SERWIS INFORMACYJNY     

Zgierz

Zgierz


Zgierz notowany był w źródłach jako ośrodek o charakterze miejskim już na początku XVI wieku. Miasteczko mogło organizować raz w tygodniu targi, a także okresowo – trzy razy w roku - jarmarki. Mimo iż osadnictwo w Zgierzu było wczesne, to jednak ludność żydowska przybyła do miasta znacznie później, osiedlając się w nim na stałe dopiero w XVIII wieku. Nie wiadomo dlaczego wcześniej Żydzi w Zgierzu nie mieszkali. Prawdopodobnie pojedynczy przedstawiciele społeczności żydowskiej pojawiali się w mieście jedynie przy różnych okazjach. Być może także mieszkali w Zgierzu nieliczni żydowscy handlarze, karczmarze, czy rzemieślnicy. W dokumencie z 1822 roku wymienieni są z nazwiska pierwsi osadnicy żydowscy. Byli to: Lejzer Moszkowicz i Mosze Goldberg. Mała społeczność żydowska w Zgierzu organizacyjnie należała w tym czasie do gmin w Łęczycy, a następnie w Parzęczewie. Na tamtejszym cmentarzu żydowskim, grzebani też byli zgierscy Żydzi.

Rewir i Gmina Żydowska

Wiadomo na pewno, że w XVIII wieku - wraz ze stałym osadnictwem żydowskim - powstał pierwszy, drewniany dom modlitwy. Natomiast administracyjną zgodę na utworzenie Gminy Żydowskiej w Zgierzu, wydano na początku XIX wieku, kiedy to - w 1824 roku - powołano pierwszy Dozór Bożniczy. Datę tę uznać można także za początek Gminy Żydowskiej w Zgierzu.

Decyzję o utworzeniu rewiru wydał w 1824 roku namiestnik królewski. Powstanie tego rewiru wiązało się z wyznaczeniem odpowiedniego obszaru, który miałby obejmować. Projekt magistratu zgierskiego zakładał powiększenie obszaru zamieszkałego przez społeczność żydowską, głównie ze względu na szybki rozwój przemysłu i związaną z tym atrakcyjność Zgierza dla nowych osadników. Ogromne przeludnienie w rewirze żydowskim, powodowało częste próby opuszczenia go przez zamożniejsze rodziny i osiedlania się w innych dzielnicach. Z tego powodu pierwotny teren rewiru powiększono o ulice: Błotną i Stryjowską. W 1855 roku decyzją cara Aleksandra II rewir żydowski w Zgierzu został powiększony i obejmował północną stronę ulic: Sieradzkiej, Piaskowej, a także ulice: Stryjowską, Błotną, Konstantynowską, Szlachtuzową. Ponadto mieszkającym poza rewirem dano jeden rok na obowiązkową przeprowadzkę do dzielnicy żydowskiej. Jednak pomimo restrykcji i zakazów, Żydzi osiedlali się także poza wyznaczoną dzielnicą, np. na terenie Nowego Miasta. Budziło to sprzeciw i protesty pozostałych mieszkańców. Dopiero zarządzenia z 1862 roku, wydane przez Aleksandra Wielopolskiego, przyznawały pełne prawa społeczności żydowskiej do wyboru miejsca zamieszkania. Spowodowało to wzrost liczby zamieszkałych w Zgierzu Żydów z 506 osób w roku 1808 do 8.337 w roku 1857 i do liczby 19.103 osób w roku 1897 roku. Zatem na początku XIX wieku społeczność ta stanowiła 5,3%, w połowie XIX wieku już 19,6% ogółu mieszkańców, a w XX wieku 18-19% ogółu mieszkańców.

Początkowo problemem samorządu żydowskiego było uzyskanie zgody na budowę na zakupionej działce synagogi. W tym czasie istniały w Zgierzu domy modlitwy, które były niewielkie i nie zaspakajały potrzeb coraz liczniejszej społeczności. O takie pozwolenie wystąpiono w 1837 roku, wkrótce też powstała przy ul.Łódzkiej pierwsza mała drewniana synagoga. Rozpoczęto także starania o wybudowanie nowej, murowanej synagogi, budowa ruszyła w 1860 roku. W tym czasie do gminy żydowskiej należał, obok budynku drewnianego, także murowany, w którym znajdowała się łaźnia rytualna (mykwa) oraz szpital i przytułek. Ciągle powiększająca się społeczność żydowska zmuszała gminę w Zgierzu do nowych inwestycji. W latach osiemdziesiątych XIX wieku wybudowano nową mykwę, a także budynek Bejt Ha-Midraszu, powiększono wówczas i miejscowy cmentarz.

Przemysł

Rozwój Zgierza, tak jak i Łodzi, związany był z planami budowy przemysłu włókienniczego. Na przełomie XVIII i XIX wieku do miasta zaczęli przybywać tkacze, głównie z Niemiec, Śląska, Wielkopolski. Pierwsi Żydzi w Zgierzu zajmowali się rzemiosłem, kupiectwem i przemysłem. Byli wśród nich krawcy, kapelusznicy, szewcy, piekarze, rzeźnicy, jubilerzy, itp. Wraz z rozwojem włókiennictwa również w Zgierzu żydowscy przedsiębiorcy organizowali nakład, polegający na zaopatrywaniu tkaczy w surowce, nadzór nad produkcją, odbiór i zbyt gotowych wyrobów tkackich. Taki nakład organizowali m.in. Henoch Librach, Izrael Litauer, Szymon Waldberg i inni. Miejscowi kupcy, obok handlu wełną i wyrobami włókienniczymi, handlowali także żywnością i wszelkim innymi wyrobami. Był to zarówno handel hurtowy, jak i detaliczny i domokrążny.

Zgierz jako ośrodek przemysłowy odgrywał mniejszą rolę w przemyśle włókienniczym niż pobliska, szybciej rozwijająca się, Łódź. Mimo to największe znaczenie miały dla gospodarki Zgierza manufaktury tekstylne. Zakładów przemysłowych było znacznie mniej i powstawały później niż w Łodzi, dopiero w latach trzydziestych XIX wieku. Utworzyli wówczas swoje fabryki także żydowscy przedsiębiorcy, rozpoczynający wcześniej od organizacji nakładu: Henoch i Fajwisz Librachowie, Izrael Litauer. W połowie wieku XIX powstały fabryki Szymona Waldberga, Marksa Rubinstaina. Istniały one prawdopodobnie do lat osiemdziesiątych XIX w. Przedsiębiorcy żydowscy zmagali się z ostrą konkurencją ze strony, głównie niemieckich, kolonistów. Do szczególnego nasilenia negatywnej kampanii przeciwko Żydom dochodziło w czasie budowy manufaktur w Zgierzu, czyli w latach dwudziestych i trzydziestych XIX wieku.

Budowa przemysłu w Zgierzu odbywała się w sposób niezwykle burzliwy. Stosunkowo duży napływ taniej siły roboczej, a także rozmaite kryzysy ekonomiczne, bardziej dające o sobie znać w Zgierzu, niż w Łodzi, prowadziły nie tylko do ubożenia pracujących przy własnych warsztatach, jak i zatrudnionych w manufakturach-fabrykach robotników. Zaczęły wybuchać bunty, a także wcześnie powstawały organizacje robotników żydowskich (Proletariat). Rozwój tych ruchów nastąpił na początku XX wieku. Znanym zgierskim działaczem SDKPiL był wówczas Józef Birencwajg. W 1905 roku założony został zgierski oddział Bundu. Nastąpiło to po burzliwych wydarzeniach 1905 roku, określanych mianem rewolucji, które w regionie łódzkim miały także charakter antyżydowski.

Oświata i kultura

Wśród partii politycznych Zgierza duże znaczenie odgrywała, założona w 1911 roku, syjonistyczna młodzieżowa Cejrej Syjon (hebr. Młodzież Syjonu), która zaangażowała się w ruch kulturalno-oświatowy, wspierający powstawanie bibliotek, czytelni. W 1916 roku powołano zgierski oddział syjonistycznej partii Agudas Izrael, a w 1917 – oddział partii Mizrachi.
Pozycja Zgierza, jako miasta w którym rozwijała się oświata żydowska, była w XIX wieku stosunkowo wysoka, głównie za sprawą stosunkowo dobrze rozwiniętego i wczesnego szkolnictwa świeckiego oraz szkolnictwa religijnego, wśród którego dużą rolę odgrywała miejscowa jesziwa. Była ona prowadzona przez długie lata przez pierwszego rabina Zgierza – Szlomo Cwi Ha-Kohena i uważano ją za centrum studiowania Tory w regionie łódzkim. Obok jesziwy, w mieście działały chedery, Bejt Ha-Midrasze, chasydzkie „sztibł” (jid. izby) oraz założona w 1912 roku Talmud-Tora. W 1912 roku powstało także Towarzystwo Jagdil Tora, które zajmowało się szkolnictwem religijnym, a zwłaszcza nadzorowaniem powstawania chederów, jesziw Bejt Ha-Midraszów, oraz działalnością charytatywną.
Szkolnictwo świeckie w Zgierzu rozwijało się już od początku XIX wieku. W 1820 roku np. istniała szkoła powszechna, do której Żydzi posyłali swoje dzieci. Była to sytuacja wręcz wyjątkowa w regionie, w którym wśród szkolnictwa świeckiego istniała także obowiązkowa nauka religii chrześcijańskiej - dlatego Żydzi przeważnie nie chcieli posyłać swoich dzieci do tych szkół. W zgierskiej szkole publicznej nie prowadzono wówczas obowiązkowej nauki religii, oddając ją ew ręce adekwatnych placówek religijnych: katolickich, protestanckich czy żydowskich.

Pierwszą świecką, żydowską, koedukacyjną szkołę podstawową założono w 1885 roku przy ulicy Łódzkiej. Początkowo składała się ona tylko z jednej klasy. W 1913 roku utworzono dodatkową klasę przeznaczoną dla dziewcząt. Nauczycielami w tej szkole byli wtedy: Izydor Jakubowicz, Szymon Szneper, Dawid Karmelicki, Cecylia Holland i inni. Szkoła utrzymywana była z podatku pobieranego od zgierskich Żydów oraz z czesnego. Przed pierwszą wojną światową, męska młodzież żydowska uczęszczała do zgierskiej szkoły kupieckiej. Zaczęły również powstawać organizacje (np. Muza, Ha-Zamir), zajmujące się upowszechnianiem kultury i oświaty, tworzeniem amatorskich grup teatralnych, chórów i orkiestr. Popularne były wieczornice, podczas których odbywały się pogadanki, odczyty i wykłady znanych i cenionych żydowskich twórców, polityków, literatów.

Duże znaczenie w tym zainteresowaniu kulturą odgrywał ruch czytelniczy, stymulowany poprzez otwierane biblioteki i czytelnie. Tworzono rozmaite kursy zawodowe, skierowane do ubogiej młodzieży, rzemieślników, robotników. W 1913 roku powstała Unia Żydowskich Rzemieślników, na czele której stanęli M. Zaltzwasser, A. Morgenstern, Lejb Miller. Zajmowała się ona dokształcaniem rzemieślników, nie tylko poprzez organizowane kursy zawodowe, ale także upowszechniała wiedzę ogólną w rozmaitych dziedzinach. Młodzież żydowska chętnie uczęszczała na zajęcia sportowe do zgierskiego oddziału klubu Makabee, który został założony w 1913 roku.

Rozwój świeckiego szkolnictwa żydowskiego w Zgierzu nastąpił w Polsce międzywojennej. Istniało wówczas pięć szkół powszechnych i żydowska szkoła średnia. Ponadto dzieci żydowskie w dalszym ciągu uczęszczały do państwowych, świeckich szkół powszechnych oraz do szkół prywatnych.

W Zgierzu stosunkowo silną pozycję wśród religijnych Żydów odgrywał ruch chasydzki. Rywalizowały ze sobą m.in. znane okoliczne dwory: z Aleksandrowa Łódzkiego, ze Strykowa, z Sochaczewa oraz z Góry Kalwarii. Pierwszy rabin, Szlomo Cwi Ha-Kohen (zm. 1877) pełnił swój urząd przez 52 lata. Był on uważany za cadyka, twórcę słynnej jesziwy, którą ukończyło pięćdziesięciu rabinów. Po nim rabinem został rabbi Cwi, syn Eliezera Ha-Kohena. Następnie, w roku 1898 rabinem zgierskim został Szlomo Jehuda Lejb Ha-Kohen.

Zgierz był także miejscem, w którym rozwijała się kultura żydowska. Duże zasługi dla życia kulturalnego Zgierza w XIX wieku miał Jakub Weisenfeld, w którego domu odbywały się spotkania żydowskiej inteligencji. Stał się on rodzajem salonu kulturalnego, w którym studenci, uczeni i poeci, przeważnie maskilowie (hebr. myślący; uczestnicy Haskali - ruchu oświeceniowego wśród Żydów; zwolennicy asymilacji i europeizacji Żydów) dyskutowali na rozmaite problemy. Ważniejszymi maskilami w Zgierzu byli: Towia Lipszyc (jego obszerna biblioteka została przekazana przez spadkobierców bibliotece narodowej w Jerozolimie); Izucher Mosze Szwarc, a także pisarz Dawid Friszman i pisarz i poeta Jakub Kahan. Ze Zgierza pochodzili też wybitni literaci: Pinchas A. Sirkes, Pinchas Bizberg. Tego ostatniego interesowała go głównie problematyka żydowskiej emigracji w Argentynie, wydawca magazynu „Dos Yiddishe Vort”, wychodzącego w Chile od 1954 roku).

Wojna i okupacja

Tuż przed wybuchem drugiej wojny światowej Zgierz zamieszkiwało 4800 Żydów. Po wkroczeniu wojsk niemieckich do Zgierza, w dniu 7 września 1939 roku, rozpoczęły się rabunki mienia, terror i morderstwa ludności żydowskiej. Sytuację komplikowała stosunkowo duża populacja zgierskiej ludności niemieckiej, która podpisała volks listę. Wraz z wkroczeniem wojsk okupanta do miasta zmieniły się relacje pomiędzy zamieszkującymi miasto mniejszościami. Osadnicy niemieccy, wspólnie z oddziałami SS organizowali uliczne łapanki, napaści i rabunki w mieszkaniach, bicie i torturowanie ludności żydowskiej na ulicach. Zamknięte zostały synagoga i domy modlitwy, zakazano także organizowania modlitw w domach. Konfiskowano fabryki, warsztaty rzemieślnicze, sklepy, a na społeczność żydowską nałożono obowiązkowe, dotkliwe kontrybucje. W listopadzie 1939 roku wysłano do więzienia na Radogoszczu przedstawicieli żydowskiej inteligencji Zgierza. 27 października 1939 roku została zniszczona synagoga i budynek Bejt HaMidraszu. Od listopada 1939 roku ludność żydowska musiała nosić opaskę z gwiazdą Dawida.

Likwidacja społeczności żydowskiej Zgierza rozpoczęła się w 26 grudnia 1939 roku. Wszyscy Żydzi zostali zmuszeni do opuszczenia Zgierza. Na drogę mogli zabrać bagaż o wadze 25kg i po 50 złoty na osobę. Żydów przewieziono do getta w Łodzi, gdzie podzielili los łódzkiej społeczności żydowskiej.

Cmentarz żydowski

Cmentarz żydowski przy ul.Barona powstał wraz z założeniem gminy żydowskiej - w 1826 roku. W niedługim czasie był już za mały dla szybko rosnącej społeczności żydowskiej. W 1885 roku zakupiono dodatkowy teren, o który powiększono teren cmentarza. Powierzchnia cmentarza wynosiła wówczas 1,5 ha. W tym samym czasie powstało także bractwo Święte Chevra Kalisza. Podczas II wojny światowej Niemcy zdewastowali cmentarz. Macewy zostały wykorzystane jako materiał budowlany.

W 1990 roku byli żydowscy mieszkańcy Zgierza uporządkowali teren kirkutu. Powstała tez tablica upamiętniająca żydowskich mieszkańców miasta.

Synagoga

Pierwszą niewielką drewnianą synagogę zbudowano 1840 roku na tzw.Piaskach, przy obecnej ulicy Łódzkiej. Bóżnica ta wkrótce okazała się za mała dla żydowskich mieszkańców Zgierza. Rozpoczęto prace nad powstaniem nowej synagogi. Ta wielka murowana budowla została wzniesiona w 1860 roku przy ulicy Łódzkiej i zastąpiła zbudowaną 20 lat wcześniej synagogę drewnianą. Budowa synagogi, ze względu na koszty przekraczające możliwości Gminy Żydowskiej, trwała kilka lat. Powstały budynek łączył w sobie różne style architektoniczne. Z zewnątrz synagoga była symetryczna, a wewnątrz strop podpierały cztery, wąskie, drewniane kolumny - w czterech rogach sali głównej. Dookoła tej sali, na wysokości pierwszego piętra, biegły balkony i babińce. Na środku stała bima. W synagodze znajdowały się srebrne koszule na zwoje tory i srebrne świeczniki, a także ozdobne, haftowane złotem i srebrem parochety (ozdobne kotary zasłaniające Aron ha-kodesz), np. jedwabny parochem z 1866 roku.
Synagoga murowana funkcjonowała do II wojny światowej. Naprzeciw niej znajdował się dom rabina.

Zapraszamy do dyskusji na temat "Zgierz"

mapa miejsc
Pokaż miejsca na mapie


Mazowieckie

Małopolska

Podlasie

Ziemia lubelska

Łódzkie

Śląskie

Świętokrzyskie

STRONA GŁÓWNA

TEMATY MIESIĄCA

WYDARZENIA

ROK POLSKI W IZRAELU 2008/2009

ŚLADY I JUDAICA

ORGANIZACJE
    STOWARZYSZENIA
    FUNDACJE

LUDZIE, SYLWETKI,
    BIOGRAFIE

DZIEJE POLSKICH ŻYDÓW

ŻYCIE ŻYDOWSKIE DZISIAJ

ZAGŁADA

KSIĄŻKI

SŁOWNIK

FORUM DYSKUSYJNE

ODNOŚNIKI

REDAKCJA

MAPA WITRYNY

Instytut Adama Mickiewicza, Mokotowska 25, 00-560 Warszawa
tel. (48-22) 44 76 100, fax. (48-22) 44 76 152; www.iam.pl