UgunskrustsVEF I-12

ŁOTWA

Jednosilnikowy samolot szkolno-treningowy i łącznikowy.


Przedwojenna Łotwa nie miała rozwiniętego przemysłu ciężkiego i maszynowego, ale mimo to powstało w tym kraju kilka ciekawych konstrukcji lotniczych. Najbardziej znaną i największą łotewską wytwórnią samolotów był utworzony w 1935 roku oddział lotniczy państwowej firmy elektrotechnicznej Valsts Elektrotechniska Fabrika (w skrócie VEF) w Rydze, gdzie głównym konstruktorem był inż. Karlis Irbitis (to od jego nazwiska właśnie w oznaczeniach tych samolotów pojawia się litera I).

W drugiej połowie lat 30-tych zaprojektował on mały dwumiejscowy samolot sportowy i szkolno-treningowy I-11. Był to bardzo lekki wolnonośny dolnopłat konstrukcji drewnianej z zakrytą kabiną i stałym podwoziem. Do jego napędu zastosowano chłodzony powietrzem brytyjski silnik rzędowy typu Cirrus "Minor" o mocy 91 KM. Po próbach pierwszego prototypu m.in. wzmocniono konstrukcję skrzydła dla umożliwienia wykonywania akrobacji. Tak zmodyfikowany samolot, nad którym inż. Irbitis rozpoczął prace w listopadzie 1936 roku, oznaczono I-12. Pierwszy prototyp I-12 był gotowy w połowie 1937 roku, a w dniu 26 czerwca na lotnisku Spilve dokonano jego oblotu. I-12 mógł służyć do zastosowań cywilnych jako lekki samolot turystyczny i sportowy, a w lotnictwie wojskowym jako samolot szkolny, treningowy i łącznikowy. Łącznie zbudowano 12 samolotów I-12, które stały się najbardziej znanymi przed wojną maszynami łotewskiej konstrukcji.

VEF I-12 [25 kB]

Samolot VEF I-12 z cywilną rejestracją YL-ABQ.
(zdjęcie: archiwum Bogdana Braniewskiego)


Samoloty I-12 wzięły przed wojną udział w licznych pokazach i zawodach lotniczych w Europie, wzbudzając duże zainteresowanie i osiągając niemałe sukcesy. Np. w lipcu 1937 roku jeden I-12 poleciał do Paryża, by na przełomie lipca i sierpnia wziąć udział w locie wokół Francji. Łotewski samolot zwyciężył w kategorii maszyn dwumiejscowych. Pod koniec sierpnia tego samego roku I-12 wziął też udział w dwóch zawodach lotniczych w Wielkiej Brytanii, zajmując w jednych piąte, a w drugich drugie miejsce. Z kolei w maju 1938 roku jeden I-12 (rejestracja YL-ABO) zademonstrowano na międzynarodowej wystawie lotniczej w Helsinkach. Niestety podczas jednego z lotów pokazowych z fińskim pilotem na pokładzie maszyna uległa wypadkowi, a obaj piloci zginęli. W lipcu 1938 roku na innym samolocie I-12 dokonano rekordowego przelotu na trasie z Londynu do Rygi w czasie 9 godzin i 5 minut. Z kolei egzemplarz oznaczony rejestracją YL-ABS przeleciał do Wielkiej Brytanii, gdzie pozostał po wybuchu wojny. Jego dalsze losy nie są znane. Inna maszyna - rejestracja YL-ABN - trafiła najpierw do Szwajcarii (gdzie otrzymała rejestrację HB-EPO), a potem do Szwecji (rejestracja SE-ALB).

VEF I-12 [24 kB]

Samolot VEF I-12 z cywilną rejestracją YL-ABG.
(zdjęcie: archiwum Bogdana Braniewskiego)


Co najmniej cztery maszyny (znane numery ewidencyjne to 17, 27, 37 i 47) weszły od września 1938 roku na wyposażenie paramilitarnych jednostek Lotnictwa Gwardi Narodowej (Aizsargu Aviacija). Dwa z nich (m.in. egzemplarz nr 17) zostały następnie przebudowano na wersję jednomiejscową i służyły jako maszyny treningowe do szkolenia pilotów myśliwskich w elementach i taktyce walki powietrznej. W tym celu zostały wyposażone w fotokarabin dla rejestrowania efektów ćwiczeń. Pozostałe I-12 wykorzystywano do zadań łącznikowych i kurierskich. Również lotnictwo wojskowe Łotwy (ang. Aviation Regiment) zakupiło w 1939 roku jeden egzemplarz I-12 (numer ewidencyjny nieznany). Samoloty I-12 latały w łotewskim lotnictwie aż do aneksji kraju przez Związek Sowiecki w czerwcu 1940 roku. Ich dalsze losy pod sowiecką okupacją Łotwy nie są znane. Co najmniej jeden egzemparz I-12 wpadł w 1941 roku w ręce Niemców. W Luftwaffe nosił on niemieckie znaki rozpoznawcze i oznaczenie kodowe AW+17.

VEF I-12 [23 kB]

Samolot VEF I-12 używany przez lotnictwo wojskowe Łotwy (numer ewidencyjny nieznany). Samolot był pomalowany na jasnoszary kolor na wszystkich powierzchniach. Zwraca uwagę brak osłon kół głównych podwozia. Na kadłubie i dolnej powierzchni prawego skrzydła widać fragment łotewskiego znaku rozpoznawczego - czerwoną swastykę na białym kole.
(zdjęcie: archiwum Bogdana Braniewskiego)


Samoloty I-12 były - obok dwóch prototypów znacznie ulepszonego I-15 oraz kilku egzemplarzy szkolno-treningowego LKOD KOD-2 - jedynymi maszynami rodzimej konstrukcji, które służyły w lotnictwie wojskowym Łotwy przed aneksją kraju.


Dane taktyczno-techniczne I-12:


Konstrukcja: jednosilnikowy dwu- lub jednomiejscowy dolnopłat wolnonośny z zakrytą kabiną i stałym trójkołowym podwoziem z płozą ogonową. Koła główne osłonięte owiewkami. Konstrukcja drewniana. Usterzenie klasyczne, stateczniki poziome wsparte zastrzałami.

Wymiary

rozpiętość 9,30 m

długość 7,10 m

wysokość 1,90 m

powierzchnia nośna 11,30 m2

Masy

masa własna 440-458 kg

masa startowa 680 kg

Obciążenia

obciążenie powierzchni nośnej 60,18 kg/m2

obciążenie mocy 10,15 kg/kW (7,47 kg/KM)

Osiągi

prędkość maksymalna 230 km/h

prędkość przelotowa 198 km/h

pułap 4000 m

zasięg 580 km

zasięg maksymalny 800 km

Napęd: jeden 4-cylindrowy silnik rzędowy w układzie odwróconym, chłodzony powietrzem, typu Cirrus "Minor" o mocy 67 kW (90 hp, 91 KM), napędzający stałe 2-łopatowe śmigło drewniane

Uzbrojenie: brak

Załoga: 1 lub 2 osoby

Wytwórnia: Valsts Elektrotechniska Fabrika (VEF), Ryga, Łotwa

Produkcja: 12 egzemplarzy

Użytkownicy: Łotwa, ZSRS, Niemcy


Wykaz literatury:

1. R. Humberstone "Latvian Air Force 1918-1940", Blue Rider, Londyn, 2000

2. różne czasopisma lotnicze


zdjęcia/photos: archiwum Bogdana Braniewskiego