. Gawlina Kś. Kůminek Kś. Śćigała Kś. Kosyrčyk

Gawyndy Kropićela sům dokůmyntym žyćo we Ślůnsku we latach před- i powojynnych. Widać ś ńych, jak śe kśynžo starali coby Ślůnzokůw wychować na "dobrych Polokůw" i na ślůnski grůnt překludźić polske úobyčaje (bez tyn přikłod "namstak"). Ńyroz atoli ći sami kśynžo brali Ślůnzokůw we úobrůna před polskymi kulturtryjgrůma. We tekstach ze před wojny je mocka ńychyńći do Żydůw, pomstowańo na nowe mody, na šport, na sekty i sekćořy, na masůnůw, bolšewikůw i bluźńyřůw. Po wojńe polityki we gawyndach bezma cołkym ńyma, úostało atoli půmstowańy na roztomajte nowe zwyki i úobyčaje. Jynzyk gawyndůw je roz lepšy, roz goršy, nojlepjyj pisali wjeřa Śćigała i Kosyrčyk.

Gawyndy ze lot 1924-36 sům do pobrańo sam.

Gawyndy ze lot 1945-52 sům do pobrańo sam.

Na wjyrch

25. Flugblat ze Zaúolźo 

1925 r.

Flugblat ze roku 1925 wzywo Ślůnzokůw ze Zaúolźo do zapisowańo dźeckůw do českyj škoły. Je napisany ze půmocům českyj úortografije, keryj, jak je w ńym widać, ńy do śe cołkym připasować do ślůnskyj godki.

'Roďičove Šlonzocy!'

 

Před zapisami do školy dovumy Vum do uvagi:

Vjymy, že svoji ďěcko moťe raďi a patřyťe mu dať takum nauke, že by rozmjalo ščynšlivum a spokojnum přyšlošč.

A kaj byďě to ďěcko hladať svoji žyvobyťa až roz dorošně? Pujďe za granice do Polska albo do Nimjec? Něpujďě a ani Vum by še tak něchťalo, to vjymy. Dyť nima tymu tak dovno jak ti převudcově robotnikuv, co byli z verku vydulani, pošli poza Olze za robotum, ale vruťili še zaroz a žyjum dali u nas, choťaž bez roboty.

Vaši ďěcko byďě hladať svoji žyvobyťi u nas, duma, na šlunsku albo kapke dali v republice, kaj še všynďi v uřyndach mluvi po česku a kaj jynzyka českigo potřebuje každy, kěry chce šě dostať ku baně, do verku albo kaj jynďi do roboty. Tak tymu jest všyndi: v Polsce třeja polskigo, v Nimcach niměckigo jynzyka a u nas v českoslovjynski republice muši každy znať jynzyk česki. Dyť vjymy, že všici uřyndnicy a robotnicy při baně a ve verku mušeli sklodať z jynzyka českigo pryfuňk. Ponikěři z nich, kěři tego prifuňku něsložili, ďišo nařykajum na tatuv, ale to nima jejich vinum, bo tu českich škol něbylo. Ale ďišo bylo by to vělkym gřychym na ďěcku, nědať mu přyležitosťi, poučyť še ve škole česki, kěro je v každe ďěďine.

Českigo jynzyka byďe Vaše ďecko potřebovať dycki, choť by jiny chťalo zostať v třyněckim verku. Přeca sami vjytě, že všycy še už ve verku přyučajum jynzyku českimu, bo vjeďum, že za nějaki čas vsyčko še byďe uřyndovať po česku.

Verk byďe odesylať na svoje košta šykovne synki, aby še doučyli na česki hutni škole v Kladně za majstruv, a bydum še tam odesylať jyny ťi, kěři znajum jak se patřy po česku a to přede všystkim ťi, kěři majum vychoďunum českum měšťanke.

A mušiťe se uvjadomiť, že teraz do českich měšťanek, nebydum še přyjymať juž děci z polskich a nimjeckich škol, kěři by raďi dostali jyny cajgnisy z česki školy. A to je vašum starosťum, aby šťě sve ďěci dali hned do česki školy, tym mu ulehčyťě jego dalšum nauke a přyjynti do měšťanki.

A poďivejte še na pěkny palac budynku měšťanki v Třyncu, kěry je moderňo uřonďony. Vuyžitkujtě školy te dlo svych ďěci.

Na jakim vysokim stopru škola ta stoji možetě še sami přešvjadčyť na vystavě našych učňovskich robot rynčnych a volnorynčnych rysunkuv, kěro bydě trvať od 20 do 29 čyrvca v budynku tejto školy, a do kěrej byďe vstymp volny. Že škola ta ďěci naše na praktycki žyvot u nas najlepi vychovuje dokazuje to, jak še tutejše verki interesujum o naše absolventy, kěři sum hned přyjynty do verku.

Dotychčasovi uřyndnicy a robotnicy narodowošťi polski a nimjecki dobře čujum nastavajuncum zmjyne ve verku a juž po kryjomu še učum jynzyka českigo, choťaž publičně přetiv česki škole vjynkšum čyňšťum agitujum.

Gdo vychodil českum škole, može dali študyrovať na vyššych školach, kěrych je u nas do vyboru a co nejgluvnějšygo, že absolvenťi českich škol dostanum v krutkim čaše posade, kědyto absolvenťi škol nimjeckich a polskich, kěři něznajum jynzyka českigo, zostavajum dlugo bez posady, albo sum nucuni vybrať se choť jaki zatrydnjyni.

Na polskich plagatach čytoťě: Polski ďěcko patři do polski školy. No všystko uznovumy a ještě rozvyglušumy: Polski ďěcko do polski, nimjecki do nimjecki školy.

Ale vy, ślonzocy, sumeště vy Polocy, sumeště Njymcy? Njymcami jisto že ni! Šlunsko bylo dycki česke a Šlonzoki to luďě, kěři mluvili a mluvjum po moravsku. Tum jejich moravskum řeč chťaly polski školy zamjyniť na polskum, co še jim ješte něpodařilo a do Punbug něpodaři.

Ślonzocy něbyli nigdy Polocy. O tym vas juž sami Polocy něroz přešvadčyli a to nejlepi za plebiscytu. Šlonzocy zostanum nadycki věrni svojim přodkum a nigdy jich nězdraďum.

Jedyne vyjšťi tu: Šlonski ďěcko patři jyny do školy česki!

 

Zjednocone česki spólki

v Třyncu

Na wjyrch

26. Pamjyntńik Bergmana

lata 30. XX st.

W roku 1930 Edward Jelyń (1855-1945) ze Dymbjyńska, bergmůn na pynzyji, napočůn, jak bůł juž 75 lot stary, spisywać spůmńyńa ze swojygo žywobyćo. Na úobrozku je widać zajta 81 ze pamjytńika úod ńygo. Tekst ze tyj zajty je přepisany ńižy:

Tagech roz za wachowoł jo Poszoł tak naschwol spać a tyn Golacz tobył taki Synek koło 20 lot stary zostoł siedzieć stymi 2ma Burszami bo on tam każdy wieczor unas siodoł i spia a tu idzie ta Fani do Gory bo ona tysz tam miała Szlafstuba kole nos i wlazła do nas a jo społ, i mowi ich mus noch zu gutte Nacht meinen Eduard beküssen i shylisie nad mojim Lożkym jak mie całuje tak mie całuje a jo tysz jeno nato Czakoł tak jo ją tysz zaros łab jagech zaczon gnieść a ci sie zaczyni rzać a ona wzeszczeć tak że jusz tam wiency razy nie pszyszła i tagech sie pozbył tego jejigo całowanio to potym dycko jagech na doł ślos bo ona dycko w tyj Restauracyji bywała na mie brzytko zaglondała ale teras musza tysz opisać jagech sie tysz to mioł niżelih to dotego Leutnanta szoł tosz było tak kożdy Dzien my musieli lotać jak głupie dzieci po Placu to Rynkami wywijać to nogami Sztrekować to Hura wżeszczeć tak jak Dzieci bo my jeszcze Gwerow nie mieli tosz jo sie tymu jeno śmioł tomi tyn Hünerwadel mowioł

Edycyjo: Edward Jeleń, Pamiętnik górnika: Pisany w siedemdziesiątym piątym roku życia od 1 października 1930 roku, Kraków 2002 (faksymile tekstu i translacyjo na godka polsko).

Na wjyrch

27. "Dziad i baba" a inkše gydichty Emanuela Imjeli

1930

Emanuel Imjela (1888-1953) rodźůł śe we Lipinach. Pisoł gydichty po polsku i po ślůnsku, ńykere ś ńich były zakludzůne do tůmika "Zbiór wierszy: patriotyczne, bajki, satyra i inne" wydanygo we Katowicach wele 1930 r. Ńiżyj je kůnsek gydichty "Dziad i baba":

DZIAD I BABA

(ŚLĄSKIE)

 

Hanysek Zdechlik, taki pampoń stary,

(Uosiem krzyżyków nosił już nibyto)

Boł się faronem, iże go za bary

Coroz to bardziej śmierć – kostucha chyto.

Już mało jodoł – nie chytoł się wcale,

Bez rok już możno piwa ni gorzołki,

Jeno wom śpiewoł same gorzkie żale,

Stękoł borocek, kucoł bez dzień cołki.

No, a Zdechliczka przeca chłopu przoła –

Tak jak się babie dobrej przynoleży,

Tóz mądre baby roztomajte woła,

Aby zrzykały choć trocha pocierzy,

Nawet kadziły go wróże i baby,

Każdoby chopu przeca pomóc rado;

Ale dzień kożdy chopek bardziej słaby,

Tak jak wom biadoł, tak też dalej biado.

Roz babie pedzioł: „Wiesz ty co, starucho,

Iże choróbsko festelnie mnie wzieno,

Jakosik czuja, iż śmierć na mnie chucho

I beskuryji co nie widać jeno.”

Połny tekst i inkše gydichty Imjeli sům do pobrańo sam.

Na wjyrch

28. Ostatńi gwojźdźaurz

i

Z naszej źymjy ślůnskej

1935

We roku 1935 wydane bůły we Katowicach dwje kśůnžečki "Ostatńi" gwojdźaurz" i "Z naszej źymjy ślůnskej". Aútor úod ńych, Feliks Steuer, přišoł na šwjat we roku 1889 we Sułkowje wele Baborowa. Bildowoł śe we Innsbrucku i Wrocławju. Bez I wojna śwjatowo bůł na frůńće, kaj straćůł noga. We latach 1923-1939 bůł dyrechtorym Państwowyj Gymnazyji we Katowicach, potym, we latach 1925-39, a i ńyskoři, we latach 1945-48, bůł dyrechtorym Štadzkyj Gymnazyji Mynskyj im. Koperńika we Katowicach. Úopisoł m.in. godka ze kole Sułkowa (Dialekt sułkowski, Kraków 1934) i ze kole Baborowa (Narzecze baborowskie, Kraków 1937). Umar we roku 1950 we Katowicach, pochowany je na kyrchowje we Baborowje. Kśunžečki "Ostatńi" gwojdźaurz" i "Z naszej źymjy ślůnskej" wydoł pod pseúdůńimym "F. Res". We pjyršyj ze tych kśůnžečkůw spůmino swojygo úojca, a drugo ś ńych je zborńikym gydichtůw.

Kůnsek ze "Ostatńygo gwojdźaurza":

Wjejś

Zgńyle a kalńe płyńe rzyka. Na jeji brzegach styrczům do gůry taupoly i wjyrby. Ptauky tam rady nocujům i robjům gńauzda. Po lewyj strůńe rzyky sům zygrody a po prawej leżům łůnky.

Nad rzykům ćůngńe se wjejś. Cesta je flaustrowanau kamjyńami. Idźe od krziża ńedaleko mostu aż na drugi kůńec ku młynu. Po obuch strůnach stojům stawjyńa: po jednyj statki śedlaukůw a po drugiej chałupy rzymjejśńikůw i robotńikůw.

Cołke teksty úobu kśůnžečkůw sům do pobrańo sam (Ostatńi gwojdźaurz) i sam (Z naszej źymjy ślůnskej).


Na wjyrch