لىيۆان

قازاقشا ۋيكيپەدييانٸڭ ماعلۇماتى
مىندا ٴوتۋ: باعىتتاۋ، ىزدەۋ

لىيۆان رەسپۋبلىيكاسى
اراب.: الجمهورية اللبنانية
ال-دجۋمحۋرىيييا ال-ليۋبنانىيييا
Flag of Lebanon.svg لىيۆان ەلتاڭباسى
بايراق ەلتاڭبا
ۇران: «Kūllūnā li-l-waṭan، li-l-'ula wa-l-'alam  (اراب تىلىندە)

كۋلليۋناا لىيل-ۆاتان، لىيل-‘ۋليايا ۆال-‘اليام»

لىيۆان ۇلتتىق ٴانۇرانى
Lebanon (orthographic projection).svg
تاۋەلسىزدىك كۇنى ۲۲ قاراشا ۱۹۴۳ (فرانتسىييادان)
رەسمىي ٴتىلى اراب ٴتىلى
ەلوردا بەيرۋت
ٴىرى قالالارى بەيرۋت
ۇكىمەت ٴتۇرى پارلامەنتتىك رەسپۋبلىيكا
پرەزىيدەنت
پرەميەر-مىينىيستر
لىيۆان پارلامەنتىنىڭ پرەزىيدەنتى
تاممام سالام (ىي.و.)
تاممام سالام
نابىيح بەررىي
جەر اۋماعى
• بارلىعى
• ٪ سۋ بەتى
الەم بويىنشا ۱۶۱-ورىن
۱۰ ۴۵۲ كم²
۱،۶
ٴجىو (اقت)
  • قورىتىندى (۲۰۰۸)
  • جان باسىنا شاققاندا

۵۹،۳۷۰ ملرد[۱] $ (۸۷)
۱۴۴۰۰[۱] $ (۷۲)
ۆاليۋتاسى لىيۆاندىق فۋنت
ىينتەرنەت ۇيشىگى .lb
ISO كودى LB
حوك كودى LIB
تەلەفون كودى +۹۶۱
ۋاقىت بەلدەۋلەرى

كووردىيناتتار: ۳۳°۵۴′۰۰″ س. ە. ۳۵°۵۱′۰۰″ ش. ب. / ۳۳.۹° س. ە. ۳۵.۸۵° ش. ب. (G) (O)

لىيۆان (اراب.: لبنان‎، ليۋبنا́ن)، رەسمىي اتاۋى لىيۆان رەسپۋبلىيكاسى (اراب.: الجمهورية اللبنانية‎؛ ال-دجۋمحۋرىي́ييا ال-ليۋبنانىي́ييا)  — باتىس ازىيياداعى، جەرورتا تەڭىزىنىڭ شىعىس جاعالاۋىنداعى مەملەكەت [۲]. جەر اۋماعى ۱۰،۴ مىڭ كم². حالقى — ۳،۶ ملن. (۲۰۰۳). استاناسى — بەيرۋت قالاسى نەگىزگى حالقى — ارابتار (۹۳٪)، ارمياندار (۶٪)، تۇرىكتەر، كۇردتەر دە مەكەندەيدى. حالقىنىڭ نەگىزگى بولىگى ىيسلام (۷۵٪) جانە حرىيستىيان (۲۵٪) دىندەرىن ۇستانادى. رەسمىي ٴتىلى — اراب ٴتىلى. ۱۹۲۶ ج. ۲۳ مامىردا قابىلدانعان كونستىيتۋتسىيياسى بويىنشا مەملەكەت باسشىسى — پرەزىيدەنت. جوعارعى زاڭ شىعارۋشى ورگانى — دەپۋتاتتار پالاتاسى. ۇلتتىق مەيرامى — تاۋەلسىزدىك كۇنى — ۲۲ قاراشا (۱۹۴۳). لىيۆان ۱۹۴۵ جىلدان بۇۇ-نا مۇشە. اكىمشىلىك جاعىنان ۵ مۋحافازاعا بولىنەدى. اقشا بىرلىگى — لىيۆر.

تابىيعاتى[وڭدەۋ]

لىيۆانعا سۋبتروپىيكتىك كلىيمات ٴتان. جازى ىستىق (تامىزدا ۲۷ٴاس)، قىسى جىلى (قاڭتاردا ۱۳ٴاس). جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى ۴۰۰-دەن ۱۰۰۰ مم-گە دەيىن جەتەدى. ەلدىڭ كوپشىلىك بولىگى لىيۆان قىراتىندا ورنىققان. ەڭ بىيىك جەرى — كۋرنەت-ٴاس-ساۋدا تاۋى (۳۰۸۸ م). لىيۆان مەن انتىيلىيۆان قىراتتارىنىڭ اراسىندا ەنى ۸ — ۱۴ شاقىرىم بولاتىن بەكا جازىعى ورنالاسقان. تسىيترۋستى جەمىستەر، ٴجۇزىم، كوكونىس وسىرىلەدى، ماڭگى جاسىل اعاشتار بار. نەگىزگى وزەنى — ٴال-لىيتانىي.

تارىيحى[وڭدەۋ]

ب.ز.ب. ۴-مىڭجىلدىقتا قازىرگى لىيۆان اۋماعىندا فىينىيكىييالىق قالا-مەملەكەتتەر بولدى. رىيم ىيمپەرىيياسىنىڭ قۇرامىنا ەنگەنگە دەيىن ب.ز.ب. ۸ — ۱ ع-لاردا ٴار ٴتۇرلى مەملەكەتتەردىڭ قۇرامىندا بولدى. ۶۳۷ ج. لىيۆاندى ارابتار جاۋلاپ الدى. كرەست جورىقتارىنىڭ ناتىيجەسىندە لىيۆان ۱۰۹۸ — ۱۲۸۹ ج. حرىيستىيان وردەندەرىنىڭ قۇرامىنا كىردى. ۱۶ عاسىرعا دەيىن ەلدى ەگىيپەتتىك ماملۇكتەر باسقاردى. ۱۵۱۶ ج. تۇرىك سۇلتانى سەلىيم ٴى ەگىيپەتتىك ماملۇكتەردى جەڭىپ، لىيۆاندى وسمان ىيمپەرىيياسىنا قوستى. بىراق ەلدەگى بىيلىك لىيۆان امىرلەرىنىڭ قولىندا بولدى. ەلدى ۱۶ — ۱۷ عاسىرلاردا ماان اۋلەتى، ۱۷ عاسىردىڭ اياعىنان ۱۸۴۰ جىلعا دەيىن شىيحاب اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى باسقاردى. ۱۸۴۰ ج. باشىير ٴىى شىيحاب تاقتان كەتىرىلىپ، لىيۆان قايتادان تۇرىكتەردىڭ بىيلىگىنە ٴوتتى. ۱۸۶۴ ج. حالىقارالىق كومىيسسىييا (فرانتسىييا، ۇلىبرىيتانىييا، اۆسترىييا، پرۋسسىييا، رەسەي، وسمان ىيمپەرىيياسى) لىيۆان اۆتونومىيياسىن جارىييالادى. ۱۹۲۰ ج. فرانتسىييانىڭ مانداتتىق جۇيەسى ورنادى. ۱۹۲۶ ج. لىيۆان رەسپۋبلىيكا بولىپ جارىييالانىپ، كونستىيتۋتسىيياعا سايكەس ەل پرەزىيدەنتى — حرىيستىيان-مارونىيت، ۇكىمەت باسشىسى مۇسىلمان-شىيىيت، پارلامەنت توراعاسى — مۇسىلمان-ٴسۇننىيت بولۋى ٴتىيىس دەپ شەشىلدى. ۱۹۴۳ ج. ۲۲ قاراشادا تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلدىڭ ىشكى جاعدايىندا ساياسىي، مادەنىي دەڭگەيدەگى قايشىلىقتار ورىن الدى. لىيۆان ۱۹۴۸ — ۶۷ ج. ارالىعىنداعى اراب-ىيزراىيل سوعىستارىنا قاتىستى. ۱۹۷۵ ج. مۇسىلماندار مەن حرىيستىياندار اراسىندا قارۋلى قاقتىعىس باستالىپ، ول ازامات سوعىسىنا ۇلاستى. ۱۹۸۲ جىلدان ىيزراىيل لىيۆان اۋماعىنىڭ ٴبىراز بولىگىن باسىپ الدى. ۱۹۸۳ جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ىيزراىيل تىكۇشاقتارى بەيرۋت پەن پالەستىينانى ازات ەتۋ ۇيىمىنىڭ بازالارى ورنالاسقان ايماقتاردى بومبالادى. حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ تالابىمەن ۱۹۹۹ ج. ىيزراىيل وڭتۇستىك لىيۆاننان ٴوز اسكەرىن اكەتۋگە ٴماجبۇر بولدى. ۲۰۰۳ ج. لىيۆاندا قازاقستاننىڭ كونسۋلدىعى اشىلدى. لىيۆان مەن قازاقستان اراسىندا مادەنىي، عىلىمىي بايلانىستار ورنىققان.

ەكونومىيكاسى[وڭدەۋ]

لىيۆان — ونەركاسىبى مەن اۋىل شارۋاشىلىعى تومەن دارەجەدە دامىعان ەل بولسا دا، قارجى-بانك، تۇرمىستىق قىزمەت سالالارى ٴبىرشاما جاقسى جولعا قويىلعان. بەيرۋت — تاياۋ شىعىستاعى ەڭ ٴىرى بانك ورت-تارىنىڭ ٴبىرى. ىشكى ساياسىي جاعدايدىڭ تۇراقسىزدىعى مەن ەلدىڭ وڭتۇستىگىنە ىيزراىيل تاراپىنان جاسالعان قارۋلى شابۋىلدار ەكونومىيكالىق جاعدايدىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتتى. اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى ۇلتتىق تابىستىڭ ۳۰٪-ىن قۇرايدى. سىرتقا كوكونىس پەن جەمىس-جىيدەك، تەمەكى، ماتا، اشەكەي بۇيىمدار شىعارادى. ىيمپورتىنىڭ نەگىزىن ەلەكتر جابدىقتارى، ماشىينالار، مۇناي، مەتالل، تۇتىنۋ تاۋارلارى قۇرايدى. ۇلتتىق جالپى ٴونىمنىڭ جان باسىنا شاققانداعى ٴمولش. ۵۴۷۰ اقش دوللارىنا تەڭ (۱۹۹۴). باستى ساۋدا سەرىكتەستەرى — سىيرىييا، كۋۆەيت، ىيتالىييا مەن بىرىككەن اراب امىرلىكتەرى.

حالقى[وڭدەۋ]

لىيۆاننىڭ حالقى — سالستىرمالى تۇردە جاس ٴارى ساۋاتتى. حالقىنىڭ جالپى سانى ۴ ۲۵۷ ۴۰۵ ادامدى قۇرايدى. بۇل ەلدە مۇسىلماندار، حرىيستىياندار، دۋزدار مەن ەۆرەيلەر ت.ب. تۇرادى.

ٴدىنى[وڭدەۋ]

لىيۆان حالقى ٴاۋباستان-اق ٴار ٴتۇرلى ەتنىيكالىق توپتاردان قۇرالادى. قازىرگى كەزدە بۇل ەلدە سۋننىيتتىك جانە شىيىيتتىك ىيسلام اعىمىنىن ۇستانۋشىلار، مارونىيت حرىيستىياندارى، كاتولىيكتەر، دۋزدار جانە تاعى باسقا كوپتەگەن اعىم وكىلى تۇرادى. لىيۆان - ەجەلگى فىينىيكىييلەردىڭ وتانى. قازىرگى كەزدە مۇسىلماندار - ۵۹،۷٪، حرىيستىياندار ۳۹٪، جانە باسقا ٴدىن اعىمىن ۇستانۋشىلار ۱،۳٪.

ٴتىلى[وڭدەۋ]

لىيۆاندىقتاردىڭ رەسمىي ٴتىلى، بىراق تۇرعىنداردىڭ باسىم كوبى اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە سويلەيدى. فرانتسۋز ٴتىلى جارتىلاي رەسمىي ٴتىل بولىپ سانالعاندىقتان حالىقتىڭ ۲۰ ٪-ى ونى كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستا قولدانادى. فرانتسۋز تىلىنە مۇنداي وكىلەتتىلىكتى ٴبىرىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ۇلتتار لىيگاسى بەرگەن.

لىيۆان تاعامدارى[وڭدەۋ]

لىيۆان اس ٴمازىرى تاياۋ شىعىستاعى وزىق تاعام ۇلگىلەرىنىڭ قاتارىنا جاتادى. لىيۆانلىقتار تاعام ازىرلەگەندە قراحمالدى مول پايدالانادى. سونداي-اق جەمىس-جىيدەك، كوكونىستەر مەن بالىقتى كوپ جەيدى. كارلىي، ٴزايتۇن مايى، كوك شوپتەر مەن لىيمون شىرىنى ٴتۇرلى مازىرلەرگە قوسىلادى. لىيۆاندىقتار بالاپان مەن قوزى ەتىن ٴجىيى تۇتىنادى.

دەرەككوزدەر[وڭدەۋ]

  1. a b تسرۋ (۲۰۱۰)
  2. قازاق ۇلتتىق ەنتسىيكلوپەدىيياسى