andrzej maria marczewski teatr trójkąt nieskończoności
listwa
andrzej maria marczewski teatr ammar
ammar

Wygraliśmy
Maciej Pinkwart


ammar ammar
 
Strona powitalna
Teatr
- Karola Wojtyły
- Michała Bułhakowa
- Bruno Schulza
- Witolda Gombrowicza
- Stanisława Wyspiańskiego
- Tadeusza Micińskiego
- Stanisław I. Witkiewicza
- Williama Shakespeare'a
- Johanna W. Goethe'go
- Denisa Diderota
- Edny Mazya
- Jadwigi Andrzejewskiej
- Andrzeja M. Marczewskiego

Dramaturgia
Felietony
Reżyseria
Musicale
Produkcje
Film

- Teatr Pamięci
- Vipassana
- Teatr Stephanie de Ratuld
- Teatr Bruce'a Moena
- Teatr Igora Menioka
- Teatr Alter

Europa Schulz
Archiwum

Kontakt
- tel./fax: (022) 811 73 80
- kom. 0602 529 486
- studio@marczewski.pl


153659


 

Do Witkacego zawsze miałem stosunek ambiwalentny, zwłaszcza po 1985 roku, kiedy to organizowany przeze mnie festiwal został odsunięty w niebyt przez Witkacologów i szefa Teatru. Po raz kolejny poczułem się jak facet "nie z tej prywatki", który się wciął na cudze podwórko. I dlatego zapowiedź sprowadzenia do Zakopanego szczątków Witkacego, i następująca po niej lawina prasowych enuncjacji i entuzjazmu miejscowych czynników irytowały mnie niepomiernie. Po pierwsze - te polskie żonglowanie trumnami, zawsze w kontekstach politycznych - tym razem miało służyć uwiarygodnieniu generała i prezentowane było przez reżimowe gazety jako prezent od polskich i radzieckich władz. Rzecz podobno wynegocjowano na spotkaniu Jaruzelskiego i Gorbaczowa... Podchwycenia tego przez rozmaite, wcale nie prorządowe środowiska z kolei miało kontekst antyradziecki - jakbyśmy Sowieciarzom zabierali z miski jakiś kąsek... Takie danie niedźwiedziowi po pysku... Fala hurra- (czy pseudo-) patriotyzmu odczytywana była jednoznacznie: dziś odzyskujemy Witkacego z Jezior na Polesiu, a jutro może samo Polesie, Lwów, Wilno...

No i cały czas krążące aluzje - cenzura działała! - na temat tego, że Witkacy popełnił samobójstwo na terenie zagarniętym nam przez Sowietów w momencie wkroczenia Armii Czerwonej, proteście przeciwko inwazji...

Cóż - prawdziwe niewątpliwie jest to, że Witkacy popełnił samobójstwo, że było to na terenie, który wówczas był polski, a teraz nie jest polski... I że to było w momencie inwazji. Ale prawdziwe jest również to, że obsesja samobójcza towarzyszyła Witkacemu niemal całe życie, od lutego 1914 roku, kiedy to samobójstwo popełniła jego narzeczona Jadwiga Janczewska. Wystarczy przejrzeć spuściznę po Bronisławie Malinowskim, zajrzeć na karty "622 upadków Bunga", czy "Jedynego wyjścia"... Wystarczy poczytać wspomnienia Czesławy Oknińskiej - towarzyszki ostatniej ucieczki Witkacego z atakowanej przez Niemców Warszawy na wschód... Ta ucieczka - kiedy o inwazji radzieckiej jeszcze nikt nie wiedział, że nastąpi - była właściwie cały czas szukaniem odpowiedniego miejsca do jedynego wyjścia... Oczywiście, nikt nie zaprzeczy, że wysłyszana w radiu wiadomość o wejściu bolszewików miała wpływ na zwiększenie determinacji. Ale samobójstwo Witkacego nie było żadnym protestem przeciw agresji, było rozliczeniem się z własnymi problemami - jedne były aktualne, jak wojna, wiek, stan zdrowia, drugie były "zaszłościami" sprzed ćwierćwiecza... Witkacy był może dziwakiem, nawet na pewno był. Ale był też piekielnie inteligentnym, logicznie myślącym facetem o ambicjach naukowca. I z pewnością wiedział, że gdyby podpalił się na środku Krupówek, krzycząc "Precz z komuną", to może przez kilka dni ludzie by o tym mówili. Ale podcięcie sobie gardła na łące w zapadłej poleskiej dziurze, gdzie nikt prawie go nie znał nie mogło być żadnym protestem, chyba wobec Pana Boga...

Uważałem ponadto, że Witkacy świadomie wybrał to, a nie inne miejsce na śmierć. I wierzył w to, że tam, z dala od doczesnych szczątków swoich bliskich, zostanie pochowany. Jego fizyczna obecność na poleskiej ziemi, gdzie kiedyś mówiono po polsku, była swojego rodzaju materialnym łącznikiem tych terenów i tamtych ludzi z Polską. Pojawiające się od kilku lat sugestie wykopania Witkacego i przeniesienia go do Zakopanego traktowałem z najwyższą abominacją. No, ale mnie nikt o zdanie nie pytał... Podobnie jak uczonych witkacologów, czy przedstawicieli rodziny.

Tak więc całą tę fetę, którą nam zafundował ówczesny minister kultury, skądinąd powołany na to stanowisko także dla uwiarygodnienia generalskich rządów - wspaniały historyk profesor Aleksander Krawczuk - zamierzałem zbojkotować tak, jak bojkotowaliśmy wybory. Ale pewno za bardzo się zarzekałem i Witkacy zza grobu postanowił mi dać po nosie. Nam wszystkim przy okazji też.

Datę imprezy wybrano chyba dość przypadkowo na czwartek, 14 kwietnia 1988 roku. Organizatorami "pogrzebu" ze strony rządowej były Narodowa Rada Kultury i Ministerstwo Kultury i Sztuki, ze strony zakopiańskiej - Urząd Miasta, Muzeum Tatrzańskie i - przede wszystkim - Teatr imienia Stanisława Ignacego Witkiewicza. Już na kilka dni wcześniej elementy scenograficzne - dekoracje - pojawiły się na trasie pogrzebu, jak w czasie festiwalu folkloru ziem górskich. I było tak, że pogrzeb miał być teatralnym świętem. Brr...

Absolutnie postanowiłem nosa z domu nie wychylić, niech sobie cały ten pogrzeb pójdzie w cholerę, w tłumie nie lubię się gnieść.

Ale kilka dni wcześniej, wieczorem, zadzwonił do mnie Maciek Witkiewicz.

Maciek jest wnukiem Jana Koszczyca-Witkiewicza, tego który projektował "Witkiewiczówkę", czyli wypada Witkacemu stryjecznym wnukiem. Poznaliśmy się parę lat wcześniej z racji jakiegoś Atmowskiego koncertu. Nie pamiętam już czy on wtedy śpiewał czy - raczej - jego żona, Jadwiga Gadulanka. Zbliżyliśmy się do siebie bardzo w 1985 roku, w czasie obchodów 100-lecia Witkacego, bo mieliśmy podobny pogląd na kabotyństwo niektórych celebransów... Notabene kabotyństwo było również główną cechą tego planowanego pogrzebu... Zastanawiające - bo chyba byłaby to ostatnia cecha, którą można by przypisać Witkacemu. A tu cały czas mieliśmy do czynienia z próbą robienia z niego kolejnego polskiego świętego, i z celebrowaniem egzekwii nad relikwią.

No wiec Maciek zadzwonił i poprosił mnie, żebym mu załatwił wieniec dla prastryja. Koniecznie z kosodrzewiny, obowiązkowo z szarotkami. Nie wiem, skąd u tych warszawiaków takie ceperskie uczucia do roślin chronionych. Kosówka to pół biedy, ale skąd wziąć chronioną szarotkę w kwietniu? Doniczkowych chyba nie ma... Lidka poradziła oddać sprawę w ręce kierowniczki Zakładu Zieleni Miejskiej. Najgorsze było to, że miałem ten wieniec dostarczyć do Teatru 14 kwietnia rano. Maciek nie mógł sam się tym zająć, bo właśnie z delegacją rządową jechał po szkielecik na Ukrainę.

Nie było wyjścia - Maćkowi nie mogłem odmówić.

Nie wiem, skąd pani Łucja Poradzisz z Zakładu Zieleni wytrzasnęła rośliny chronione, ale jakkolwiek by nie było, czułem się niewiarygodnie głupio, paradując z wieńcem przez miasto, oczywiście na piechotę, bo przecież o samochodzie ani wówczas nawet nie marzyliśmy. Doszedłem do postoju taksówek, odstałem swoje i pojechałem do Teatru. Był już tłok i po chwili dojechała grupka warszawskich VIP-ów. Przekazałem Witkiewiczowi wieniec dla Witkiewicza. Postawił pod ścianą.

- Gdzie Witkacy? - spytałem.

- Na parkingu.

Zakrztusiłem się herbatką.

- No, dojechaliśmy w nocy, więc zostawiliśmy trumnę na parkingu hotelowym pod "Kasprowym". Parking strzeżony, więc pewno nie ukradli. Anioł ją przywiezie.

- Kto?

- No, Anioł, z firmy "Bongo"...

Zapytałem, jak było na Ukrainie. Uciekł z oczami.

- Później, później. Spotkamy się wieczorem...

Mała trumienka z jasnego, sosnowego drzewa, przykryta polską flagą pojawiła się w hollu teatru niebawem. Wniesiono razem z nią jakieś koszmarne sztuczne kwiaty. Dyrektor Andrzej Dziuk wyprosił wszystkich postronnych. Aktorzy zamknęli się z trumną i tylko przez szklane drzwi widać było jak modlą się do niej. Dorotka Ficoń płakała. Wzruszyłem się, bo lubię Dorotkę. Wyszedłem na dwór. Zaczął padać śnieg.

Doszedłem z konduktem tylko do Pęksowego Brzyzka. Ani do kościoła, ani na cmentarz nie wszedłem.

Maciek przyszedł wieczorem na Orkana i zażądał wódki w szklance. Wypił, pomilczał, zaklął.

Dojechali najpierw do Równego. Zakwaterowali ich w hotelu trzeciej klasy, zaprowadzili na obowiązkowe zwiedzanie Muzeja Ateizma, usytuowanego oczywiście w dawnym kościele, no i zawieźli 200 km do Jezior. Trumna, w otoczeniu całego gaju sztucznych kwiatów spoczywała w głównej sali miejscowej szkoły. Zsiniali z zimna pionierzy na powitanie śpiewali ludowe pieśni. Miejscowa ludność pozdrawiała Polaków z sympatią. Częścią z zadawnionego patriotyzmu, częścią z wdzięczności: z okazji wizyty w wiejskim sklepie pojawiła się nawet kiełbasa... Ekshumacji dokonali dzień wcześniej w dwie godziny radzieccy antropolodzy: wydobyli z ziemi szkielet, znajdujący się prawie dokładnie w miejscu, gdzie znajdował się kamień pamiątkowy, obfotografowali i ułożyli w trumnie. Po jej zamknięciu przejęła ją polska firma o nazwie Biuro Obsługi Nad Grobami Obcokrajowców, kierowana przez Sławomira Anioła. Jak blisko do Witkacowskiego Bunga...

Wieczorem w Równem w hotelu "Mir" odbył się bankiet z dancingiem. Trumna pojechała do Polski, mieli ją dogonić już za granicą. Przed fotografem Stefanem Okołowiczem i Maćkiem Witkiewiczem przedstawiciele strony radzieckiej położyli kilka rzeczy, znalezionych w grobie i zdjęcia czaszki. Obaj wytrzeźwieli. Nieboszczyk miał piękny, hollywoodzki uśmiech. A Witkacy nosił sztuczną szczękę. Rzeczy, wydobyte z grobu nie należały z pewnością do Witkacego (jak np. obrączka, której nigdy nie nosił), zaś nie było w nich tych, które powinny się tam znaleźć...

Rano przy śniadaniowej jajecznicy Witkiewicz z pewną nieśmiałością poruszył temat. Szefujący polskiej delegacji wiceminister kultury Kazimierz Molek rozłożył ręce:

- Już nic nie można zrobić - to przecież tylko symbol, ale lepiej nic nikomu nie mówić... Przecież już wszystko jest przygotowane i załatwione...

Znaczna część celebransów zakopiańskiego pogrzebu - w tym minister Aleksander Krawczuk, prezes ZLP - Wojciech Żukrowski czy pisarz ukraiński Jurij Szczerbak - wiedziała, że wylewają ślozy nad bliżej nieznaną osobą, występującą pod tymczasowym pseudonimem Stanisław Ignacy Witkiewicz. Maciek powiedział nam to wszystko "pod hajrem", że nikomu nie puścimy pary. Byliśmy jednak przekonani, że tajemnicy nie da się długo utrzymać. Nie takiej, nie w tamtych czasach.

Jakiś tydzień później miałem spotkanie z turystami z łódzkiego środowiska. W czasie dyskusji jeden z nich zagadnął mnie o rzekomy pogrzeb Witkacego. Powiedziałem, że mogę powtórzyć tylko to co oficjalnie wiadomo, a wiadomości nieoficjalnych powtarzać nie mogę.

- Może pan - powiedział - pisali już w łódzkich "Odgłosach".

Łódzki dziennikarz Marek Koprowski nie tylko opisał całą sprawę z uzębieniem wykopanego szkieletu i innymi nie pasującymi do Witkacego akcesoriami, ale dodał kilka innych szczegółów: oto - jak twierdził - kilka lat wcześniej grupa łódzkich - czy warszawskich performerów (wg innych - satanistów) odwiedziła cmentarz w Jeziorach, wykopała z grobu Witkiewicza parę kości, po czym je sproszkowała i w kilku słoikach przemyciła do kraju, a następnie rozesłała niektórym witkacologom. Niedługo potem potwierdził to w liście do mnie profesor Janusz Degler...

Po artykule Marka Koprowskiego "Syn powrócił do matki" sprawa obiegła kilka głównych gazet, a potem znikła z łamów, z jednej strony zablokowana przez cenzurę, z drugiej - wyparta przez inne wydarzenia. Kwestie polityczne nabierały przyspieszenia.

W całej tej historii najbardziej oburzające było potraktowanie matki Witkacego, Marii Witkiewiczowej - kobiety zacnej, choć nie mającej szczęścia w życiu. Jej prochy - prawdziwe i z bez żadnej wątpliwości spoczywające na Pęksowym Brzyzku - bezceremonialnie wykopano, żeby pogłębić grób na przyjęcie - jak się okazano - "NN" z Ukrainy. Włożono potem szczątki z powrotem do mogiły i przyłożono sosnową trumną, z nagrobka usunięto płytę informującą o tej dzielnej niewieście, a w zamian umieszczono idiotyczną tablicę, w której najważniejsza informacją była data "powrotu" Witkacego.

Ta tablica nas najbardziej irytowała. Przy grobie Witkiewiczowej zatrzymywały się wycieczki, ludzie spierali się o to, kto tu naprawdę leży, odzywały się głosy żeby tego "sowieciarza" wykopać i rzucić pod płot, przewodnicy opowiadali ucieszne anegdotki, publika się śmiała nad grobem, a pamięć prawdziwych nieboszczyków odchodziła w niebyt. Zaczęliśmy gromadzić dowody na temat tej całej sprawy, apelując jednocześnie do wszystkich władz o powrót do "status quo ante" - w końcu, kogokolwiek by 14 września 1988 nie pochowano na zakopiańskim Starym Cmentarzu - jedno nie ulegało wątpliwości: leżała tam matka Witkacego i winniśmy jej byli szacunek.

Sporadycznie udawało się coś opublikować. Instytucje - przede wszystkim Ministerstwo Kultury i Sztuki - broniło swojego postępowania jak władza socjalizmu, a kiedy już się nie dało nic zełgać, to twierdziło, że nic się nie stało w zasadzie. Że to taki artysty chichot zza grobu...

Najpierw napisaliśmy - Lidka i ja - jako historycy Zakopanego, listy do niektórych uczestników ceremonii, z prośbą o wyjaśnienie i opisanie sprawy. Ministerstwo milczało. Odpisał dość szybko Sławomir Anioł z firmy "Bongo" i Wojciech Żukrowski, ówczesny prezes Związku Literatów Polskich. Anioł - że o niczym nie wie, wziął co dali i przywiózł. Żukrowski, że to w gruncie rzeczy nieważne, kogo pochowaliśmy.. Niespodziewanego, ale bardzo prężnego poparcia udzielił nam profesor Janusz Degler, witkacolog z Wrocławia - ten sam, co to w 1985 roku w Teatrze Witkacego pytał głośno, kto to jest ten idiota, co w "Atmie" pokazywał pamiątki po Witkacym... Ale to było dawno i potem się polubiliśmy. Skontaktował się z nami - jako nasz sojusznik - także Włodzimierz Ziemlański z Rzeszowa, który w przeciwieństwie do mnie był gorącym orędownikiem repatriacji prochów Witkacego. Był też jedyną osobą, która wiedziała, gdzie Witkacy był pochowany, bowiem to właśnie w majątku jego rodziców w Jeziorach Witkacy z Oknińską się zatrzymali na ostatni popas, on sam jako kilkunastoletni chłopak był uczestnikiem pogrzebu, a wcześniej - został jako pierwszy przez miejscowych chłopów zawiadomiony o nieszczęściu. Po latach - i przesiedleniu do Polski - Ziemlański bywał w swoich rodzinnych stronach i to on ufundował i położył tablicę pamiątkową na grobie Witkacego.















I to dla Włodzimierza Ziemlańskiego nie znalazło się miejsce w ekipie, która do Jezior po Witkacego jechała...

Inna rzecz, że nie wiadomo, czy i on by coś pomógł: przed przyjazdem delegacji polskiej miejscowe czynniki kazały cmentarz "uporządkować": powycinano drzewa, także i te, które były punktami orientacyjnymi przy grobie, samą tablicę "wyprostowano", bo leżała nieporządnie, kilka okolicznych grobów po prostu zlikwidowano, żeby był lepszy dostęp...

Większość osób poruszających ten temat na łamach gazet - jeśli zdołali pokonać cenzurę - starała się wykazać nieudolność polskich władz w tej sprawie, czy może nawet służalstwo wobec towarzyszy ukraińskich, którzy ewidentnie zawalili sprawę ekshumacji, działając w pośpiechu, pod presją Kremla i bez odpowiedniego materiału dowodowego. Dziennikarze i witkacolodzy starali się także sugerować konieczność "pogrzebu bis". Nam z Lidką chodziło tylko o tablicę na Pęksowym Brzyzku.

Pisaliśmy listy do Ministerstwa, do Kościoła, do rodziny - bez rezultatu. W efekcie napisaliśmy list otwarty do dyrektora Muzeum Tatrzańskiego, Tadeusza Szczepanka. On to bowiem, z urzędu, jako opiekun zabytków, odpowiedzialny był za stan Starego Cmentarza. Ten list także początkowo pozostał bez odpowiedzi. Nie opublikowały go żadne ważniejsze pisma. I dlatego byliśmy bardzo zdziwieni, kiedy przyjechała do nas Iwona Żurawska z III programu PR, by zrobić o tym audycję. Trzy razy zdejmowała ją cenzura, wreszcie nasze stanowisko, wsparte przez Macieja Witkiewicza ukazało się na antenie. Szczepanek odmówił wywiadu.

W kwestii tablicy na Pęksowym Brzyzku nic się w zasadzie nie zmieniło. Ale spotkaliśmy się któregoś dnia z Wojtkiem Mrozem, redaktorem podziemnego Biuletynu Podhalańskiego "Solidarności" i zasugerowaliśmy mu by nasz list opublikował. Ukazał się on w 15 numerze Biuletynu, datowanego na koniec marca 1989 roku. Na ten artykuł Tadeusz Szczepanek odpowiedział, umywając ręce nie tyle od odpowiedzialności za pomyłkę - czego mu nikt nie zarzucał - ile od podjęcia jakiejkolwiek decyzji. Trudno się w zasadzie dziwić: w końcu los muzeum zależał od układów z ministerstwem kultury. A Krawczuk szedł w zaparte twierdząc, że jeżeli nawet popełniono błąd, to widać jest to wynik "interwencji sił nadprzyrodzonych"...

W audycji Iwony Żurawskiej mówiłem, że najbardziej przykre dla zakopiańczyków w tej całej sprawie jest to, iż prominentne postacie polskiej kultury, z ministrem tego resortu na czele, działając w złej wierze zwiodły nas, skłaniając do uczestniczenia w ponurej farsie zamiast pogrzebu jednego z największych naszych obywateli. I druga rzecz: wobec przedstawianych publicznie argumentów w tej sprawie nikt nie zareagował merytorycznie, nikt nie zaprzeczył zarzutom, nikt nie powiedział: ależ, proszę państwa - mylicie się, to na pewno jest Witkacy! Podnoszono tylko sprawy uboczne, które generalnie streścić można by było w jednym zdaniu, znanym skądinąd z lat wcześniejszych: ciszej nad tą trumną!

W rocznicę owego pechowego pogrzebu, 14 kwietnia 1989 roku nikt jakoś kwiatów na "grobie Witkacego" nie składał. A o matce Witkiewicza powoli zapominano...

Wybory 4 czerwca 1989 r. i zwycięstwo "Solidarności" w niczym nie zmieniło sytuacji na Pęksowym Brzyzku. Tablica Witkacego nadal straszyła, a zapytywane Muzeum Tatrzańskie informowało, że... nie wie, gdzie podziała się stara tablica, ta dotycząca Marii Witkiewiczowej. Aż przyszło do obchodów 50-lecia śmierci Witkacego. Organizował je zakopiański teatr, a - ku mojemu zdziwieniu - jego dyrektor Andrzej Dziuk zaproponował mi wykład o zakopiańskich szlakach Witkacego. Propozycję przyjąłem, zostałem umieszczony w programie, a potem powiedziałem mu, że bardzo go proszę, aby nacisnął odpowiednio na Muzeum w sprawie tej tablicy. Bo jeśli tablica się nie znajdzie, to będę zmuszony zamiast o życiu Witkiewicza w Zakopanem, opowiedzieć o jego zakopiańskim pogrzebie.

Pomogło. 14 września 1989 roku na grobie Marii Witkiewiczowej znów pojawiła się stara tablica. Ale tajemnica pogrzebu nie była jeszcze rozwiązana...

Nadeszła jesień 1994 roku. Pracowałem wtedy w Wydziale Kultury Urzędu Miejskiego, a moim szefem był... onże Franciszek Bachleda-Księdzularz... Współpracowałem z Radiem "Zet" i właśnie jako dziennikarz pojawiłem się 26 listopada 1994 roku na Pęksowym Brzyzku. Niech mi wolno będzie zacytować w tym miejscu mój artykuł "Percy", przeznaczony dla pisma "Halo Zakopane", który nie ukazał się, bo pismo splajtowało.


Percy

Powinienem odczuwać satysfakcję, ale nie odczuwam. Może ta historia trwała zbyt długo, może zbyt wiele było w niej zakłamania i pustych gestów, może za wiele żonglowania kośćmi. Może zbyt łatwo rozgrzeszano głupich ludzi, winę za całą sprawę przerzucając na osoby nieobecne. Ostatni żart Witkacego - pisano i to miało wyjaśniać wszystko. To niczego nie wyjaśnia i dowodzi, jak bardzo dalecy jesteśmy od psychiki twórcy "Szewców". Dobrze nam tak, smutnym ludziom, przygniecionym fetyszami.


Kości zostały rzucone

Kiedy we wrześniu 1994 roku, na skutek interpelacji rzeszowskiego posła SLD, Stanisława Rusznicy, minister kultury i sztuki powołał specjalną komisję do wyjaśnienia okoliczności i efektów sprowadzenia do Polski, wszyscy mówili tylko o jednym - znów będą grzebać w trupach. Znów ekshumacja na Starym Cmentarzu i cały ten pogrzebowy teatr, który już raz w towarzystwie całej Polski i połowy świata braliśmy udział, tyle że w drugą stronę. Jak w koszmarnym śnie, w którym pogrzeb idzie do tyłu, nieboszczyk wstaje z trumny i straszy żyjących. Tutaj, w Zakopanem dawały się słyszeć głosy, by tego "ruskiego kowala", który z pewnością zamiast Witkacego został złośliwie przez czerwonych podrzucony, wyciągnąć z szacownego grobu Witkiewiczów i pochować gdziekolwiek indziej. Nie znam nikogo, kto dopuszczał możliwość, że to może być Witkiewicz. O innych, "pozaekshumacyjnych" aspektach pracy ministerialnej komisji w zasadzie nikt nie mówił.

Termin przyjazdu komisji do Zakopanego przez długi czas nie był znany nikomu. Z początkiem listopada dowiedziały się o nim władze Zakopanego, przy czym, jak się wydaje, zostały o ekshumacji tylko powiadomione - nikt ich o zgodę nie pytał. Po prawdzie, zgodę taką wydaje prokuratura, Sanepid, kościół jako właściciel cmentarza i - przede wszystkim - rodzina. Te warunki zostały spełnione. W piśmie, skierowanym na ręce przewodniczącego Komisji, wiceministra Kultury i Sztuki profesora Tadeusza Polaka, przedstawiciele władz Zakopanego wyrazili "dezaprobatę" dla planów ekshumacji i stwierdzili, że tworzenie atmosfery sensacji nie służy pamięci Witkacego. Oddali wszakże do dyspozycji ministra pomoc w postaci Straży Miejskiej i zażyczyli sobie, by do prac komisji nie dopuszczać dziennikarzy. Na spotkaniu władz miasta z naczelnikami wydziałów Urzędu Gminnego na kilka dni przed ekshumacją padały w charakterze dowcipów uwagi o tym, że winę za całą tę sprawę ponoszą dziennikarze.


Wina dziennikarzy

Trudno zaprzeczyć, że jest w tym sporo racji: zapewne, gdyby nie publiczne ujawnienie wątpliwości, jakie pojawiły się zaraz po ekshumacji, być może dziś wszyscy wierzyliby, że - jak to pisano na nowej tablicy nagrobnej - Witkacy powrócił i spoczął obok matki. Może nawet ci, którzy tam, w Jeziorach widzieli zdjęcia szczątków osoby ekshumowanej. To dziennikarze przełamali tabu, które bez większych sprzeciwów przyjęli wszyscy uczestnicy ceremonii w Jeziorach i pierwsi zadali Ministerstwu Kultury pytanie: kogo to właściwie przywieźli ważni panowie do Zakopanego i ceremonialnie żegnali na Pęksowym Brzyzku? (...)


Trumna za zamkniętymi drzwiami

14 kwietnia 1988 roku było chłodno, padał śnieg, grały kapele góralskie, a Zakopane pękało w szwach, bo "pogrzeb Witkacego" był największą atrakcją kulturalną i towarzyską martwego sezonu. Oprawę ceremonii Ministerstwo Kultury powierzyło Teatrowi imienia Witkacego i był to najlepszy plenerowy spektakl tego teatru, naturalnie przed "Szaloną lokomotywą". Nie brakło, co prawda, niejakich przegięć w reżyserii: na przykład wyproszenie wszystkich gości z holu teatru, w którym na katafalku złożono jasno-brązową trumnę, okrytą patriotycznie biało-czerwoną flagą i odprawienie egzekwii przez członków zespołu, I większość pań w słowiańskich oczach miała łzy... - jak z zupełnie innej okazji śpiewał Wojciech Młynarski. Z powodów pogodowo-ekologicznych nie doszło do realizacji projektu wywiezienia "Witkacego" na Halę Kondratową, zresztą publiczność mogłaby nie docenić tego gestu. Na Równi Krupowej powiewały czarne sztandary, a na Pęksowym Brzyzku publiczność tratowała sąsiednie groby i siebie nawzajem. Ci, dla których nie starczyło miejsca na cmentarzu, stali na zabytkowym murze. Sytuację znakomicie ilustrowała pyszna anegdota, opowiadana przez Macieja Witkiewicza:

- Stałem na samym skraju grobu. A przede mną stała pani Fedorowiczowa.

Podczas kazania księdza Tischnera wysiadło nagłośnienie, ale nikt nie pomyślał, że ktoś się potknął o kabel, tylko wszyscy wiedzieli, że to komuniści go przerwali.

(...)

Po sześciu i pół roku zimno było jak licho, ale śnieg nie padał. Owszem, przez chmury przeświecało słońce. Tłumów zdecydowanie nie było, a i dziennikarze zapewne by się nie kwapili, gdyby nie atmosfera tajemnicy, którą ktoś - nie wiadomo kto - usiłował wokół sprawy wytworzyć. Ażurowa brama na Pęksowym Brzyzku została zamknięta, a kilku pracowników straży miejskiej dbało o to, by kilku dziennikarzy nie mogło wejść na teren cmentarza. W tym samym czasie wokół grobu Marii Witkiewiczowej zgromadzili się: członkowie komisji z rodziną, ekipa filmowa Konrada Szołajskiego, przedstawiciele Sanepidu i Urzędu Miejskiego, pracownicy zakładu pogrzebowego i kilka bliżej nie zidentyfikowanych osób. Dziennikarze pozostali za zamkniętą bramą - nota bene o parę metrów od miejsca akcji - lub przechodzili przez płot. Kilkakrotnie doszło do utarczek ze strażą miejską. Przyczyn represji wobec dziennikarzy nie udało się ustalić, ale ich skutki mogła obejrzeć kilkunastomilionowa widownia głównego wydania sobotnich "Wiadomości", kiedy to przed całym światem kompromitowano Zakopane, siłą wywlekając jednego z dziennikarzy na zewnątrz.


Dziewczyna!

Cała ekshumacja trwała 25 minut. Z betonowego grobowca zdjęto piaskowcową tablicę i wyjęto drewnianą trumnę, na której biało-czerwona flaga tylko lekko pożółkła. Zapakowano ją w czarną folię i samochód firmy pogrzebowej "Charon" odwiózł szczątki do zakopiańskiego prosektorium. Tam otwarto drewnianą i odlutowano trumnę metalową. Straży miejskiej już nie było, więc dziennikarz "Gazety Krakowskiej" Zbyszek Ładygin przebrany w biały kitel wszedł do środka w najwłaściwszym momencie, kiedy to jeden z największych autorytetów antropologicznych, profesor Tadeusz Dzierżykray-Rogalski gestem Hamleta podniósł do góry niewielką czaszkę. Z kompletem uzębienia w górnej szczęce. A Witkacy miał sztuczną szczękę. W tym momencie po przeszło sześciu latach rzecz się potwierdziła: to nie Witkacego wykopano w czasie pośpiesznej ekshumacji na poleskiej wsi Jeziory.

Po chwili na dziennikarską giełdę przedostała się najbardziej sensacyjna, trudna do uwierzenia wiadomość: szczątki, które eksperci ministerialnej komisji odnaleźli w metalowej trumnie, należą do kobiety.

Pobrano niewielkie próbki materiału kostnego do dalszych badań, po czym trumnę zamknięto i z powrotem przewieziono na Pęksowy Brzyzek. Burmistrzowscy strażnicy konsekwentnie znów zamknęli bramę przed dziennikarzami, tak że wszystkich czterech żurnalistów z drugiej strony obserwowało, jak trumna pospiesznie wraca na poprzednie miejsce. Moment grozy przeżyli wszyscy w momencie stawiania ciężkiego drewnianego pomnika autorstwa Urszuli Kenar, wykonanego w pracowni Władysława Hasiora: rzeźba, zdjęta przed ekshumacja z postumentu, najwyraźniej nie chciała dać się z powrotem ustawić pionowo. Wreszcie wszystko znalazło się na swoim miejscu, a ślady po ekshumacji zaczął zasypywać drobny śnieżek.

Na konferencji prasowej, zwołanej w willi "Witkiewiczówka", gdzie Stanisław Ignacy miał pracownię malarską, członkowie komisji dość powściągliwie wypowiadali się na temat płci osoby, przywiezionej ze wsi Jeziory. Dopiero wieczorem w wywiadzie dla Radia Kraków profesor Dzierżykray-Rogalski powiedział mi bez żadnych ogródek: w trumnie Witkacego jest kobieta. Powinien to poznać nawet początkujący lekarz, nie mówiąc o antropologach. Dlaczego aż taka pomyłka? Nikt nie wie, można tylko się domyślać.

Następnego dnia rano członkowie komisji, na drugiej konferencji prasowej wyłożyli już kawę na ławę: nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że w trumnie z Jezior przywieziono szczątki młodej kobiety.


Pogrzeb bez końca?

Jeśli to nie Witkacy, to co dalej? Na takie pytanie także ma odpowiedzieć ministerialna komisja, na czele której stoi profesor Tadeusz Polak. Decydujący głos w tej sprawie będzie mieć niewątpliwie rodzina Stanisława Ignacego. Zapytywany przez dziennikarzy Maciej Witkiewicz stwierdził, że powtórna ekshumacja i poszukiwanie szczątków Witkacego w Jeziorach już raczej nie wchodzi w rachubę. Zapewne przeszukiwanie całego cmentarza w poszukiwaniu rozproszonych kości Witkacego byłoby i niepotrzebne, i nieskuteczne. Pamiętajmy wreszcie jeszcze i o tym, że ziemia, która go litościwie przygarnęła, była przed 55-ciu laty ziemią polską. Jeśli wywieziemy z tamtych ziem wszystkie ślady polskości - cóż zostanie ludziom, którzy tam jeszcze ciągle żyją i pamiętają, że Witkiewicz to nie było obco brzmiące nazwisko! Trzeba Witkacego upamiętnić estetycznym pomnikiem, ułatwić odwiedzanie cmentarza - i dać spokój jego kościom, zajmując się bardziej tym, co zostało po nim w sferze ducha.

To w Jeziorach. A w Zakopanem? Cóż - tutaj najlepszym pomnikiem Witkacego jest teatr, noszący jego imię, już sławny i bardzo lubiany. Niechże rozwija się dalej - i w tym mu powinniśmy pomóc, nie zrzucając nań ciężkich brzemion odpowiedzialności za czyjeś niewydarzone pomysły.

Co z dziewczyną? Zapewne są trzy możliwości: pozostaje tam, gdzie jest teraz - wyjeżdża do Jezior - urządzamy jej porządny pogrzeb na Starym Cmentarzu w innym grobie. Nie ukrywam, że ta ostatnia ewentualność odpowiada mi najbardziej. Przez przeszło sześć lat była w Zakopanem. Podhalańska ziemia jest gościnna. Przywiezione z Jezior szczątki już są otoczone legendą i czy tego chcemy, czy nie - cała sprawa wejdzie do opowieści tatrzańskich przewodników. Nie wymażemy jej z pamięci.

Doktor Janusz Wdowiak, członek ministerialnej komisji, zapowiedział, że analiza materiału kostnego pozwoli uzyskać dodatkowe dane o osobie, pochowanej w grobie Witkiewiczów, łącznie z pewnymi cechami wyglądu zewnętrznego. Na razie wiemy, że ta mocno rozebrana pani na pewno miała piękny uśmiech i długie, szczupłe nogi.

Profesor Janusz Degler na ostatniej konferencji prasowej w Zakopanem przypomniał dziennikarzom dwie sprawy, niejako wiążące się z odkryciem paleopatologów. W zaginionym dramacie Witkacego Percy Zwierzątkowskaja opisane jest zjawisko transformacji osobowości między młodą kobietą a starszym mężczyzną. Transformacja, połączona z zamianą płci. A Maria Witkiewiczowa bardzo chciała mieć córkę.

Zakopane, 26 listopada 1994 r.



Komunikat
Komisji powołanej przez Ministra Kultury i Sztuki
do spraw pochówku Stanisława Ignacego Witkiewicza

Zgodnie z planem prac Komisji, w dniu 26.XI.94 r. przeprowadzono ekshumację domniemanych szczątków St. I. Witkiewicza z grobu jego matki na Starym Cmentarzu w Zakopanem. Trumnę przewieziono do prosektorium Szpitala Miejskiego, gdzie nastąpiło jej otwarcie. Członkowie Komisji - eksperci paleopatologii - prof. Tadeusz Dzierżykray-Rogalski, dr Mirosław Parafiniuk i dr Janusz Wdowiak - dokonali oględzin i pomiarów szczątków kostnych w obecności Komisji. Pobrane zostały próbki do badań laboratoryjnych. Następnie trumnę wraz ze szczątkami przewieziono na cmentarz i złożono w miejscu poprzedniego pochówku.

Przeprowadzone badania wykazują, że szczątki kostne, przywiezione w 1988 roku ze wsi Jeziory na Ukrainie należą do kobiety w wieku 25-30 lat, o wzroście około 164 cm.

Postanowiono, że pełny raport z przebiegu prac Komisji wraz z wnioskami końcowymi zostanie przedstawiony Ministrowi Kultury i Sztuki w styczniu 1995 r.

Komisja wyraża podziękowanie władzom miasta oraz proboszczowi parafii Świętej Rodziny w Zakopanem, za sprawne przeprowadzenie ekshumacji i pomoc w realizacji wszystkich zadań Komisji.

Przewodniczący Komisji
(-) Prof. dr hab. Tadeusz Polak

Walka o ujawnienie prawdy o pochówku Witkacego w Zakopanem trwała dłużej niż druga wojna światowa, na początku której Witkacy popełnił samobójstwo. Ale wygraliśmy.




 

  © 2001-2010 Andrzej Maria Marczewski. Projekt strony www i wykonanie serwisu www.grupamak.pl.