Israèl

Un article de Wikipèdia, l'enciclopèdia liura.
Anar a : navigacion, Recercar

יִשְׂרָאֵל ,إِسْرَائِيلُ

Descobridor o inventaire
Data de descobèrta
Contrari
Color
Simbòl de quantitat
Simbòl d'unitat
Proprietat de
Fondador
Compren
Data de debuta
Data de fin
Precedit per
Seguit per
Coordenadas
Israèl, Israèu (oc)
Bandièra d'Israèl
Escut d'Israèl
Bandièra d'Israèl
Escut d'Israèl

cap

mapa

Capitala Jerusalèm Oèst

Mai granda ciutat Jerusalèm

Forma de l’Estat
President
Primièr Ministre
Republica
Reuven Rivlin
Benjamin Netanyahu
Superfícia
 - Totala
 - Aiga (%)
Classat 148en
20 770 km²
2 %
Populacion
 - Totala (2013)
 - Densitat
Classat 96en
8 120 300 ab.
385 ab./km²
Independéncia
Descolonizacion
Reialme Unit
14 de mai de 1948
Gentilici israelian
IDH (2012) 0,9 (aut) 16
Moneda
 - nom occitan
 - nom officiau anglés
‎‎
[[]]
[[]]
Fus orari UTC +2
Imne nacional L'espèr
Domeni internet .il
Indicatiu telefonic +376
Còde del país (ISO 3166) IL ISR 266
Organizacions internacionalas
Nacions Unidas
Wikipèdia:Tièra de 1000 articles que totas las Wikipèdias deurián aver

Israèl (en ebrieu Yisrael, en arabi Israil) es un estat del Pròche Orient, que se trapa sus la riba orientala de la mar Mediterranèa. Es una democracia parlamentària, amb una populacion majoritàriament josieva, e una importanta minoritat non josieva, subretot aràbia. Israèl a de frontièras comunas amb (del nòrd al sud): Liban, Siria, Jordania e Egipte. En mai d'aquò, Israèl contraròtla una tièra de territòris sus la riba oèst del riu Jordan, nommats Cisjordania, e la Faissa de Gaza sus la còsta mediterranèa (vejatz Palestina). Possedís un accès maritim amb la mar Mediterranèa, lo golf d'Aqaba (o d'Eilat) dins la mar Roja, la mar Mòrta e lo lac de Tiberiàs.

Istòria[modificar | modificar la font]

Dins la cultura josieva, Israèl foguèt lo sieu lar pendent mai de 5000 ans, coma tèrra promesa o tèrra santa. Se pensa que lo pòble ebrieu i evoluguèt a partir de la fusion de divèrses pòbles seminòmads e del pòble cananeu. Israèl es mencionada pel primièr còp dins l'estela del filh del faraon Ramsès II, Merneptah (o Merneptà), al sègle XIII aC. Es un grop de tribús confederadas. Lo sieu santuari èra a Xiló o Siló (al nòrd de Jerusalèm e après a Nov e Guiv'ont). Las siás tradicions remembran l'esclavatge egipciana del dèlta de Nil, e la dintrada a Canaan. Après l'Exòde d'Egipte, los ebrieus formèron lo Reialme d'Israèl. En 926 aC, lo reialme se dividiguèt en doas parts: lo reialme d'Israèl al nòrd e lo de reialme de Juda al sud (amb Jerusalèm coma capitala), amb d'etapas d'unificacion e de desunion, lo reialme del nòrd foguèt conquistat per Assíria e lo del sud per Babilònia. Faguèron partida après de l'Empèri Pèrsa, de l'Empèri Grèc, e de l'Empèri Roman, amb lo nòu nom de Judèa. Aguèron un brèu periòde d'independéncia obtenguda gràcias als macabèus.

Mas, après divèrsas esitacions, los romans destrusiguèron Jerusalèm e obliguèron los josieus a fugir d'Israèl; comencèt alara lo periòde de la Diaspòra e nomenèron aquel territòri Província de Siria e Palestiniana. Lo territòri faguèt partida de l'Empèri Bizantin, e après l'Empèri Otoman, e mai se per un brèu periòde pendent l'Edat Mejana los croats conquistèron Jerusalèm e las regions a l'entorn en establir lo reialme de Jerusalèm. Dempuèi la desfacha dels crestians davant los musulmans es estat un territòri ocupat pels arabis. Lo movement sionista, es un movement nacionalista josieu que nasquèt a de fins del sègle XIX, amb l'intencion de restablir l'estat d'Israèl en Palestina (malgrat de pressions extèrnas per causir d'autres païses coma Oganda), e donar un territòri a una nacion en exili. Los primièrs immigrants arribèron, fugissent la persecucion en Russia. Mas, après la Segonda Guèrra Mondiala e l'olocaust josieu pels nazis, se creèt l'estat d'Israèl independent per votacion de la Liga de las Nacions, e d'immigrants d'Euròpa tota s'i establiguèron.

Esquèma generau de la Crisi de Suez en 1956.
Esquèma generau de la Guèrra dei Sièis Jorns (1967).
Esquèma generau deis operacions militars de la Guèrra de Kippor.

Comencèt alavetz un conflicte creissent entre josieus palestinians e arabis palestinians, qu'aviá començat amb los primièrs immigrants sionistas, e la comunitat internacionala forcèt la division de Palestina entre josieus e arabis. Aquela solucion foguèt refusada pels païses arabis, e en 1948 espetèt la Guèrra de l'Independéncia, la primièra guèrra entre arabis e israelians. Israèl ganhèt la guèrra, en conquistant una part del territòri destinat als arabis. Encara uèi, lo conflicte per la tèrra e l'aiga, e lo dreches dels refugiats palestinians a tornar dins los territòris contrarotlats per Israèl son una font de conflictes e de tension internacionala. En 1967 los païses arabis, dirigits pel President egipcian Gamal Abdel Nasser, comencèron l'isolament del Pòrt d'Eilat (al sud d'Israèl) que foguèt considerat "casus belli" per Israèl, e comencèt la Guèrra dels Sièis Jorns, que li permetèt a Israèl ocupar la peninsula de Sinai (que foguèt tornada a Egipte après lo tractat de patz de 1978), Cisjordania (compresa la ciutat vièlha de Jerusalèm) e las nautors de Golan. Las Nacions Unidas, que faguèron pas res per evitar la guèrra e retirèron e mai las siás fòrças qu'èran apostadas dins la frontièra amb Egipte, an dictat divèrsas resolucions qu'establisson qu'Israèl se deu retirar dels territòris obtenguts pendent la guèrra dels sièis jorns de 1967, de resolucions qu'Israèl a aplicat parcialament (dins la listra de Gaza e la Peninsula de Sinai).

Politica[modificar | modificar la font]

Geografia[modificar | modificar la font]

Economia[modificar | modificar la font]

De veire: Economia d'Israèl

Cultura[modificar | modificar la font]

Bibliografia[modificar | modificar la font]

Élie Barnavi (1991). Edicions Flammarion: Une histoire moderne d'Israël (en francés), 347 paginas. ISBN 2-08-081246-7. 

Élie Barnavi (1992). Edicions Hachette: Histoire universelle des Juifs (en francés). ISBN 2-01-016334-6. 

Noam Chomsky (1999). Edicions South End Press: The Fateful Triangle: The United States, Israel and the Palestinians (en anglés). 

Vejatz tanben[modificar | modificar la font]

Ligams extèrnes[modificar | modificar la font]


Nòtas e referéncias[modificar | modificar la font]