Türkïya

Уикипедия
Mında ötw: şarlaw, izdew

Türkïya Respwblïkası
tür. Türkiye Cumhuriyeti
Flag of Turkey.svg Türkïya eltañbası
Baýraq Eltañba
Uran: «Yurtta Barış, Dünyada Barış
(qaz.
«Jurtta beýbit, Dünïyede beýbit»
Türkïya ulttıq änuranı
Turkey (orthographic projection).svg
Turkey relief location map.jpg
Täwelsizdik küni 1923 jılı, 29 qazan
Resmï tili Türikşe
Elorda Ankara
İri qalaları Istambul, Ankara, Ïzmïr
Bwrsa, Adana Antalïya
Ükimet türi Parlamenttik respwblïkası
Prezïdenti
Premʹyer-mïnïstri
Räjäp Érdoğan
Axmet Dawıtoğlu[1].
Memlekettik dini Zaýırlı memleket (Ïslam)
Jer awmağı
• Barlığı
• % sw beti
Älem boýınşa 37-şi-orın
783,562 km²
1.3
Jurtı
• Sarap (2011)
Tığızdığı

Green Arrow Up Darker.svg 72,600,000 adam (17-şi)
97 adam/km²
JİÖ (AQT)
  • Qorıtındı (2008)
  • Jan basına şaqqanda

960,500 mlrd[2] $ (16-şı)
12 300[2] $ (14 - şi)
ADÏ (2011) Green Arrow Up Darker.svg 0.699[3] (joğarı) (92)
Étnoxoronïm Türik
Türikter
Valyutası Türik lïrası
Äwe kompanïyası Turkish Airlines
Ïnternet üýşigi .tr
ISO kodı TR
XOK kodı TUR
Telefon kodı +90
Waqıt beldewleri +2, jazda UTC+3
  1. Sondaý-aq, tabılğan: Däwitoğlı
  2. a b OBB (2010)
  3. Human Development Report 2011 (PDF). Tekserildi, 2 qaraşa 2011.

Koordïnattar: 39°03′00″ s. e. 34°57′00″ ş. b. / 39.05° s. e. 34.95° ş. b. (G) (O)

Türkïya, Türkïya Respwblïkası (tür. Türkiye, Türkiye Cumhuriyeti) - Azïya men Ewropa qurlıqtarında ornalasqan memleket. Jer kölemi jağınan 37-şı orın aladı (783,562 km²). Jurt sanı - 72,600,000 adam. Täwelsizdigin 1923-jılı alğan. Osman ïmperïyasınıñ ıdırawınıñ nätïjesinde paýda boldı. Kişi Azïya tübeginde ornalasqan, onı Qara, Jerorta, Égeý men Märmär teñizderi jan-jaqtan qorşaýdı. Şığısında Grwzïya, Äzirbaýjan, Ïranmen jäne Armenïyamen, batısında Bolgarïyamen, Grekïyamen, oñtüstiginde Ïrak jäne Sïrïyamen şekaralas.

Geografïyası

Türkïya ğarıştan körinisi
Tavr tawları
Tavr tawları

Jağrafïyalıq ornı, tabïğat jağdaýı. Türkïya dünïyeniñ eki böliginde ornalasqan memleket. Jeriniñ 97 % -ı Azïyada, al 3 %-ı Ewropada jatır. Batısı men şığısı 1600 km-ge, soltüstigi men oñtüstigi 550 km-ge sozılğan. Jağalawın soltüstiginde Qara teñiz, batısında Égeý teñizi, oñtüstiginde Jerorta teñizi swları şaýıp jatır. Jağrafïyalıq ornınıñ erekşeligi Ewropa men Azïya qurlıqtıñ toğısqan jerinde ornalasqandığı. Bospor buğazı üstinde salınğan köpir Azïya men Ewropa qurlıqtın jalğastırıp tur. Köpir 1973 jılı qazan aýınıñ 30-da Türik Respwblïkasınıñ 50 jıldıq qurmetine aşılğan. Uzındığı 1074 m, bïiktigi 64 m. Onıñ qurılısında türiktermen qatar ağılşındar, nemister, japondıqtar eñbek etti. Qazir bul köpir jaña Türkïyanıñ nışanı sïyaqtı.

Bosfor, Dardanell buğazdarı men Märmär teñizi xalıqaralıq mañızı bar sw jolı. Bospor, Dardanell buğazdarı tek Azïya men Ewropa arasındağı şekara emes, sonımen qatar Qara teñizdi Dünïyejüzilik muxïtpen jalğastırıp jatqan sw köligi jüýesi. Türkïyanıñ «Anadolı» dep atalatın böligi Kişi Azïya tübeginde, qalğan böligi Ewropanıñ Balqan tübeginde. Bospor buğazınıñ jarlawıttı jağalawlarında Türkïyanıñ ülken iri porttı qalası Istambul ornalasqan.

Eldiñ astanası Istambuldan Ankarağa köşirildi. Türkïyanıñ qurlıqtağı şekarasınıñ uzındığı 618 km, şığısında Armenïya, Grwzïya,Äzirbaýjan, Ïranmen oñtüstiginde Ïrak, Sïrïyamen, batısında Grekïya, Bolgarïyamen, soltüstiginde Qara teñiz arqılı Rwmınïya, Wkraïna, Reseý Federacïyasımen şektesedi.

Jer bederi

Türkïyanıñ Ewropadağı Şığıs Frakïya nemese Rwmesleý dep atalatın böligi bïiktigi 1000 m-deý üstirtti töbeli bolıp keledi. Azïya böligin ( Kişi azïya nemese Anadolı ) tügeldeý Kişi azïya tawlı qıratı alıp jatır. Elde oýpattı jerler az, tek teñiz jağalawları men özen ptırawlarında onşa ülken emes jerlerdi qamtïdı. Qara teñiz jağalawına qatarlasa uzındığı 1000 km-ge sozılğan Pontï tawları alıp jatır. Pontï tawlarınıñ ortaşa bïiktigi 2500 m., şığısındağı Kaçkar tawınıñ bïiktigi 3931 m. jartastı bolıp keletin alʹpilik şatqal tarmaqtarın asıp ötetin taw añğarlarınıñ bolmawı eldi mekenderdiñ qarım-qatınasın qïındatadı.

Türkïyanıñ oñtüstiginde Jerorta teñizi jağalawında Tavr kürdeli taw jotası ornalasqan. Tavr tawları Batıs, Ortalıq jäne Şığıs Tavr jotaları bolıp bölinedi.

Batıs Tavr tawları. Antalʹya buğazı men oýpatın doğa tärizdi qorşap jatır. Eñ bïik jeri Bedağ ( 3086 m.) tawı. Taw jotaları arasında tuşçı kölderden Beýşexïr, Égrïdïr, Swgla, al tuzdı kölderden Adjïğöl, Aqşeker bar.

Ortalıq Tavr taw jotaları Batıs Tavr tawlarına qarağanda jer bederi alʹpilik jäne bïik bolıp keledi. Köptegen taw jotalarınıñ bïiktigi 3000 m-den bïik batısında Jerorta teñizine jarastı bolıp qulaý enedi. Mersïn tawınıñ oñtüstiginde Adana allyuvïalʹdı oýpatı ornalasqan.

Şığıs Tavr. Taw jotaları Murat özeni men Van kölinen Şığıs şekarağa deýingi aralıqta jatır. Osı aralıqta Djïlo taw torabınıñ bïiktigi 4168 m. Taw jotaları Fıratt jäne Djïle özenderiniñ añğarımen tilimdelgen. Şığıs Tavrdan oñtüstikke qaraý keñ alqaptı Dïyarbaqır qazanşuñqırı alıp jatır. Şığıs Anadolınıñ tabïğatı äsem, teñiz deñgeýinen 1720 m bïiktikte Van köli ornalasqan.

Eldiñ soltüstik şığısında Ärmenstan Respwblïkasımen şekaralas awdanda Türkïya Respwblïkasınıñ eñ bïik şıñı Ülken Ağrı tawı ornalasqan. Ol söngen janartaw, onıñ bïiktigi 5165 m. Ülken Ağrı tawınıñ qasında tağı bir söngen janartaw Kişi Arğı ( 3925 m.) ornalasqan. Türkïya awmağınıñ köp jer böligi seýsmkalıq aýmaqqa jatadı. Égeý teñizi awmağı men eldiñ şığısında jer silkinw jïi bolıp turadı.

Paýdalı qazbaları

Türkïya jerinde 100 türleri paýdalı qazbalar kezdesedi. Olar: xrom, munaý, tas kömiri jäne t.b. Elde temir, qorğasın, mırış,sınap ken köp. Tuz kölinde köp tuz kender bar.

Klïmatı

Türkïya — taw eli, sondıqtan osı jerde Kontïnentik klïmat bolıp tur. Ortalıq eldin jerde klïmatı şuğıl-kontïnenttik. Qısta swıq boladı, al jazda ıstıq. Tek-ğana teñiz janında klïmat Swbtropïkalıq boladı. Jerortamen Égeý teñizde awa raýı öte ıstıq boladı. Osı jerde Jerorta klïmat bolıp tur. Jazdın ortaşa temperatwrası + 29-31 S° quraýdı. Qısta jawın-şaşın köp jawadı. Awa temperatwrası +15 S° qurýdı. Aşıq kün bolmaýdı. Awası salqın bolw-mümkin. Qar öte sïrek jawadı. Jerorta teñizdiñ ortaşa temperatwrası +18 S°. Égeý teñizde awa-raýı salqın tek-ğana qıs aýlarında boladı. Jazda öte ıstıq. Ortaşa Ilğaldırıq 60% jetedi. Qara teñizde klïmatı qonırjaý-teñizdik. Munda köp jaın-şaşın boladı. Jazda aşıq kün köp boladı, al qısta jïi-jïi jawın-şaşın jawadı. Oñtüstik-şığısta Tropïkalıq klïmatı tur. Munda jawın-şaşın öte az boladı jäne jıl boýı ıstıq bolw-mümkin.

İşki swları

Türkïyanıñ jer bederiniñ är türli blwına baýlanıstı işki sw da ärkelki keledi.

Respwblïka awmağında işki swlar birneşe türge bölinedi. Olar: özender, kölder, jer astı swı, muzdıqtar jäne bögender men kanaldar.

Özenderi

Türkïya awmağında irili-usaqtı köp özen bar. Olardıñ işinde 1 özen (Qızılırmaquzındığı 1000 km-den asadı. Basqa özender: Efrat, Sakarïya, Murat, Qarasw, Tïgr).

Respwblïkanıñ barlıq özenderi Qara teñizge jäne Égeý teñizge quyadı.

Köl men bögenderi

Türkïyada az jäne aýdın şalqar kölder jäne bögetterdiñ jïını bar boladı. Eldiñ 11% awmaqtarı Köl jäne batpaqtarda ornalasadı. Bul kölderdiñ köpşiligi Märmär jäne Jerorta teñizder, Ortalıq jäne Şığıs Anatolïýına ölkelerdegi jumıldırğan. Özi eldiñ iri Kölderi - bul Érçek, Çıldır jäne xazar 451 Köl mi şaqırım 3173 şarşı awdan Şığıs Anatolïýına Van köli tereñdik Türkïya ölkesi özi baý Kölderde ornalastırğan - Şığıs Anatolïýına. Awdannıñ negizgi swattarı Beýşexïr, Égïrdïr bul tuşçı Kölder Köl awdandarımen dep ataýtın Batıs Muz qursaw, sonımen birge Adjïgyolʹ jäne Bwrdwrdiñ sorı. Sapandja, Ïznïk, Wlwbat, Manʹyas, Terkos, Kyuçyukçekmedje jäne Byuyukçekmedje Kölder Märmär teñiziniñ ölkesinde ornalastırğan. Ortalıq Köl Anatolïýına maýda jäne öte tuzdı. Türkïya Köl ekinşi mänmenine - şaqırım 1500 şarşığa tuz, alılatın awdan Köl, Akşexïr jäne éberdi Kölderde osı jerde boladı.

Ösimdikteri men janwarları

Türkïyada 6 700 türleri ösimdikter bar. Üşten eki türleri tek-ğana osı jerde ösedi. Qara teñiz jağasında qalıñ orman ösip tur. Osı jerde Armyan emen, sändi üýeñki jäne şamşat ösedi. Jerorta teñiz jağasında buta köp jäne jerorta qarağaýlar ösedi. Al grek janğaq, badam jäne emen sïrek kezdesedi. Égeý teñizde köp mäñgi jasıl ağaştar ösip tur. El ortada qurğaqşılıqqa tözimdi buta men ağaştar bar.

Elde köp turleri janwarlar köp. Taw ormanda maral, kerbuğı, elik, jabaýı şoşqa, qabılan men ayular kezdesedi. Dalada bawırımen jorğalawşılar bar.

Tarïxı

Añızğa aýnalğan Troya qabırğalar

XI ğasırdıñ soñında Kişi Azïya tübegine Orta Azïyadan oğız taýpalarınan bölingen köşpendi seljük taýpaları kirdi. Sol kezdegi iri, qwattı Vïzantïya ïmperïyası da olarğa toýtarıs bere almadı. 1071 jılı Mancïkert (türikşe Manazkert) mañındağı şaýqasta seljükter vïzantïyalıqtardı küýretti. Nätïjesinde seljükter olardıñ Kişi Azïyadağı, Sürïya men Palestïnadağı ïyelikterdi tartıp aldı.

Biraq ta Ïrak, Ïran, Sürïya, Palestïna, Kişi Azïyanı qamtığan Seljuq ïmperïyası birazdan keýin birneşe bölikke bölindi. Onıñ Kişi Azïyadağa böligi özin Konʹya sultandığı dep jarïyaladı onıñ astanası Konʹya (burınğı Ïkonïý) qalasında boldı. Krestşilerdiñ jorıqtarına, Kişi Azïya men Qïır Şığıstıñ korolʹdikterine (Antïoxïya, Kişi Ärmenstan, t.b.) toýtarıs bere alğan Konʹya sultandığın 1318 jılda Xwlagw xandığı qulattı.

Soğan deýin, XII ğasırdıñ basında, Şıñğısxannıñ jäne onıñ urpaqtarınıñ şabwıldardan qutılıp, Xorasannan Süleýmen xannıñ basşılığımen oğızdar Ärmenstanğa, odan keýin, onıñ balası Ertoğırıl xannıñ kezinde Kişi Azïyağa köşip ketti de, Konïya sultanı Ala-éd-dïn Vïzantïyamen soğısta kömektesti, sondıqtan ol oğızdarğa Angora(Ankara) men Brwssa (Bwrsa) qalalarınıñ arasındağı jerlerdi berdi.

Ertoğırıldıñ balası Osman beý Vïzantïyamen küreste onıñ Kişi Azïyadağı köptegen jerlerin tartıp aldı. Sodan keýin, 1299 jılı Osman Konïya sultandığınan täwelsizdigin jarïyalap, Osman memleketin qurdı.

Bosfor buğazı üstinde salınğan köpir Azïya men Ewropa materïkterin jalğastırıp tur. Köpir 1973 jılı qazan aýınıñ 30-da Türik Respwblïkasınıñ 50 jıldıq qurmetine aşılğan. Uzındığı 1074 m, bïiktigi 64 m. Onıñ qurılısında türiktermen qatar ağılşındar, nemister, japondıqtar eñbek etti. Qazir bul köpir jaña Türkïyanıñ sïmvolı sïyaqtı. Bosfor buğazınıñ jarlawıttı jağalawlarında Türkïyanıñ ülken iri porttı qalası Istambul ornalasqan. Ertede Istambul Şığıs Rïm ïmperïyasınıñ (Vïzantïyanıñ) elordası bolğan. Qala ol kezde Konstantïnopolʹ dep atalatın, 1453 jılı qalanı türikter basıp alıp, jañadan Istambul dep atağan. General Mustafa Kemal Atatüriktiñ basqarwımen türik xalqınıñ ult – azattıq köterilisi nätïjesinde ( 1918 – 1923 j.) 1923 jılı qazannıñ 29-da Türkïya Respwblïkası qurılıp, Türkïya Respwblïkasınıñ tuñğış prezïdenti bolıp Mustafa Kemal Atatürik saýlandı.

Türkïyanıñ äkimşilik bölinwi

Awdandar:

İri qalalar

Orını Qala 1990 2000 2007 2008 2009 Provïncïya
1 Istambul 6 629 431 8 803 468 10 861 463 10 878 360 10 895 257 Istambul (ïl)
2 Ankara 2 583 963 3 203 362 3 842 737 3 894 182 3 945 627 Ankara (ïl)
3 Ïzmïr 1 758 780 2 232 265 2 644 531 2 672 126 2 699 721 Ïzmïr (ïl)
4 Bwrsa 834 576 1 194 687 1 537 040 1 589 530 1 642 020 Bwrsa (ïl)
5 Adana 916 150 1 130 710 1 506 272 1 517 787 1 529 302 Adana (ïl)
6 Gazïantep 603 434 853 513 1 192 023 1 235 815 1 279 607 Gazïantep (ïl)
7 Konʹya 513 346 742 690 973 791 980 973 988 155 Konʹya (ïl)
8 Antalʹya 378 208 603 190 877 945 911 497 945 049 Antalʹya (ïl)
9 Kaýserï 425 776 536 392 775 594 781 119 786 644 Kaýserï (ïl)
10 Mersïn 481 459 633 691 692 300 696 518 700 736 Mersïn (ïl)
11 Éskïşexïr 413 082 482 793 581 408 599 796 618 184 Éskïşexïr (ïl)
12 Dïyarbakır 373 810 545 963 613 332 613 821 614 310 Dïyarbakır (ïl)
13 Denïzlï 237 918 357 557 465 947 479 381 492 815 Denïzlï (ïl)
14 Şanlıwrfa 276 528 385 588 472 238 468 993 465 748 Şanlıwrfa (ïl)
15 Samswn 322 982 388 509 459 781 461 640 463 499 Samswn (ïl)
16 Ésenʹyurt 70 280 148 981 335 316 373 017 410 718 Stambwl (ïl)
17 Malatʹya 270 412 381 081 419 212 411 181 403 150 Malatʹya (ïl)
18 Adapazarı 272 039 283 752 382 226 390 624 399 022 Sakarʹya (ïl)
19 Kaxramanmaraş 228 129 326 198 380 805 385 672 390 539 Kaxramanmaraş (ïl)
20 Érzerwm 242 391 361 235 361 160 359 752 358 344 Érzwrwm (ïl)
21 Van 155 623 284 464 331 986 342 139 352 292 Van (ïl)
22 Élyazıg 204 603 266 495 319 381 312 584 305 787 Élyazıg (ïl)
23 Batman 147 347 246 678 293 024 298 342 303 660 Batman (ïl)
24 Swltanbeýlï 82 298 175 700 272 758 282 026 291 294 Stambwl (ïl)
25 Ïzmït 190 741 195 699 285 470 287 970 290 470 Kodjaélï (ïl)
26 Sïvas 223 115 251 776 294 402 288 693 282 984 Sïvas (ïl)
27 Gebze 159 116 253 487 270 614 274 271 277 928 Kodjaélï (ïl)
28 Manïsa 158 928 214 949 281 890 278 967 276 044 Manïsa (ïl)
29 Balıkesïr 170 589 215 436 241 404 247 072 252 740 Balıkesïr (ïl)
30 Sandjaktepe 46 013 144 351 223 755 227 602 231 449 Stambwl (ïl)
31 Tarsws 187 508 216 382 229 921 228 471 227 021 Mersïn (ïl)
32 Trabzon 161 886 214 949 230 693 220 860 211 027 Trabzon (ïl)
33 Çorwm 116 810 161 321 202 322 206 572 210 822 Çorwm (ïl)
34 Çorlw 74 681 141 525 190 792 200 577 210 362 Tekïrdag (ïl)
35 Kayapınar 10 958 68 150 166 905 185 626 204 347 Dïyarbakır (ïl)
36 Osmanïye 122 307 173 977 180 477 189 112 197 747 Osmanïye (ïl)
37 Adıyaman 100 045 178 538 191 627 193 250 194 873 Adıyaman (ïl)
38 Kyutaxʹya 130 944 166 665 212 934 202 118 191 302 Kyutaxʹya (ïl)
39 Kırıkkale 185 431 205 078 193 526 192 341 191 156 Kırıkkale (ïl)
40 Antakʹya 123 871 144 910 186 243 188 310 190 377 Xataý
41 Beýlïkdyuzyu 15 202 97 985 186 789 185 633 184 477 Stambwl (ïl)
42 Byuyukçekmedje 54 475 97 615 144 666 163 140 181 614 Stambwl (ïl)
43 Ïskenderwn 154 807 159 149 177 294 176 374 175 454 Xataý
44 Aýdın 107 011 143 267 168 216 171 242 174 268 Aýdın (ïl)
45 Uşak 105 270 137 001 172 709 173 053 173 397 Wşak (ïl)
46 Arnavwtkyoý 42 749 98 930 141 143 156 333 171 523 Stambwl (ïl)
47 Aqsaraý 90 698 129 949 153 570 161 323 169 076 Aksaraý (ïl)
48 Ïsparta 112 117 148 496 184 735 175 815 166 895 Ïsparta (ïl)
49 Afʹon 95 643 128 516 159 967 163 207 166 447 Afʹonkaraxïsar (ïl)
50 Ïnegyolʹ 73 258 119 710 154 698 158 575 162 452 Bwrsa (ïl)

Twrïzm

Türkïyada twrïstik servïs öte jaqsı damığan. Elde köp teñizdik kwrorttar men köz tartarlıqtaý orın bar. Eñ äýgili orındar. Olar:

  • Istambul — (tür. Istanbul) - Ïslam men Vïzantïyalıq mädenïyet muraları
  • Kappadokïya — (tür. Kappadokya) -Türkïyanıñ eñ ğajap jer. Kappadokïya bul tabïğatı muraları qalıptaswı.
  • Égeý teñizi — (tür. Ege denizi) - Antïkalıq muraları jäne qïrağan könegrekïyalıq men rïmdıq köne qalalar.
  • Jerorta teñizi — (tür. Ak deniz) - Teñizdiq kwrorttar Türkïyanıñ oñtüstik jağası.

jäne t.b

Swretter

Qızıqtı mälimetter

  • Türkïyanıñ bastamasımen YUNESKO Älem Mädenï murası tizimine 1982 jıldan beri Istambuldıñ tarïxï jerleri, Safranbolw qalası, Xattwşaş Xét astanası, Nemrwt tawı, Ksantos Leton, Dïvrïgï Ulı meşiti men emxanası, Troya ejelgi qalası, Pamwkkale Xïyerapolïs, Göreme Ulttıq sayabağı men Kappadokïya alınğan bolatın.[1]
  1. Qaýnar köz

Istambul - bul eki qurlıqtıñ, Ewropa men Azïyanıñ arasında ornalasqan jalğız qala. Mıñdağan jıldar boýı Istambul tarïxtağı üş ïmperïyanıñ astanası boldı. Olar: Rïm, Vïzantïya jäne Osman ïmperïyaları. Köptegen arxeologtar men bïbleïster Nux paýğambardıñ kemesi Şığıs Türkïyadağı Ararat tawında qalğan dep esepteýdi. Älemdegi barlıq orman jañğağınıñ 70%-ın Türkïya öndiredi. Xazireti Marïya ömiriniñ soñğı jıldarın Türkïyada ötkizdi.[1]

  1. Qaýnar köz