backlevel higherforward
Dzieje ochrony przyrody w Polsce

Początki ochrony przyrody w Polsce sięgają dawnych czasów, kiedy to pierwsi władcy, chcąc chronić szczególnie cenne zwierzęta łowne, wydawali prawa grożące represjami odważającym się polować na nie w królewskich lub ksiażęcych lasach. Z piewszą świadomą próbą ochrony gatunkowej mamy do czynienia pod koniec XVI w., kiedy to królewskim rozporządzeniem wzięto pod ochronę ginącego juz wtedy tura. Nie tylko zakazano zabijania tych zwierząt, ale też nakazano ochronę ich naturalnych ostoi. Niestety prawo to wydano zbyt późno, gdyż ostatni na świecie tur padł w roku 1627 r., w Puszczy Jaktorowskiej na Mazowszu. W XIX w. rodzi się nowoczesne podejście do ochrony przyrody. Pierwszym dokonaniem w tym zakresie było uchwalenie przez samorząd dzielnicowy zaboru austriackiego (tzw. Sejm Galicyjski), z inicjatywy przyrodnika Maksymiliana Nowickiego, ustawy o ochronie zwierząt alpejskich zamieszkujących najwyższe góry Polski Tatry. Dalsze działania wiążące się z ochroną przyrody wiążą się z powstaniem w 1873 r. Towarzystwa Tatrzańskiego (następnie Polskiego Towarzystwa Tatrzańskiego) - pierwszej w Polsce organizacji turystycznej. Działacze PTT prowadzili także wiele akcji na rzecz ochrony przyrody. W Towarzystwie powstała też idea stworzenia parku narodowego w Tatrach. Podkreślic należy, że z grona działaczy PTT wyszło wiele osobistości, które w późniejszym okresie stworzyły ruch na rzecz ochrony przyrody w Polsce. Wymienić tu należy profesorów : botanika Mariana Raciborskiego, ekonomistę Jana Gwalberta Pawlikowskiego, geologa Walerego Goetla, botanika Władysława Szafera. Niektóre z tych osób przez długi czas uznawano za niekwestionownych liderów ochrony przyrody w Polsce. Dużą rolę w tym pierwszym okresie nowoczesnej ochrony przyrody odgrywały również osoby prywatne. I tak w roku 1890 hr. Włodzimierz Dzieduszycki ustanowił na terenach swych dóbr rezerwat leśny "Pamiątka Pieniacka", o powierzchni ok. 50 ha. Obiekt ten uznawany jest za pierwszy rezerwat przyrody w Polsce. W 1915 r. w górczańskich dobrach Ludwika Wodzickiego powstała idea powołania rezerwatu leśnego o powierzchni ponad 100 ha, któremu w 1927 r. nadano imię Władysława Orkana. Wielkie zasługi dla ochrony przyrody w Polsce ma hr. Władysław Zamoyski, który w roku 1889 zakupił mocno zdewastowane rabunkową eksploatacją lasów dobra zakopiańskie. Dobra te wraz z innymi majątkami hr. Zamoyskiego stały się częścią założonej w 1924 r. fundacji, której jednym z celów było utworzenie zakładu naukowego prowadzącego prace w zakresie hodowli, ochrony i użytkowania drzew. Zakład ten wraz ze słynnym arboretum istnieje do dziś w Korniku. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę w roku 1918 działacze ochrony przyrody przystąpili do działań zmierzających do zorganizowania państwowej struktury ochrony przyrody. Już pod koniec 1919 r. powstała Tymczasowa Państwowa Komisja Ochrony Przyrody, z siedzibą w Krakowie. W 1926 r. w miejsce tej Komisji powołano Państwową Radę Ochrony Przyrody. Rada ta działała na obszarze kraju poprzez regionalne komitety ochrony przyrody, mające w głównych miastach akademickich Polski sieć lokalnych delegatur. Ściśle związany z Radą był urząd Delegata Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego ds. Ochrony Przyrody. Stanowił on organ wykonawczy Rady z siedzibą również w Krakowie. Państwowa Rada Ochrony Przyrody koordynowała całość działań na rzecz ochrony przyrody w Polsce. Skupiała największe autorytety naukowe, a współpracowały z nią ośrodki akademickie, organizacje społeczne (z Polskim Towarzystwem Tatrzańskim i powstała w 1928 r. Liga Ochrony Przyrody na czele), a także pojedyńcze osoby. Rada wydawala własne pismo pt. "Ochrona Przyrody" (wychodzące do dziś) i prowadziła ożywioną działalność międzynarodową. W ramach międzynarodowej współpracy polsko-czechosłowackiej powstała idea tworzenia wspólnych, międzynarodowych parków narodowych. Dzięki temu w latach 1932-1934 powstał park narodowy w Pieninach - obejmujący teren położony po obu stronach granicy. Dzięki działalności Rady ogłoszona została w 1934 r. ustawa o ochronie przyrody. Z inicjatywy Rady utworzono też 180 rezerwatow przyrody, zaplanowano powołanie dalszych (ok. 200) tego typu obiektów i 4500 obiektów przyrodniczych uznano za pomniki przyrody. Powołano także nastepujące parki narodowe: białowieski, wielkopolski, babiogórski, pieniński oraz w Czarnohorze (Karpaty Wschodnie). Szósty park narodowy, tatrzański, powstał formalnie na kilka miesięcy przed wybuchem II wojny światowej. Chociaż niektóre z tych obiektów były parkami narodowymi tylko z nazwy (niewielkie rozmiary, brak specjalistycznej administracji), to te dokonania Rady należy ocenić bardzo wysoko, zwłaszcza że działo się to w warunkach odbudowy państwowości w Polsce po 120-letnim okresie jej braku i przy ścisłym przestrzeganiu prawa własności terenów - co nie zawsze stanowiło regułę w latach powojennych. Dużą rolę w organizowaniu obiektów chronionych w Polsce odegrały organizacje społeczne, które m.in. prowadziły akcje zbierania funduszy na wykup obszarów cennych przyrodniczo, przekazywanych później na rzecz rezerwatów i parków narodowych. Polskie Towarzystwo Tatrzańskie ze składek swych członków prowadziło wykup terenów w Tatrach na rzecz przyszłego parku narodowego. Państwowa Rada Ochrony Przyrody prowadziła swoją działalność z dużą niezależnością od rządu i pryncypialnością w zakresie ochrony przyrody. Dowodem na to może być protestacyjne zawieszenie działalności przez Państwową Radę Ochrony Przyrody w 1935 r. wobec forsowania przez ówczesne Ministerstwo Komunikacji planów turystycznego zagospodarowania Tatr, niezgodnego z projektem zorganizowania tam parku narodowego. Protest ten zmusił władze do częściowego ograniczenia tych zamiarów i przyspieszenia organizacji parku. Spośród naukowców działających w okresie przedwojennym i tuż po II wojnie światowej wspomnieć należy profesora Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu - Adama Wodiczkę. Był on autorem pomysłu, by ochronę przyrody traktować jako odrebną gałąź nauki, zaprezentowanego w 1935 r. w "Ochronie Przyrody". Zaproponował nawet nazwę tej gałęzi: fizjotaktyka (1935 r.). Zarysowana tu struktura organizacji ochrony przyrody przetrwała II wojnę światową i utrzymywała się do 1949 r., kiedy to sejm uchwalił nową ustawę o ochronie przyrody. Ustawa ta stanowila podstawę tworzenia nowych rezerwatów przyrody i parków narodowych (w niektórych przypadkach było to odtwarzanie parków istniejących już przed wojną), ustanawiania pomnikow przyrody oraz wprowadzania ochrony gatunkowej zwierząt i roślin. Utrzymano istnienie Państwowej Rady Ochrony Przyrody jako głównego organu doradczego rządu w zakresie ochrony przyrody. Jej odpowiednikami w każdym z województw stały się wojewódzkie komitety ochrony przyrody. Sprawy wykonawcze ochrony przyrody przejęło Ministerstwo Leśnictwa, gdzie działał Zarząd Ochrony Przyrody (później Departament Ochrony Przyrody) oraz Naczelny Konserwator Przyrody. W województwach działali wojewódzcy konserwatorzy przyrody. W drugiej połowie lat pięćdziesiątych zwiększyło się zainteresowanie sprawami ochrony środowiska. Forsowana wówczas industrializacja kraju zwróciła uwagę środowisk naukowych na jej negatywne konsekwencje dla przyrody i warunków życia ludzi. Stąd wiele inicjatyw środowisk naukowych oraz organów ochrony przyrody na rzecz racjonalnego gospodarowania środowiskiem przyrodniczym. W atmosferze pogarszania się sytuacji w dziedzinie jakości środowiska, a także narastania światowego kryzysu ekologicznego, sygnalizowanego w raporcie przewodniczacego ONZ U Thanta z 1969 r., w Polsce zaczął się rozwijać nurt ochrony środowiska koncentrujący się na ochronie wód, powietrza, gleb i warunków życia ludzi. W krakowskim środowisku naukowym powstała nawet propozycja, by taki nurt w nauce wyodrębnić jako odrebną dziedzinę - sozologię, czyli naukę o ochronie środowiska. W latach siedemdziesiątych problematyka ta została podporządkowana istniejącemu wówczas Ministerstwu Administracji, Gospodarki Terenowej i Ochrony Środowiska, a w 1980 r. sejm uchwalił ustawę o ochronie środowiska. Tak więc działały jak gdyby dwa piony ochrony środowiska, ponieważ ochrona przyrody pozostała nadal w Ministerstwie Leśnictwa. W 1971 r. Państwowa Rada Ochrony Przyrody wystąpiła z nową inicjatywą tzw. ochrony krajobrazu. Opracowano projekt tworzenia parków krajobrazowych i obszarów chronionego krajobrazu, które miały wraz z istniejącymi parkami narodowymi i rezerwatami przyrody tworzyć system ochrony przyrody. Idea ta jest realizowana od połowy lat siedemdziesiątych. Jej podstawą teoretyczną stała się opracowana w połowie lat siedemdziesiątych w byłym Instytucie Kształtowania Środowiska koncepcja Ekologicznego Systemu Obszarów Chronionych (ESOCh). W roku 1986 zostały wprowadzone zmiany w opisanym systemie organizacyjnym. Powstało wtedy Ministerstwo Ochrony Środowiska i Zasobów Naturalnych, które przejęło w całości sprawy dotyczące ochrony środowiska i przyrody. Obecnie resort ten, po przejęciu również zagadnień gospodarki leśnej, nosi nazwę Ministerstwa Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa (MOSZNiL).



Copyright (c) by Instytut Ochrony Srodowiska