كىيپر

قازاقشا ۋيكيپەدييانٸڭ ماعلۇماتى
مىندا ٴوتۋ: باعىتتاۋ، ىزدەۋ

كىيپر رەسپۋبلىيكاسى
گر. Κυπριακή Δημοκρατία
ٴتۇر. Kıbrıs Cumhuriyeti
Flag of Cyprus.svg كىيپر ەلتاڭباسى
بايراق ەلتاڭبا
كىيپر ۇلتتىق ٴانۇرانى
EU-Cyprus highlighted.svg
تاۋەلسىزدىك كۇنى ۱ قازان ۱۹۶۰ جىل (ۇلىبرىيتانىييادان)
رەسمىي تىلدەرى گرەكشە
تۇرىكشە
ەلوردا نىيكوسىييا
ۇكىمەت ٴتۇرى ۋنىيتارلى پرەزىيدەنتتىك كونستىيتۋتسىييالىق رەسپۋبلىيكا
پرەزىيدەنتى نىيكوس اناستاسىيادىيس
مەملەكەتتىك ٴدىنى زايىرلى مەملەكەت
جەر اۋماعى
• بارلىعى
• ٪ سۋ بەتى
الەم بويىنشا ۱۶۸-ٴشى-ورىن
۹ ۲۵۱ كم²
۹٪
جۇرتى
• ساراپ (۲۰۱۳)
• ساناق (۲۰۱۱)
تىعىزدىعى

Green Arrow Up Darker.svg ۱ ۱۴۱ ۱۶۶ ادام (۱۵۸-ٴشى)
۸۳۸ ۸۹۷ ادام
۱۲۳،۴ ادام/كم² (۸۲-ٴشى)
ٴجىو (اقت)
  • قورىتىندى (۲۰۱۳)
  • جان باسىنا شاققاندا

۲۳،۶۱۳ ملرد $
۲۷،۰۸۵ $
ٴجىو (نومىينال)
  • قورىتىندى (۲۰۱۲)
  • جان باسىنا شاققاندا

۲۳،۰۰۶ ملرد $
۲۶،۳۸۹[۱] $
ادىي (۲۰۱۳) ۰.۸۴۵[۲] (وتە جوعارى) (۳۲-ٴشى)
ەتنوحورونىيم كىيپرىيوتتار
ۆاليۋتاسى ەۋرو
(EUR، كود ۹۷۸)
ىينتەرنەت ۇيشىگى .cy
ISO كودى CY
حوك كودى CYP
تەلەفون كودى +۳۵۷
ۋاقىت بەلدەۋلەرى +۲ (جازدا +۳)

مالىمەتتەر ٴمانىنىڭ بەلگىسىز ٴتۇرى.

كىيپر (گرەك. Kypros، تۇرىك. Kٴىbrٴىs)، كىيپر رەسپۋبلىيكاسى (گرەك. Kyprٴىake Demokratٴىa، تۇرك. Kٴىbrٴىs Gumhurٴىetٴى) – باتىس ازىييادا، جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىس بولىگىندە ٴوزى اتتاس ارالدا قۇرىلعان مەملەكەت. ۱۹۷۴ جىلدان بەرى ۲ بولىككە بولىنگەن. جالپى جەر كولەمى – ۹۲۵۱ كم². حالقى – ۷۵۴ مىڭ (۱۹۹۹). ونىڭ ۱۸۰ مىڭنان استامى سولتۇستىك كىيپر تۇرىك رەسپۋبلىيكاسىندا تۇرادى. جالپى ارال تۇرعىندارىنىڭ ۷۸٪-ى – گرەكتەر، ۱۸٪-ى – تۇرىكتەر، قالعاندارى باسقا حالىقتار. رەسمىي تىلدەرى: گرەك جانە تۇرىك تىلدەرى. حالقى ىيسلام ٴدىنىن جانە حرىيستىيان ٴدىنىنىڭ پراۆوسلاۆىييە تارماعىن ۇستانادى. استاناسى – نىيكوسىييا قالاسى ۱۹۶۰ ج. قابىلدانعان كونستىيتۋتسىيياسى بويىنشا، كىيپر ەكى ەتنىيكالىق مەملەكەت قۇرىلىمنان تۇرۋعا ٴتىيىستى بولدى. ەل پرەزىيدەنتىن ارالدىڭ گرەك تۇرعىندارى، ال ۆىيتسە-پرەزىيدەنتىن تۇرىكتەر وزدەرى سايلاۋعا مىندەتتەندى. پرەزىيدەنت پەن ۆىيتسە-پرەزىيدەنت وزدەرىنە تىكەلەي باعىناتىن مىينىيسترلەر كەڭەسىن قۇرۋعا قۇقىلى بولدى. زاڭ شىعارۋشى ورگاندا دا ەكى ەتنىيكالىق توپقا جەكە-جەكە بولەك ورىندار بەرىلدى. بىراق، ەكى ەتنىيكالىق توپتار اراسىنداعى قاقتىعىستاردىڭ ناتىيجەسىندە، تۇرىكتەر ۱۹۶۳ جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنان سايلاۋعا قاتىسپاي، ۱۹۸۹ ج. ۱۵ قاراشادا دەربەس سولتۇستىك قىبىر تۇرىك رەسپۋبلىيكاسىن قۇردى.

تابىيعاتى[وڭدەۋ]

كىيپر ەۋروپادان تاياۋ جانە ورتا شىعىسقا، سولتۇستىك-شىعىس افرىيكاعا باراتىن تەڭىز جانە اۋە جولدارى بويىندا اسا قولايلى ايماقتا ورنالاسقان. جەرى، نەگىزىنەن، تاۋلى: سولتۇستىك جاعالاۋىن كىيرەنىييا (۱۰۲۳ م) جانە كارپاس (۳۶۴ م) جوتالارى الىپ جاتىر. كىيپردىڭ ورتالىق جانە وڭتۇستىك بولىگىن تروودوس قىراتى الىپ جاتىر. ارالدىڭ ورتاسىندا تاۋارالىق مەزاورىييا (۲۰۰ م) جازىعى بار. كلىيماتى سۋبتروپىيكتىك جانە جەرورتاتەڭىزدىك. جازى ىستىق (۲۵ – ۳۵وس)، قىسى جىلى، جاڭبىرلى (۱۰ – ۱۵ وس). جاۋىن-شاشىننىڭ جىلدىق مولشەرى جازىق جەرلەردە ۳۰۰ – ۵۰۰ مم، ال تاۋلى ايماقتاردا ۱۰۰۰–۱۳۰۰ مم. وزەندەرى شاعىن، كوكتەمگى جاۋىن سۋىمەن تاسىپ وتىرادى. تەررىيتورىيياسىنىڭ ۲۰٪-ٴى ورمان، كوبىنەسە، ماڭگى جاسىل اعاشتار مەن بۇتالار وسەدى.

Pinus nigra Troodos.jpg

تارىيحى[وڭدەۋ]

كىيپر ارالى ۇزاق ۋاقىت بويى رىيم، ۆىيزانتىييا ىيمپەرىييالارىنا، ۆەنەتسىيياعا باعىندى. ۴۰۰ جىلداي وسمان سۇلتاندىعىنىڭ قۇرامىندا بولدى. ۱۸۷۸ جىلدان ۇلىبرىيتانىييانىڭ وتارىنا اينالىپ، ۱۹۵۹ جىلعى تسيۋرىيح جانە لوندون كەلىسىمدەرىنە سايكەس، تاۋەلسىزدىككە ىييە بولدى (۱۹۶۰). ونىڭ تەررىيتورىييالىق تۇتاستىعىنا ۇلىبرىيتانىييا، تۇركىييا، گرەكىييا ۇكىمەتتەرى كەپىلدىك بەردى. تۇركىييا مەن گرەكىييا ارالدا وزدەرىنىڭ شەكتەۋلى قارۋلى كۇشتەرىن ۇستاۋعا قۇقىلى بولدى، ٴارى ۇلىبرىيتانىييا ۇكىمەتى ارالدان ۹۹ مىيل جەردى وزىنە ساقتاپ قالىپ، وندا ۲ ٴىرى اسكەرىي بازا (دانەلىييا جانە اكروتىيرىي) ۇستادى. ارال تۇرعىندارى تاۋەلسىزدىك العانىمەن، ەكى ٴىرى ەتنىيكالىق توپ – گرەكتەر مەن تۇرىكتەردىڭ اراسىندا ۇنەمى اسكەرىي قاقتىعىستار بولىپ تۇردى. ۱۹۷۴ ج. شىلدە ايىندا ارالداعى گرەك اسكەرلەرى گرەكىييا ۇكىمەتىنىڭ قولداۋىنا سۇيەنە وتىرىپ، مەملەكەتتىك توڭكەرىس ۇيىمداستىرىپ، كىيپردى گرەكىيياعا قوسۋعا ارەكەت جاسادى. بۇعان جاۋاپ رەتىندە تۇركىييا ۇكىمەتى جەرگىلىكتى تۇرىكتەردىڭ سۇراۋى بويىنشا، ارالعا اسكەر كىرگىزىپ، ەل اۋماعىنىڭ ۳۷٪-ىن باسىپ الدى. ناتىيجەسىندە گرەكتەر مەن تۇرىكتەر ٴبىر-بىرىنەن تۇپكىلىكتى ٴبولىنىپ، ۱۹۷۴ – ۷۵ ج. ارالدىڭ گرەك تۇرعىندارى ەلدىڭ وڭتۇستىگىنە، ال تۇرىكتەر سولتۇستىگىنە جىينالدى. ەتنىيكالىق قاقتىعىستاردى بولدىرماۋ جانە ەكى جاقتى تاتۋلاستىرۋ ماقساتىندا ۱۹۶۴ جىلدان بەرى ارالدا بۇۇ-نىڭ ارنايى اسكەرلەرى تۇرادى، ٴارى مۇندا بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ كىيپر ماسەلەسى بويىنشا توتەنشە وكىلدىگى ورنالاسقان. كىيپر – بۇۇ (۱۹۶۰)، ەۋروپا كەڭەسى (۱۹۶۴) جانە برىيتان دوستاستىعىنىڭ مۇشەسى. ۱۹۷۲ جىلدان ەۋروپالىق وداققا قاۋىمداسقان مۇشە. ۱۹۸۷ ج. وسى ۇيىممەن كەدەندىك وداق قۇرۋ جونىندە ارنايى حاتتاماعا قول قويدى، ال ۱۹۹۸ جىلدان بەرى تولىق مۇشەلىككە ٴوتۋ جونىندە كەلىسسوزدەر جۇرگىزۋدە. ەلدىڭ باستى ساۋدا سەرىكتەستەرى: باتىس ەۋروپا مەملەكەتتەرى مەن اراب ەلدەرى. ارالدىڭ تۇرىك تۇرعىندارى ۱۹۸۹ ج. ۱۵ قاراشادا سولتۇستىك كىيپر تۇرىك رەسپۋبلىيكاسىنىڭ قۇرىلعانىن رەسمىي تۇردە جارىييالادى. ەل پرەزىيدەنتى بولىپ ر.دەنكتاش سايلانعان (۱۹۹۵ ج. قايتا سايلاندى). قازىرگى كۇنى سولتۇستىك كىيپر تۇرىك رەسپۋبلىيكاسى اسكەرىي-قارجىلىق جاعىنان تۇركىييا ۇكىمەتىنە سۇيەنىپ وتىر. ۱۹۸۳ جىلدان ەلدە تۇرىك اقشاسى (لىيرا) جۇرەدى. ۱۹۸۳ ج. تۇركىييا مەن سولتۇستىك كىيپر تۇرىك رەسپۋبلىيكاسى اراسىندا ەكونومىيكالىق كەلىسىم جاسالىپ، ۱۹۹۰ ج. قۇجاتتىق باقىلاۋ الىنىپ تاستالدى. ۱۹۹۷ ج. ۲۰ ماۋسىمدا وسى ەكى ەل باسشىلارى ەكونومىيكالىق، قارجىلىق جانە ٴىشىنارا قاۋىپسىزدىك، قورعانىس، سىرتقى ساياسات سالالارى بويىنشا ىينتەگراتسىييالانۋ جونىندە بىرلەسكەن دەكلاراتسىييا قابىلدادى.[۳]

مۇندا ەمەندەر، كىيپارىيستەر، الەپپو قاراعايلارى وسەدى. ارالدا تۇراقتى وزەندەر جوق. قوي، ەشكى جانە شوشقا جايىلاتىن جايىلىمدار قۇرلىق اۋدانىنىڭ ۱۰٪-ىن الىپ جاتىر. باستى اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنا بىيداي، كارتوپ، تەمەكى، بادام مەن كىيپر شاراپ جاساۋشىلارى پايدالاناتىن ٴجۇزىم جاتادى. ارالدا جىلدىق ورتاشا تەمپەراتۋراسى ۲۰،۵°س بولاتىن جىلى جەرورتاتەڭىزدىك كلىيمات ورنىققان. تروودوستىڭ كەيبىر جەرلەرىندە ۱۰۵۰ مم-گە دەيىنگى مولشەردە جاۋىن-شاشىن تۇسكەنىمەن، ورتاشا جىلدىق دەڭگەيى ۵۰۰ مم-دەن اسپايدى.

كىيپر ەجەلگى ەگەي مادەنىييەتى ورتالىقتارىنىڭ ٴبىرى بولدى. ول ٴار ٴتۇرلى ۋاقىتتا ٴار ٴتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ قاراماعىندا بولدى. ب.ز. ۳۹۵ جىلىنان باستاپ ول ۆىيزانتىييا ىيمپەرىيياسىنىڭ قۇرامىنا كىردى. كەيىنىرەك ونى ارابتار مەن كرەسشىلەر جاۋلاپ الدى. ۱۵۷۱—۱۸۷۸ جىلدارى وعان وسمان ىيمپەرىيياسى قوجالىق ەتتى. ۱۸۷۸—۱۹۵۹ جىلدارى كىيپر ۇلىبرىيتانىييانىڭ وتارى بولدى. حالىقتىڭ ۷۸٪-عا جۋىعىن كىيپرلىك گرەكتەر، ۱۸٪-عا جۋىعىن تۇرىكتەر قۇرايدى.

كىيپر ۇلىبرىيتانىييادان ٴوز تاۋەلسىزدىگىن ۱۹۶۰ جىلى الدى. الايدا ۱۹۶۳ جىلى كىيپرلىك گرەكتەر مەن تۇرىكتەردىڭ اراسىندا قارۋلى قاقتىعىستار بولىپ ٴوتتى.

ال ۱۹۷۴ جىلى تۇركىييا ارالعا باسا-كوكتەپ كىرىپ، ونىڭ ۇشتەن ٴبىرىن قۇرايتىن سولتۇستىگىنە باقىلاۋ ورناتىپ، ۱۹۸۳ جىلى "سولتۇستىك كىيپر تۇرىك رەسپۋبلىيكاسىن" قۇردى. بىراق بۇل رەسپۋبلىيكانى دۇنىييەجۇزىلىك قاۋىمداستىق تانىعان جوق.

كىيپر بولشەكتەنگەن كۇيىندە قالىپ وتىر، وندا ۱۹۶۴ جىلدان باستاپ بۇۇ-نىڭ بەيبىتشىلىك ساقتاۋدىڭ تۇراقتى كۇشتەرى ورنالاسقان. كىيپردىڭ ونەركاسىپتىك ورتالىقتارىنىڭ باسىم بولىگى تۇرىك اۋماعىندا ورنالاسقانمەن، اسىرەسە ٴتۋرىيزمنىڭ ارقاسىندا ەكونومىيكا ارالدىڭ وڭتۇستىگىندە دامۋدا. ۲۰۰۰ جىلى ارالدا ۲،۷ ملن-داي ادام دەمالدى.

تاعى قاراڭىز[وڭدەۋ]

دەرەككوزدەر:[وڭدەۋ]

  1. دەرەككوز الۋ قاتەسى: جارامسىز <ref> تەگى؛ no text was provided for refs named .D0.9C.D0.92.D0.A4
  2. Human Development Report ۲۰۱۳  (اعىل.). United Nations Development Programme (۲۰۱۳). باستى دەرەككوزىنەن مۇراعاتتالعان ۱۳ تامىز ۲۰۱۳.
  3. قازاق ەنتسىيكلوپەدىيياسى