صفحه اولآرشيوجستجوتماس با ماپيوندهاورزشيخبرنامه
 نسخه چاپي خبر  ارسال به دوستان   iran web hosting & web design


گزارشي از برنامه هسته‌اي ايران ـ 9

۸ بهمن ۱۳۸۴ - بعد از ظهر ۱۵:۵۹ تعداد بازديد : 12825 كد خبر : ۳۴۱۶۱

رآكتورهاي تحقيقاتي
ايران اينك چهار رآكتور تحقيقاتي را اداره مي‌كند كه بزرگ‌ترين آنها، رآكتور تحقيقاتي تهران است كه در مركز تحقيقات هسته‌اي تهران قرار دارد. اين رآكتور كه در سال 1967 توسط آمريكا به ايران داده شده، يك رآكتور تحقيقاتي 5 مگاواتي است كه از آب سبك استفاده مي‌كند. آمريكا پيش از وقوع انقلاب در ايران حدود 5 كيلوگرم سوخت اورانيوم غني‌شده سطح بالا به اين كشور داد كه تحت نظارت تدابير حفاظتي آژانس بين‌المللي انرژي اتمي در انبار سوخت مصرف‌شده در محل رآكتور تهران نگهداري مي‌شود. اين رآكتور در سال 1993 براي استفاده از سوخت غني‌شده 7/19 درصدي كه با توافق ضمني آمريكا توسط آرژانتين به ايران عرضه شده بود، تغيير وضعيت داد، زيرا سوخت غني‌شده سطح پايين؛ نگراني كمتري درخصوص گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي برمي‌انگيزد.

محتواي سوخت عرضه‌شده توسط آرژانتين شامل 28 ظرف سوخت اورانيوم با آلياژ اكسيد آلومينيوم است كه مجموعا حدود 30 كيلوگرم اورانيوم دارد. دو رآكتور تحقيقاتي كوچك‌تر كه در سال‌هاي 1994 و 1995 توسط چين به ايران عرضه شده‌اند، در مركز فناوري هسته‌اي اصفهان قرار دارند. يكي از آنها يك رآكتور با منبع كوچك نوتروني است كه با آب سبك 30 كيلوواتي كار كرده و از مقدار بسيار كمي از عناصر سوختي اورانيوم غني شده 90 درصد با آلياژ آلومينيوم استفاده مي‌كند و ديگري، رآكتور آب سنگين قدرت صفر (Heavy Water Zero Power Reactor) و صد واتي است كه از عناصر سوخت فلز اورانيوم طبيعي استفاده مي‌كند و از آب سنگين به عنوان تعديل‌كننده بهره مي‌گيرد. مضافا اين‌كه يك رآكتور بسيار كوچك آب سبك با حساسيت كم نيز در آنجا قرار دارد. هيچ‌يك از اين رآكتورهاي تحقيقاتي، تهديدي جدي در زمينه گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي نيستند، زيرا بسيار كوچك‌تر از آن هستند كه مقادير كافي از پلوتونيوم توليد كنند، اگرچه رآكتور تحقيقاتي تهران براي تابانيدن اهداف سوخت UO2 براي انجام تجارب و آزمايش‌هاي عمل‌آوري مجدد در مقياس آزمايشگاهي به كار گرفته شده بود.

رآكتور آب سنگين ايران
ايران طي چندين سال جهت دستيابي به رآكتور تحقيقاتي آب سنگين به تعدادي از كشورها از جمله هند، چين و روسيه نزديك شد و تماس برقرار كرد، اما آمريكا اين تلاش‌هاي ايران را مسدود و بلوكه نمود، لذا ايران پس از شكست در يافتن يك منبع عرضه‌كننده خارجي، بر طراحي يك رآكتور داخلي متمركز شد و در اين راستا از مؤسسات روسي نيز كمك گرفت. ايران در مي 2003 به آژانس بين‌المللي انرژي اتمي اعلام كرد كه قصد دارد يك رآكتور تحقيقاتي متوسط آب سنگين 40 مگاواتي (40 IR) براي استفاده در زمينه تحقيقات و توسعه و نيز توليد ايزوتوپ‌هاي صنعتي و دارويي بسازد. اعلام اين طرح (40 IR) موجب نگراني در گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي مي‌شود، زيرا به نظر مي‌رسد، رآكتور مورد نظر براي ساخت، بسيار بزرگ‌تر از هدف اعلام‌شده براي آن است و نيز به اين دليل كه اين نوع رآكتور، مي‌تواند پلوتونيوم تسليحاتي كافي براي تهيه يك يا دو سلاح هسته‌اي در سال توليد كند و همچنين لازم به ذكر است كه 6 تا 8 كيلوگرم پلوتونيوم براي ساخت يك سلاح انفجاري ساده مورد نياز است. چنانچه رآكتور 40ـ IR با تمام ظرفيت و شبانه‌روزي طي يك سال فعاليت كند، بنا بر محاسبات موجود، مي‌تواند سالانه حدود 14 كيلوگرم پلوتونيوم توليد كند. البته توليد واقعي پلوتونيوم كمتر خواهد بود و در چنين وضعي، زمان براي تجديد سوخت و تعمير و نگهداري ايجاد مي‌شود. براي مثال؛ اين رآكتور ضمن فعاليت با 75 درصد از ظرفيت خود، مي‌تواند سالانه حدود 11 كيلوگرم پلوتونيوم توليد كند.

طرح رآكتور فوق، نمونه يك رآكتور تحقيقي متوسط آب سنگين است كه حدود 10 تن اورانيوم طبيعي به عنوان سوخت UO2 استفاده مي‌كند. اين نوع سوخت در مجموعه سوختي عمومي در يك آوند رآكتوري چرخشي جاسازي مي‌شود. حدود 80 تا 90 تن آب سنگين براي راه‌اندازي و آغاز فعاليت اين رآكتور مورد نياز است كه حدود يك تن ديگر از آب سنگين براي جايگزيني ضايعات معمول در آب سنگين موجود در رآكتور طي يك سال مورد احتياج مي‌باشد. رآكتور 40ـ IR در محلي نزديك به خنداب، واقع در شمال غربي اراك و حوالي جايگاه كارخانه توليد آب سنگين اراك در حال ساختن است. كارخانه مزبور براي رآكتور 40ـ IR آب سنگين توليد مي‌كند. احداث اين كارخانه با همكاري فني روس‌ها و در نيمه دهه 1990 انجام شد؛ اين كارخانه فعاليتش را در آگوست 2004 با ظرفيت توليدي 8 تن آب سنگين در سال آغاز كرد. به اين ترتيب، اين كارخانه نيازمند فعاليت با حداكثر ظرفيت براي حدود يك دهه است تا آب سنگين كافي براي ادامه فعاليت رآكتور 40ـ IR توليد كند. به هر حال، ايران در اكتبر 2003 به آژانس بين‌المللي انرژي اتمي اعلام كرد كه ساخت دومين خط توليد را در اراك براي دو برابر كردن ظرفيت توليدي سالانه جهت تهيه حدود 16 تن آب سنگين در هر سال آغاز كرده است. اين كشور در اكتبر 2004 ضمن پايه‌ريزي زيرساخت‌هاي اصلي ساختمان مورد نياز، ساخت نوع غيرنظامي رآكتور 40ـ IR را آغاز كرد. تهران برآورد مي‌كند كه فعاليت اين رآكتور در سال 2014 شروع شود. به هر حال، چون ايران پيشتر هرگز تجربه طراحي و ساخت رآكتور را نداشته، احتمالا تأخيراتي در اين طرح رخ مي‌دهد.

رآكتور بوشهر
هرچند ايران اعلام كرده كه مي‌خواهد تا پيش از سال 2021، برق با استفاده از نيروي هسته‌اي هفت هزار مگاوات توليد كند، به نظر مي‌رسد، اين برنامه بلندپروازانه حتي با بهره‌گيري از كمك خارجي، ناموجه باشد. تنها نيروگاه هسته‌اي ايران، نيروگاه هسته‌اي بوشهر با يك رآكتور هزار مگاواتي است كه طبق برنامه‌ريزي انجام‌شده در اواخر سال 2006، فعاليت‌هاي كامل خود را آغاز مي‌كند. رآكتور مزبور، سابقه‌اي پر از تحول و تغييرات دارد. مجتمع نيروگاه هسته‌اي بوشهر كه اساسا در سال 1974 فعاليت خود را آغاز كرد، قرار بود، دو رآكتور آب سبك 1300 مگاواتي را در خود جاي دهد كه توسط يك شركت آلماني به نام «Kraftwerk Union» ساخته شده بودند؛ اما شركت مزبور با وقوع انقلاب در ايران در سال 1979 از همكاري با اين كشور در اين زمينه صرف‌نظر كرد. ساختمان نيروگاه هسته‌اي بوشهر طي ساليان زياد بي‌استفاده ماند و بر اثر بمباران آن ـ طي جنگ ايران و عراق ـ خساراتي به آن وارد شد.

در سال 1995 وزارت انرژي هسته‌اي روسيه موافقت كرد كه يكي از رآكتورهاي بوشهر را تكميل و يك رآكتور آب سبك تحت فشار هزار مگاواتي را كه طرح آن مبتني بر رآكتور روسي مدل 1000ـ VVER بود، در ساختمان اصلي رآكتور نصب كند. به دليل بسياري از تأخيرها كه معلول عوامل فني و سياسي هستند، رآكتور مزبور، قرار است در پايان سال 2005 در جايگاه خود نصب شود، به همين خاطر، منتظر دريافت محموله سوخت اوليه (اورانيوم غني‌شده سطح پايين) است تا آزمايش‌هاي راه‌اندازي انجام شود.

در اواخر فوريه 2005 روسيه و ايران موافقتنامه‌اي امضا كردند كه به موجب آن، قرار شد، روسيه به مدت ده سال سوخت تازه براي نيروگاه هسته‌اي بوشهر عرضه كند و متقابلا ايران سوخت‌‌هاي مصرف‌شده را به روسيه بازگرداند. بنا بر گزارش‌هاي موجود، جزييات اين موافقتنامه كه به طور عمومي، آشكار و منتشر نشده، حاوي مفادي براي كم كردن خطرات مرتبط با گسترش سلاح‌هاي هسته‌اي از راه محدودسازي ميزان سوخت تازه در دسترس در ايران و لزوم بازگرداندن سوخت‌هاي مصرف‌شده به روسيه پس از دو يا سه سال سردسازي است. موافقتنامه مزبور ايجاب مي‌كند كه محموله سوخت تازه اوليه در نيمه سال 2006 براي راه‌اندازي و آغاز فعاليت رآكتور تا پيش از پايان سال 2006 به ايران ارسال شود. مسكو به طور خصوصي به دولت‌هاي غربي گفته است تا وقتي كه تلاش‌هاي ديپلماتيك براي رسيدگي به موضوع فعاليت‌هاي هسته‌اي ايران پايان نيافته، از ارسال سوخت به ايران خودداري مي‌كند. تدابير حفاظتي آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، سريعا هرگونه انحراف در مسير سوخت نيروگاه بوشهر را مورد بازرسي و رسيدگي قرار خواهد داد.

عمل‌آوري مجدد
عمل‌آوري مجدد، روندي شيميايي براي استخراج پلوتونيوم و اورانيوم از سوخت مصرف‌شده رآكتور است. رايج‌ترين روند مورد استفاده كه به عنوان استخراج پلوتونيوم و اورانيوم (PUREX) شناخته مي‌شود، تجزيه سوخت در اسيد و سپس اضافه كردن مواد شيميايي به تركيب مايع است كه پلوتونيوم و اورانيوم را از ضايعاتي كه در حد بالايي همراه با راديواكتيو هستند و به هنگام تابانيده شدن سوخت به وجود مي‌آيند، تفكيك مي‌كند.

اطلاعات مربوط به رايج‌ترين روند استخراج پلوتونيوم و اورانيوم (PUREX) به حد وسيعي در دسترس است و آزمايش‌ها و تجارب آزمايشگاهي مرتبط با استخراج مقادير ميلي‌گرمي از پلوتونيوم از مقادير كيلوگرمي از اهداف سوختي تابانيده شده، بحران فني مهمي براي اغلب تجهيزات تحقيقاتي كه داراي يك رآكتور و سلول‌هاي داغ هستند ايجاد نمي‌كنند. در هر صورت، تغيير روند فعاليت‌هاي آزمايشگاهي و كشاندن آنها به سمت اهداف صنعتي غيرنظامي يا نظامي ـ كه مستلزم عمل‌آوري چندين تن سوخت مصرف‌شده راديواكتيوي سطح بالا براي استخراج مقادير كيلوگرمي از پلوتونيوم است ـ يك بحران مهندسي جدي‌تر است. ايران طي اعلاميه‌اي كه در اكتبر 2003 به آژانس بين‌المللي انرژي اتمي ارائه كرد، پذيرفت كه تجارب و آزمايش‌هاي عمل‌آوري مجدد اعلام نشده در مركز تحقيقات هسته‌اي تهران در سال‌هاي 1988 تا 1993 را انجام داده بود. بنا بر اطلاع ايران، 9/6 كيلوگرم دانه‌هاي تهي‌شده UO2 كه در مركز فناوري هسته‌اي اصفهان توليد شده بود، به مدت حدود دو هفته در رآكتور تحقيقاتي تهران تابانيده شده بود.

حدود نيمي از دانه‌هاي تابانيده شده با استفاده از سه جعبه دستكش حفاظت‌شده كه در يك سلول داغ در ساختمان امنيت هسته‌اي مركز تحقيقات هسته‌اي تهران قرار داده شده بودند، دوباره عمل‌آوري شدند و پلوتونيوم تفكيك‌شده ـ در شكل محلول پلوتونيوم ـ در آزمايشگاه‌هاي جابربن‌حيان انبار و همچنين نيم ديگر دانه‌هاي (ساچمه) تابانيده شده UO2 ضمن قرار گرفتن در ظروف شديدا حفاظت‌شده در مركز تحقيقات هسته‌اي دفن شدند.

بنا بر اعلام ايران، جعبه‌هاي دستكش‌ها كه در تجارب و آزمايش‌هاي تفكيك پلوتونيوم مورد استفاده قرار گرفته بودند، در سال 1993 به آزمايشگاه‌هاي جابربن‌ حيان منتقل و سپس از آنها در سال 1999، پس از رفع آلودگي براي توليد يد استفاده شده است.

اين در حالي است كه ايران مي‌گويد: اين جعبه‌هاي دستكش‌ها در سال 2000 از مركز تحقيقات هسته‌اي تهران به انباري در مركز فناوري هسته‌اي اصفهان منتقل شده‌اند.
آژانس بين‌المللي انرژي اتمي در راستاي تلاش براي تشخيص صحت و سقم محتواي اعلاميه ايران، اقدام به نمونه‌برداري از محلول پلوتونيوم، ظروف حاوي UO2 تابانيده شده و جعبه‌هاي دستكش‌ها ـ كه گفته شد، از آنها براي آزمايش‌ها و تجارب عمل‌آوري مجدد استفاده شده ـ كرد. آژانس با بهره‌گيري از نتايج نمونه‌برداري‌ها، كشف كرد كه چند تناقض بين آنچه مشاهده كرده و اعلاميه‌هاي ايران، وجود دارد. اين سازمان، نخست اين‌گونه استنباط كرد كه ميزان پلوتونيوم تفكيك‌شده (حدود 100 ميلي‌گرم)، بيش از مقداري است كه از سوي ايران اعلام شده (حدود 200 ميكروگرم).

ايران در ماه مي سال 2004 بر اساس برآورد دقيق‌تري از ميزان پلوتونيوم توليدشده، پذيرفت كه ميزان بالاتر درست بوده است. استنباط دوم آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، اين بود كه ميزان پلوتونيوم 240 در يك جعبه دستكش‌ها ـ كه گفته شد از آنها در تجارب و آزمايش‌ها استفاده شده ـ بيشتر از ميزان پلوتونيوم 240 در محلول پلوتونيوم كه توسط سازمان مزبور از آنها نمونه‌برداري انجام شد، بود. ايران در توضيح مربوط به اين تناقض و اختلاف گفت كه جعبه دستكش‌ها براي انجام آزمايش‌ها و تجارب به كار گرفته شد، لذا باعث آلوده شدن آن به پلوتونيوم 240 پيش از انتقال آن به سلول داغ كه تجارب عمل‌آوري مجدد در آنجا انجام گرفت، شد. به نظر مي‌رسد آژانس بين‌المللي انرژي اتمي اين توضيح را بپذيرد. سرانجام اين‌كه اين سازمان با بررسي محلول پلوتونيوم دريافت كه به رغم اين‌كه ايران گفته بود، مورد متعلق به 12 تا 16 سال پيش است، خيلي تازه‌تر بود و اين نكته، نشان مي‌داد كه تجارب عمل‌آوري مجدد توسط ايران برخلاف آنچه سال 1993 كه به آژانس بين‌المللي انرژي اتمي اعلام شده بود، در گذشته خيلي نزديك انجام شده است. ايران در مي 2005 به آژانس بين‌المللي انرژي اتمي اطلاع داد كه براي تصفيه نمونه‌هاي پلوتونيوم تجارب تازه‌تري در سال‌هاي 1995 تا 1998 انجام داده است.

آژانس بين‌المللي انرژي اتمي، هيچ‌گونه سند و مدركي دال بر اين‌كه ايران فعاليت عمل‌آوري مجدد را فراسوي تجارب آزمايشگاهي در سلول‌هاي داغ در مركز تحقيقات هسته‌اي تهران، كه بسيار كوچك‌تر از آن است كه بتواند سالانه پلوتونيوم كافي براي حمايت از يك برنامه تسليحات هسته‌اي تفكيك كند، انجام داده، نيافته است. بنا بر گزارشي از دولت فرانسه، ايران تلاش كرده است تا تعدادي از سازنده‌هاي كنترل از راه دور و پنجره‌هاي سلول داغ حفاظت شده را در سال‌هاي 2000 تا 2002 از شركت‌هاي فرانسوي خريداري كند، چرا براي عمل‌آوري دوباره سوخت مصرف‌شده، كاربرد داشتند.






نظرات و پیشنهادها:
آدرس پست الکترونيکي :