فرانتسىييا

قازاقشا ۋيكيپەدييانٸڭ ماعلۇماتى
مىندا ٴوتۋ: باعىتتاۋ، ىزدەۋ

فرانتسىييا رەسپۋبلىيكاسى
فر. République française
Flag of France.svg فرانتسىييا ەلتاڭباسى
بايراق ەلتاڭبا
ۇران: «Liberté، Égalité، Fraternité (ازاتتىق، تەڭدىك، باۋىرلاستىق)»
فرانتسىييا ۇلتتىق ٴانۇرانى
EU-France.svg
قۇرىلدى ۸۴۳ (ۆەردەن كەلىسىمشارتى)
۱۹۵۸ (بەسىنشى رەسپۋبلىيكا)
رەسمىي ٴتىلى فرانتسۋزشا
ەلوردا پارىيج
ٴىرى قالالارى پارىيج، مارسەل، لىيون، تۋلۋزا، بوردو، لىيلل
پرەزىيدەنتى
پرەميەر-ٴمىينىيسترى
فرانسۋا وللاند
مانۋەل ۆالس
جەر اۋماعى
• بارلىعى
• ٪ سۋ بەتى
الەم بويىنشا ۴۷-ٴشى-ورىن
۶۷۴ ۶۸۵ [۱] كم²/۵۴۷ ۰۳۰[۲] كم²
۰،۲۶ ٪
جۇرتى
• ساراپ (۲۰۱۰)
تىعىزدىعى

۶۵ ۴۴۷ ۳۷۴[۱]/۶۲ ۷۹۳ ۴۳۲[۲] ادام (۲۰-شى)
۱۱۵ ادام/كم²
ٴجىو
  • قورىتىندى (۲۰۱۰)
  • جان باسىنا شاققاندا

۲،۰۶۳ ترلن.[۳] $ (۸-ٴشى)
۴۲،۷۴۷ [۳] $
ادىي (۲۰۱۱) Green Arrow Up Darker.svg ۰.۸۷۲[۴] (وتە جوعارى) (۲۰-شى)
ۆاليۋتاسى ەۋرو
ىينتەرنەت ۇيشىگى .fr[۵]
ISO كودى FR
حوك كودى FRA
تەلەفون كودى +۳۳
ۋاقىت بەلدەۋى

كووردىيناتتار: ۴۶°۵۱′۰۰″ س. ە. ۲°۳۴′۰۰″ ش. ب. / ۴۶.۸۵° س. ە. ۲.۵۶۶۶۶۷° ش. ب. (G) (O)

فرانتسىييا بۇرىنعى پرەزىيدەنتى نىيكوليا ساركوزىي

فرانتسىيياباتىس ەۋروپاداعى ەڭ ٴىرى مەملەكەت، جەرىنىڭ اۋدانى جاعىنان ول ۇلىبرىيتانىييادان ەكى ەسە ۇلكەن. فرانتسىييانىڭ قۇرامىنا كورسىيكا ارالى، جەرورتا تەڭىزى مەن بىيسكاي شىعاناعىنداعى ۇساق ارالدار ەنەدى. فرانتسۋز وداعى دەپ اتالاتىن بىرلەستىككە بەس شالعاي دەپارتامەنت (كارىيب تەڭىزى الابىنداعى گۆادەلۋپا، مارتىينىيكا، وڭتۇستىك امەرىيكاداعى گۆىيانا، ٴۇندى مۇحىيتىنداعى رەيۋنون، اتلانت مۇحىيتىنداعى سەن – پيەر مەن مىيكەلون) جانە ت.ب. جاتادى. حالىق سانى ۶۴،۶ ملن ادام(۱ شىلدە ۲۰۱۴). فرانتسۋزدار ٴوز ەلىن «گەكساگون» (التىبۇرىش) دەپ اتايدى. ەۋروپانىڭ باتىسىندا ورنالاسقان ەلدىڭ نەگىزگى اۋماعىنىڭ قۇرىلىقتاعى شەكارالارى سولتۇستىكتە بەلگىييا مەن ليۋكسەمبۋرگ، شىعىستا گەرمانىييا مەن شۆەيتسارىييا، ال وڭتۇستىك – شىعىستا ىيتالىييا جانە موناكومەن، وڭتۇستىك – باتىستا ىيسپانىييا جانە اندوررامەن شەكتەسەدى.

ەۋروپالىق وداققا ەنەتىن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ارالىعىندا ورنالاسۋى فرانتسىييانىڭ ەۋروپالىق ٴبىرتۇتاس قارىم – قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.فرانتسىييانىڭ تەڭىزدىك شەكارالارى جەرورتا تەڭىزى، بىيسكاي شىعاناعى جانە لا-مانش بۇعازى ٴبولىپ تۇر. جاعالاۋلارىندا كەمە توقتايتىن قولايلى قويناۋلاردىڭ بولۋى فرانتسىييانىڭ ەجەلدەن – اق تەڭىز كولىگىنىڭ دامۋىنا جانە ەۋروپا عانا ەمەس، باسقا دۇنىييە بولىكتەرىندە ورنالاسقان ەلدەرمەن دە سىرتقى ساۋدا ەكونومىيكالىق قاتىناستار ورناتۋىنا العىشارت بولدى. فرانتسىييا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جونىنەن ۋنىيتارلى رەسپۋبلىيكا بولىپ تابىلادى، اكىمشىلىك – اۋماقتىق ٴبولىنىسى جاعىنان ۹۶ دەپارتامەنتتەن تۇرادى. ۱۹۵۸ جىلى گەنەرال شارل دە گولل ەلدە مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى – بەسىنشى رەسپۋبلىيكانى ورناتتى. فرانتسىييا رەسپۋبلىيكادا پرەزىيدەنتتىڭ ايرىقشا زور وكىلەتتىلىگى بار،ول ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى ماسەلەردى شەشەدى. پرەزىيدەنت تاعايىنداعان پرەميەر – مىينىيستر ۇكىمەتتى باسقارىپ، ەلدىڭ ىشكى جاعدايىنا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى.ەلدەگى زاڭ شىعارۋشى ورگان – ەكى پالاتادان سەنات جانە ۇلتتىق جىينالىس تۇراتىن پارلامەنت.

فرانتسىييانىڭ ەڭ ۇلكەن قالالارى[وڭدەۋ]

قالا ادامدار سانى
پارىيج ۲،۱ ملن
مارسەل ۱،۶ ملن
لىيون ۱،۴ ملن
لىيلل ۱،۳ ملن
تۋلۋزا ۱،۱ ملن
نىيتستسا ۹۰۰ مىڭ
نانت ۵۷۷ مىڭ
تۋلون ۲۵۳ مىڭ
مونپەليە ۲۴۸ مىڭ

فرانتسىييادا فرانتسۋزداردان بولەك برەتاندىقتار، فلوماندىقتار، باسكىيلار، كورسىيكاندار تۇرادى.ەۋروپاداعى حالقى ەڭ تىعىز قونىستانعان ەل - وسى فرانتسىييا. ۱۹۴۵ - ۱۹۶۰ جىلدار اراسىندا حالىق سانى جىلدام ٴوستى. قازىرگى كەزدە ەلدە ۶۳ ملن-نان (۲۰۱۲) اسا حالىق تۇرادى. تابىيعاتىندا فرانتسۋزدار وتە مەيرىمدى، كوڭىلدى، اقجارقىن حالىق. ولار ويلارىن تىكەلەي ايتاتىن، بىربەتكەي مىنەزگە ىييە.

تارىيحى[وڭدەۋ]

تولىق ماقالاسى: فرانتسىييا تارىيحى

فرانتسىييا اۋماعىن ادامدار ەڭ ەجەلگى زاماننان باستاپ مەكەندەگەن. پالەولىيت پەن مەزولىيتتىڭ عىلىمعا بەلگىلى نەگىزگى مادەنىييەتتەرىنىڭ بىرقاتارى فرانتسىيياداعى جەر اتاۋلارىنا بايلانىستى (شەلل، اشەل، مۋستيە، ورىينياك، سوليۋترەي، مادلەن، ازىيل، تاردەنۋاز). وڭتۇستىك فرانتسىيياداعى پالەولىيت كەزەڭىنە ٴتان ۇڭگىرلەر (فون-دە-گوم، لاسكو، مونتەسپان، ت.ب.) جارتاستارعا سالىنعان سۋرەتتەرىمەن كوپكە تانىمال. ەرتە پالەولىيت داۋىرىندە فرانتسىييا اۋماعىندا كامپىينىييا مادەنىييەتى تايپالارى ٴومىر سۇرگەن (ب.ز.ب. ۶ — ۴ مىڭجىلدىقتار). سەنا، ۋازا، مارنا وزەندەرىنىڭ الاپتارىنان العاشقى ەگىنشىلىك قۇرال-سايماندارى (ب.ز.ب. ۳-مىڭجىلدىق) تابىلدى. ب.ز.ب. ۶ — ۵ عاسىرلارلاردان باستاپ ب.ز. ۱-مىڭجىلدىقتىڭ سوڭىنا دەيىن فرانتسىييا اۋماعىنا كەلت تايپالارى قونىستاندى. رىيمدىكتەر ولاردى گاللدار دەپ اتادى، سوندىقتان بۇكىل ەل گاللىييا اتاندى. وڭتۇستىك-باتىستا نەگىزىنەن ىيبەرلەر تۇردى، ب.ز.ب. ۶ عاسىردان باستاپ جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋلارىنا گرەكتەر ٴوز ىييەلىكتەرىنىڭ نەگىزىن قالادى. ولاردىڭ ىشىندە نەگىزگىسى — ماسسالىييا (قازىرگىمارسەل) بولدى. ب.ز.ب. ۲ عاسىردىڭ سوڭى — ۱ عاسىردىڭ ورتاسىندا گاللىييانى رىيمدىكتەر جاۋلاپ الدى. گاللدار رىيم ىيمپەرىيياسىنا قارسى ەرلىكپەن شايقاستى. دەگەنمەن، كۇش تەڭ ەمەس ەدى. رىيم ۇستەمدىگى ەلدىڭ كوپ بولىگىندە ٴوندىرىستىڭ دامىعان قۇل ىييەلەنۋشىلىك ٴادىسىنىڭ ورنىعۋىنا سەبەپ بولدى، كوپتەگەن قالالار سالىندى (لىيون، نىيم، بوردو، ت.ب.). ۲ — ۴ عاسىرلاردا فرانتسىييادا حرىيستىيان ٴدىنى تارالدى. روماندانۋ پروتسەسىنىڭ ناتىيجەسىندە كەلت تىلدەرىن لاتىن ٴتىلى ىعىستىرىپ شىعاردى. ۳ عاسىردا باستالعان رىيم ىيمپەرىيياسىنداعى ساياسىي داعدارىسقا بايلانىستى گاللىييادا تاۋارلى ٴوندىرىستىڭ كولەمى قىسقارىپ، ىيتالىييامەن ەكون. بايلانىستار السىرەدى. ۴ — ۵ عاسىرلاردا گەرمان تايپالارىنىڭ باسا-كوكتەپ كىرۋى ەل اۋماعىنداعى رىيم ۇستەمدىگىن تۇپكىلىكتى جويدى. جاڭادان بۋرگۋندتاردىڭ (۴۰۶)، ۆەستگوتتاردىڭ (۴۱۸) مەملەكەتتەرى قۇرىلدى. ۴۸۶ ج. فرانكتەر گاللىيياداعى سوڭعى رىيم ىييەلىگىن باسىپ الدى (ق. فرانك مەملەكەتى، كارل). ۱۰ عاسىردان باستاپ ەل فرانتسىييا دەپ اتالا باستادى. ۹۸۷ ج. فرانك تاعىن كاپەتتەر اۋلەتى ىييەلەندى. ٴبىرتۇتاس كورولدىك ٴىس جۇزىندە ٴبىر-بىرىنە تاۋەلسىز كوپتەگەن ىييەلىكتەرگە ٴبولىنىپ كەتتى. ۱۰ عاسىردا ٴبىر-بىرىنە تۋىستاس ەكى ٴىرى حالىق — لۋارا ٴوزىنىنىڭ سولتۇستىگىنە قاراي سولتۇستىك فرانتسۋز جانە وڭتۇستىكتە، برەتان تۇبەگىنە برەتان حالقى قالىپتاستى. العاشىندا كورول ىييەلىگى (دومەن) فرانتسىييانىڭ سولتۇستىك بولىگىندەگى پارىيج بەن ورلەاننىڭ اينالاسىندا عانا بولدى. ۱۱ — ۱۲ عاسىرلاردا كرەست جورىقتارىنا بايلانىستى وڭتۇستىكتەگى قالالاردىڭ (بوردو، تۋلۋزا، نىيم، مارسەل، ت.ب.) گۇلدەنۋى باستالدى. ەگىس كولەمى ارتىپ، ٴداندى داقىلداردىڭ سورتتارى مەن مال تۇقىمى جاقساردى. قولونەر (اسىرەسە، شۇعا توقۋ) جوعارى دامىدى. سولتۇستىك فرانتسىيياداعى قالالاردىڭ دامۋى مەن جەكە ايماقتار اراسىنداعى ەكونومىيكالىق بايلانىستاردىڭ كەڭەيۋى ەلدىڭ بۇل بولىگىندەگى ساياسىي بىتىراڭقىلىقتى جويۋعا ماڭىزدى العىشارتتار جاسادى. ۱۳ عاسىردىڭ باس كەزىندە انگلىييا كورولدىگى سولتۇستىك فرانتسىييانىڭ كوپشىلىك بولىگىندە بىيلىك قۇردى. ۱۳ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا ەلدىڭ ورتالىقتانۋى كۇشەيىپ، پارىيج ونىڭ ساياسىي جانە ەكون. ورتالىعىنانا اينالا باستادى. ۱۴ عاسىردىڭ باس كەزىندە كورول ىييەلىگى ەلدىڭ كوپشىلىك بولىگىن الىپ جاتتى. ۱۳۰۲ ج. ٴۇش سوسلوۆىييە وكىلدەرىنەن قۇرىلعان — باس شتاتتار شاقىرىلدى. ول ورتتالىق وكىمەت بىيلىگىنىڭ كۇشەيۋىنە قىزمەت ەتتى. بىراق ٴجۇز جىلدىق سوعىس فرانتسىييانىڭ دامۋىن تەجەدى. سوعىس قىيمىلدارى، توناۋ، سالىقتاردىڭ ٴوسۋى حالىقتىڭ ازايۋىنا، ٴوندىرىس پەن ساۋدانىڭ قۇلدىراۋىنا الىپ كەلدى. ۱۵ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىنان باستاپ فرانتسىييا ەكونومىيكاسى بىرتىندەپ قالپىنا كەلە باستادى. كورول بىيلىگى نىعايىپ، ەلگە جاڭادان بۋرگۋندىييا، پىيكاردىييا، نىيۆەرنە گەرتسوگتىكتەرى قوسىلدى. ۱۵ عاسىردىڭ سوڭىندا پروۆانس پەن برەتان باعىندىرىلدى. ۱۶ — ۱۷ عاسىرلاردا فرانتسىييا باتىس ەۋروپاداعى ۇستەمدىك ٴۇشىن گابسبۋرگتەر اۋلەتىمەن (“قاسىييەتتى رىيم ىيمپەرىيياسى” جانە ىيسپانىييامەن) سوعىستار جۇرگىزدى. ۇزاققا سوزىلعان ٴساتسىز سوعىستار، ەلدىڭ ماتەرىيالدىق رەسۋرستارىنىڭ ەلەۋلى سارقىلۋى، سالىقتاردىڭ ٴوسۋى مەن ەكونومىيكانىڭ كەرى كەتۋىنىڭ ناتىيجەسىندە تەرەڭ قوعامدىق-ساياسىي داعدارىس قالىپتاستى. حالىقتىڭ ٴار ٴتۇرلى توپتارىنىڭ الەۋمەتتىك نارازىلىعىنىڭ ىيدەولوگىييانىڭ نەگىزى سول كەزدەگى كەڭ تاراعان كالۆىين ٴىلىمى بولدى (بۇل ٴىلىمدى جاقتاۋشىلاردى گۋگەنوتتار دەپ اتادى). ەل كاتولىيكتەر مەن گۋگەنوتتار بولىپ ەكىگە جىكتەلدى. ولاردىڭ ابسوليۋتىيزممەن جانە ٴوزارا كۇرەسى ۇزاققا سوزىلعان ازامات سوعىسىنا (“ٴدىنىي سوعىستارعا”) ۇلاستى. ونىڭ شارىقتاۋ شەگى — ۱۵۷۲ ج. ۲۴ تامىزدا پارىيجدە گۋگەنوتتاردى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتۋ بولدى (“ۆارفولومەي ٴتۇنى”). بىيلىككە كەلگەن بۋربوندار اۋلەتى ٴدىنىي سوعىستاردى توقتاتىپ، كاتولىيك ٴدىنىن فرانتسىيياداعى رەسمىي ٴدىن رەتىندە بەكىتتى، ال گۋگەنوتتارعا ٴدىن ۇستانۋ ەركىندىگى بەرىلدى. ليۋدوۆىيك XIV كەزىندە فرانتسىييانى ٴىس جۇزىندە ٴبىرىنشى مىينىيستر كاردىينال ا.ج.پ. رىيشەليە بىيلەدى (۱۶۳۴ — ۴۸). ول كورول بىيلىگىن ەلەۋلى نىعايتىپ، ەلدىڭ ورتالىقتانۋىن كۇشەيتتى. وتىز جىلدىق سوعىستىڭ ناتىيجەسىندە فرانتسىييا وزىنە ەلزاستى قوسىپ الىپ، ەۋروپاداعى ەڭ قۋاتتى مونارحىيياعا اينالدى. ۱۷۰۱ — ۱۷۱۴ ج. ىيسپان تاعى ٴۇشىن بولعان سوعىستا انگلىييا، اۆسترىييا مەن ولاردىڭ وداقتاستارى فرانتسىييانىڭ ەۋروپاداعى ۇستەمدىگىنە توسقاۋىل قويۋعا تىرىستى. جەتى جىلدىق سوعىستا (۱۷۵۶ — ۶۳) فرانتسىييا ٴۇندىستان مەن كاناداداعى وتارلارىنىڭ كوپشىلىگىنەن ايرىلىپ، ۇلىبرىيتانىيياعا بەرۋگە ٴماجبۇر بولدى. ۱۷۸۹ ج. باستالعان فرانتسۋز رەۆوليۋتسىيياسى ناتىيجەسىندە مونارحىييا مەن فەود. تارتىپتەر جويىلىپ، ٴبىرىنشى رەسپۋبلىيكا جارىييالاندى. ۱۷۹۲ ج. رەۆوليۋتسىييالىق سوعىستار باستالدى. ول ناپولەون بونوپارتتىڭ بىيلىككە كەلۋىمەن جانە ەۋروپانى تۇگەل قامتىعان سوعىستىڭ ناتىيجەسىندە فرانتسىييانىڭ جەڭىلۋىمەن اياقتالدى. ەلدە كورول بىيلىگى قالپىنا كەلتىرىلدى. ۱۸۴۸ ج. اقپان رەۆوليۋتسىيياسىنىڭ ناتىيجەسىندە ەكىنشى رەسپۋبلىيكا ورنادى. لىيبەرالدار مەن سوتسىيالىيستەردىڭ اراسىنداعى جانجالدى پايدالانعان لۋىي ناپولەون ۱۸۵۲ ج. ەكىنشى ىيمپەرىييانى جارىييالاپ، تاققا وتىردى. ۱۸۷۰ — ۱۸۷۱ ج. فرانتسىييا — پرۋسسىييا سوعىسىنىڭ ناتىيجەسىندە فرانتسىييا ەلزاس پەن لوتارىينگىييادان ايرىلىپ، ەكىنشى ىيمپەرىييا جويىلدى. ۱۹ عاسىردىڭ سوڭىندا وتارشىلدىق ىيمپەرىييانىڭ قۇرىلۋى نەگىزىنەن اياقتالدى. ۱۹۱۴ — ۱۸ ج. ٴبىرىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىسقا فرانتسىييا انتانتانىڭ قۇرامىندا قاتىستى. ۱۹۱۹ ج. ۆەرسال ٴبىتىم شارتى بويىنشا فرانتسىيياعا ەلزاس پەن لوتارىينگىييا قايتارىلدى. ۱۹۲۰ — ۳۰ ج. ەلدە ەكونومىيكالىق داعدارىستار ٴجىيى-ٴجىيى بولىپ تۇردى. ناتىيجەسىندە جۇمىسشى قوزعالىسى كۇشەيىپ، فاشىيستىك ۇيىمدار قۇرىلدى. ۱۹۳۶ ج. حالىقتىق مايدان قۇرىلىپ، فاشىيستىك ۇيىمدارعا تىيىم سالىندى، ەڭبەكشىلەردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ جونىندەگى شارالار (۴۰ ساعاتتىق جۇمىس اپتاسىن، اقىسى تولەنەتىن دەمالىس ەنگىزۋ، ت.ب.) جۇزەگە اسىرىلدى. ۱۹۳۸ ج. حالىقتىق مايدان ىدىرادى. ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىس فرانتسىييا ٴۇشىن ٴساتسىز باستالدى. ۱۹۴۰ ج. فرانتسىييانى گەرمانىييا وككۋپاتسىييالادى. مىينىيسترلەر كابىينەتىنىڭ جاڭا توراعاسى مارشال انرىي پەتەن گەرمانىييامەن بىتىمگە قول قويىپ، ەلدى ەكى ايماققا بولۋگە كەلىستى. ونىڭ بىرەۋى — نەمىستەر باسىپ العان سولت. جانە وڭتۇستىك-باتىس فرانتسىييا اۋماعى بولسا، ەكىنشىسى فرانتسىييانىڭ قالعان بولىگى مەن تەڭىزدىڭ ار جاعىنداعى اۋماقتار ەنگەن، استاناسى ۆىيشىي قالا بولعان اۆتونومدى فرانتسۋز مەملەكەتى اتانعان ايماق بولدى. مارشال پەتەن وسى فرانتسۋز مەملەكەتىنىڭ پرەزىيدەنتى بولىپ تاعايىندالدى. ۱۹۴۴ ج. فرانتسىييانى وداقتاستار اسكەرى ازات ەتتى. الجىيردەگى فرانتسۋز ۇلتتىق ازات ەتۋ كومىيتەتى ٴوزىن فرانتسۋز رەسپۋبلىيكاسىنىڭ ۋاقىتشا ۇكىمەتى دەپ جارىييالادى. ۱۹۴۶ ج. ٴتورتىنشى رەسپۋبلىيكانىڭ كونستىيتۋتسىيياسى قابىلداندى. ۱۹۴۹ ج. فراتسنىييا ناتو-نىڭ قۇرامىنا كىرسە دە، ۱۹۶۶ ج. ونىڭ اسكەرىي قۇرىلىمىنان شىقتى. سوعىستان كەيىن ف-نىڭ وتارلىق جۇيەسى ىدىراي باستادى. ۱۹۵۴ ج. سەگىز جىلدىق سوعىستان كەيىن ف. ۇندىقىتايدى تاستاپ شىقتى. ۱۹۵۴ ج. ۱ قاراشادا الجىيردە ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىس باستالدى. ۱۹۵۶ ج. ناۋرىزدا فرانتسىييا ماروككو مەن ٴتۋنىيستىڭ تاۋەلسىزدىگىن مويىنداۋعا ٴماجبۇر بولدى. ۱۹۵۶ ج. قاراشادا فرانتسىييا ەگىيپەتكە قارسى اعىلشىن-فرانتسۋز-ىيزراىيل اگرەسسىيياسىنا بەلسەنە قاتىستى. وسىنداي قىيىن جاعدايدا ۱۹۵۷ ج. باتىس ەۋروپاداعى بىرنەشە مەملەكەت “ورتاق رىنوك” قۇرۋ جونىندە شارت جاساستى. دەگەنمەن، الجىيردەگى ساتسىزدىكتەر، سۋەتس ارانداتۋشىلىعىنىڭ كۇيرەۋى، اسكەرىي شىعىنداردىڭ كوبەيۋى ٴتورتىنشى رەسپۋبلىيكانىڭ داعدارىسىنا اكەپ سوقتى. ارمىييا مەن ەلدە رەاكتسىييالىق كۇشتەر باس كوتەردى. ۱۹۵۸ ج. مامىردا ولار الجىيردە رەسپۋبلىيكاعا قارسى بۇلىك باستادى. الجىيردەگى فرانتسۋز ارمىيياسىنىڭ باسشىلىعى دا بۇلىكشىلەرگە قوسىلىپ، گەنەرال شارل دە گولل باستاعان “ۇلتتىق قۇتقارۋ” ۇكىمەتىن قۇرۋدى تالاپ ەتتى. ۱ ماۋسىمدا ۇلتتىق جىينالىس گوللدىڭ توتەنشە وكىلەتتىلىك جونىندەگى زاڭ جوبالارىن ماقۇلدادى. ۱۹۵۸ ج. بەسىنشى رەسپۋبلىيكانىڭ كونستىيتۋتسىيياسى اتقارۋشى بىيلىك قۇقىقتارىن كەڭەيتتى. پرەزىيدەنت ۇلتتىق جىينالىستى تاراتۋ مۇمكىندىگىنە ىييە بولىپ، رەفەرەندۋم وتكىزۋگە، زاڭ جوبالارىن ۇسىنۋ، توتەنشە جاعدايلاردا بۇكىل وكىمەت بىيلىگىن ٴوز قولىنا الۋعا قۇقىلى بولدى. ۱۹۵۸ ج. ۲۱ جەلتوقسانداعى سايلاۋدىڭ ناتىيجەسىندە گولل پرەزىيدەنت بولىپ سايلاندى. ۱۹۵۸ — ۶۰ ج. افرىيكاداعى فرانتسۋز وتارلارى — گۆىينەيا، سۋدان، سەنەگال، ماداگاسكار، داگومەيا، نىيگەر، جوعارعى ۆولتا، ٴپىل سۇيەگى جاعالاۋى، تشاد، ورتالىق افرىيكا رەسپۋبلىيكاسى، كونگو، گابون، ماۆرىيتانىييا، توگو مەن كامەرۋن تاۋەلسىزدىككە ىييە بولدى. ۱۹۶۲ ج. ۇزاققا سوزىلعان سوعىستان كەيىن الجىير تولىق تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزدى. ۱۹۶۰ — ۹۰ ج. فرانتسىييا ەكونومىيكاسى دامىعان، دەموكرات. قوعامى تولىق قالىپتاسقان الەمدەگى جەتەكشى ەلدەردىڭ بىرىنە اينالدى. ۱۹۸۱ ج. ەل پرەزىيدەنتى بولىپ ٴبىرىنشى رەت سوتسىيالىيست فرانسۋا مىيتتەران سايلاندى. ۱۹۹۵ جىلدان ەل پرەزىيدەنتى جاك شىيراك بولدى.

ونەركاسىبى[وڭدەۋ]

ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ فرانتسىييا ۇكىمەتى سوعىستا كۇيزەلگەن ەكونومىيكاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار،وندىرىستىڭ مۇلدەم جاڭا سالالارىن دامىتا باستادى .۱۹۵۰ جىلدان بەرى ونەركاسىپ ٴوندىرىسى ۴ ەسەگە جۋىق وسىپ،ونەركاسىپتە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى سوڭعى ۲۰ جىلدا ۱،۵ ملن ادامعا قىسقاردى. مۇنىڭ ٴوزى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى مەن ونەركاسىپ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرى ناتىيجەسىندە مۇمكىن بولدى .قازىرگى كەزدە ەل ونەركاسىپ ٴوندىرىسىنىڭ كولەمى جونىنەن دۇنىييە جۇزىندە بەسىنشى ورىن الادى. ونەركاسىپ ەلدەگى ۇلتتىق جىيىنتىق ٴونىمىنىڭ ۲۵،۴٪-ىن بەرەدى.ەلدىڭ ەكونومىيكالىق قۋاتتىلىعىن سىيمۆولى بولىپ كەلگەن ٴداستۇرلى ونەركاسىپ سالالارى سوڭعى ونجىلدىقتاردا ٴوزىنىڭ جەتەكشى رولىنەن ايىرىلىپ، جاڭا سالالارعا جول بەرۋدە.لوتارىينگىييا تەمىر كەنى الابىنىڭ قورىن پايدالاناتىن قارا مەتاللۋرگىييا ونەركاسىبى ۲۰ عاسىردىڭ ۷۰-جىلدارىنان باستاپ داعدارىسقا ۇشىرادى.وعان ەۋروپا مەن دۇنىييە ٴجۇزى نارىعىندا نەعۇرلىم قۋاتتى باسەكەلەستەردىڭ برازىيلىييا، شىعىس ەۋروپا ەلدەرى ،كورەيا جانە ت.ب. پايدا بولۋى اسەر ەتتى.ەۋروپالىق وداق شەڭبەرىندە ونەركاسىپتىڭ وسى سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان شارالار ناتىيجەسىندە ٴوندىرىستى نەعۇرلىم ٴتىيىمدى ۇيىمداستىرىپ، قايتا جابدىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ورتالىق اۋداندارداعى ٴتىيىمسىز كاسىپورىندار جابىلىپ، نەگىزگى مەتاللۋرگىييالىق كەشەندەر سولتۇستىكتەگى ديۋنكەرك ماڭى مەن لوتارىينگىيياداعى موزەل وزەنى اڭعارىنداعى شوعىرلانعان.قازىرگى كەزدە جىلىنا ۱۹ ملن ت بولات وندىرىلەدى.اليۋمىينىيي وندىرىسىندە دە اۋماقتىق وزگەرىستەر بولدى بۇرىن ولار،نەگىزىنەن، الپى مەن پىيرەنەي اۋداندارىنداعى سۋ ەلەكتر ستانتسىييالارى ماڭىندا ورنالاسسا ،قازىرگى كەزدە شەتتەن اكەلىنەتىن شىيكىزاتتى قابىلداپ الاتىن پورتتى قالالارعا كوشىرىلگەن .قۇرامىنا توقىما، بوياۋلار جاساۋ، كىلەم توقۋ،ەدەن توسەنىشتەرىن شىعارۋ ٴوندىرىسى ەنەتىن فرانتسىييانىڭ ماتا ونەركاسىبى دۇنىييە جۇزىندەگى جەتەكشى ورنىن جوعالتقان جوق.بۇل سالادا اسىرەسە ٴجۇن ماتالارىن شىعارۋدان دۇنىييە جۇزىندە ٴبىرىنشى ورىن الاتىن «شارجەر – تەكستىيل»، ماقتا ماتالارىن شىعارۋعا ماماندانعان DMC كومپانىييالارى كوزگە تۇسەدى .قازىرگى كەزدە سىرتتان اكەلىنەتىن ٴجۇن مەن ماقتادان باسقا، بۇل كاسىپورىنداردا جاساندى تالشىقتار دا كەڭىنەن پايدالانىلادى.نەگىزگى ورتالىقتارى – ميۋلۋز،ترۋا، لىيون جانە پارىيج ماڭى. ماشىينا جاساۋ ونەركاسىبىندە كولىك قاتىناسىنداعى ماشىينالار مەن ەلەكتر تەحنىيكاسىن جاساۋ سالالارى كۇشتى دامىعان.دۇنىييەجۇزىلىك اۆتوموبىيل ٴوندىرىسىنىڭ دامۋىندا ەلدىڭ ايرىقشا ورنى بار.۱۸۹۸ جىلى اعايىندى رەنو نەگىزىن سالعان فىيرما العاشقى ٴاۆتوموبىيلىن جاساپ شىعاراتىن بولاتىن، ارادا ۱۵ جىل وتكەن سوڭ بۇل شاعىن كاسىپورىن الۋان ٴتۇرلى ماشىينا شىعاراتىن اسا ٴىرى كونتسەرنگە اينالدى.قازىرگى كەزدە بۇل كونتسەرن مەملەكەتتىك بولىپ سانالادى.مۇندا جۇك اۆتوموبىيلدەرى، اۆتوبۋستار، اۋىل شارۋاشىلىعى ماشىينالارى، سونداي – اق كەمەلەر مەن ۇشاقتاردىڭ قوزعالتقىشتارى جاسالادى . فرانتسىييادا جىلىنا ۳،۵-۴ ملن اۆتوموبىيل جاسالسا ، سونىڭ ۹/۱۰ بولىگى جەڭىل كولىك بولىپ تابىلادى . قازىرگى كەزدە جەڭىل اۆتوموبىيلدەر ، نەگىزىنەن ، رەنو كاسىپورنى مەن جەكە مەنشىك پەجو – سىيترويەن كونتسەرندە جاسالادى .فرانتسۋز كومپانىييالارى دۇنىييە ٴجۇزىنىڭ ۳۰ ەلىندە اۆتوموبىيل تەتىكتەرىن جىينايتىن زاۋىتتار اشقان .ەلدە جاسالعان اۆتوموبىيلدەردىڭ ۶۰ ى شەتكە شىعارىلادى.كوبىنەسە فرانتسۋز جەڭىل كولىكتەرىن پورتۋگالىييا، ىيسپانىييا ، برازىيلىييا جانە وڭتۇستىك – شىعىس ازىييا ەلدەرى ساتىپ الادى .

ەكونومىيكاسى[وڭدەۋ]

فرانتسۋز اۆتوموبىيلدەرى
تەمىر جولى تەحنىيكاسى
اۆىياتسىييالىق تەحنىيكا
اسكەرىي اۆىياتسىييالىق تەحنىيكا
پارفيۋم مەن كوسمەتىيكا

فرانتسىييا — جوعارى دامىعان ىيندۋسترىييالى-اگرارلى ەل. ونەركاسىپ ٴوندىرىسىنىڭ جالپى كولەمى بويىنشا دۇنىييە جۇزىندە ۴-ورىن (اقش، جاپونىييا، گەرمانىييادان كەيىن)، ەۋروپادا گەرمانىييادان كەيىن ۲-ورىن الادى. ۇلتتىق تابىستى جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق مولشەلەرى ۲۴۹۹۰ اقش دوللارىنا تەڭ (۲۰۰۳ ج). فرانتسىييا اۆتوموبىيلدەر شىعارۋ جونىندە دۇنىييە جۇزىندە ۳-ورىن، اۆىياتسىييالىق جانە عارىشتىق تەحنىيكا ٴوندىرىسى بويىنشا ەۋروپادا ۱-ورىن الادى. سونداي-اق ەكسپورتقا كوپ مولشەردە قارۋ-جاراق، اەس-تەر ٴۇشىن قۇرال-جابدىقتار، حىيمىيكاتتار، ماتالار مەن كىيىم-كەشەك شىعارادى. فرانتسۋز ونەركاسىبىنىڭ جەتەكشى سالالارىنا اۆتوموبىيل جاساۋ، حىيمىييا مەن مۇناي حىيمىيياسى، ۇشاق جاساۋ (اەروبۋستار مەن اسكەرىي ۇشاقتار)، ەلەكترونىيكا، مەتاللۋرگىييا، تەمىر جولى تەحنىيكاسىن شىعارۋ جاتادى. پارفيۋمەرىييا — كوسمەتىيكالىق سالا مەن جوعارى تالعامدى ٴساندى كىيىمدەر شىعارۋدا فرانتسىييا دۇنىييە جۇزىندە ٴبىرىنشى ورىندى ىييەلەنەدى. جىلىنا شامامەن ۳،۵ ملن. اۆتوموبىيل شىعارسا، ونىڭ جارتىسىنا جۋىعى ەكسپورتقا جىبەرىلەدى. اۆتوموبىيلدەردىڭ ۹۰٪-دان استامىن “رەنو” مەن “پەجو-سىيترويەن” كومپانىييالارى شىعارادى. كەمە جانە ستانوك جاساۋ، اۋىل شارۋاشىلىق ماشىينالارى ٴوندىرىسى دە جاقسى دامىعان. حىيمىييا ونەركاسىبى مىينەرالدى تىڭايتقىشتار، سىينتەتىيكالىق كاۋتشۋك پەن پلاستماسسا، پارفيۋمەرىييا، ٴدارى-دارمەكتەر جاساۋعا ماماندانعان. ٴىرى مۇناي، حىيمىييالىق كاسىپورىندارى كوپ. حىيمىييا ونەركاسىبى بىيوتەحنىيكالىق جانە گەندىك ىينجەنەرىييامەن تىعىز بايلانىستى. توقىما ونەركاسىبى ٴوزىنىڭ بۇرىنعى ماڭىزىنان ايرىلسا دا، فرانتسىييا كىيىم-كەشەك پەن ماتالار شىعارۋدان ەۋروپادا الدىڭعى ورىنداردىڭ ٴبىرىن ىييەلەنەدى (ماقتا-ماتا، جىبەك، سىينتەتىيكالىق، ٴجۇن، كەندىر، زىعىر ماتالارى وندىرىلەدى). فرانتسۋز كاسىپورىندارى شىعارعان ىرىمشىك، شاراپتار، كوندىيتەرلىك بۇيىمدار دۇنىييە جۇزىنە تانىمال. ونەركاسىپ ونىمدەرىنىڭ ۱/۵-ىنە جۋىعى پارىيج بەن ونىڭ اينالاسىندا، سونداي مولشەرى لىيون مەن سولتۇستىك اۋدانداردا وندىرىلەدى. اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىن ٴوندىرۋدىڭ كولەمى بويىنشا فرانتسىييا دۇنىييە جۇزىندە اقش پەن كانادادان كەيىن ۳-ورىندى ىييەلەنەدى. ول اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرىمەن ٴوزىن-ٴوزى تولىق قامتاماسىز ەتىپ، ۴۰٪-ىن ەكسپورتقا شىعارادى. فرانتسىييا — ەۋروپاداعى استىق، سارى ماي، ٴىرى قارا ەتىن، ىرىمشىكتى ەڭ كوپ مولشەردە وندىرەتىن ەل. وسىمدىك شارۋاشىلىعىنىڭ نەگىزگى سالاسى — ٴداندى داقىلدار ٴوسىرۋ (نەگىزگىلەرى — بىيداي، جۇگەرى، قارا بىيداي، ارپا، كۇرىش). كارتوپ، قانت قىزىلشاسى، كۇنباعىس، راپس تا كوپ مولشەردە وسىرىلەدى. نىيتستسا وڭىرىندە گۇل ٴوسىرۋ دامىعان. ٴجۇزىمنىڭ نەگىزگى بولىگى شاراپ دايىنداۋعا (جىلىنا ۶۰ ملن-داي ل) جۇمسالادى، نەعۇرلىم بەلگىلى تۇرلەرى شامپان، كاگور، كونياك. جەمىس-جىيدەك (الما، المۇرت، شابدالى، جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋلارىندا تسىيترۋستىق جەمىستەر مەن قارا ورىك) پەن كوكونىس ٴوسىرۋ دامىعان. ٴىرى قارا (۲۰،۶ ملن. باس)، شوشقا، قوي، جىلقى وسىرىلەدى. بالىق اۋلاۋ كاسىبىنىڭ نەگىزگى پورتتارى اتلانت مۇحىيتى جاعالاۋلارىندا (بۋلون، لوريان، لا-روشەل) ورنالاسقان. ۲۰۰۵ ج. ەلدە ۷۰ ملن-نان اسا شەتەلدىك تۋرىيستەر دەمالدى. ەكسپورتىنىڭ نەگىزىن ونەركاسىپتىك قۇرال-جابدىقتار، تۇرمىستىق بۇيىمدار، اۋىل شارۋاشىلىق ونىمدەرى، حىيمىييالىق تاۋارلار مەن شىيكىزاتتار، تىگىن بۇيىمدارى، كىيىم-كەشەك، اياق كىيىم، پارفيۋمەرىييا مەن كوسمەتىيكا، اۆتوموبىيلدەر قۇرايدى. سىرتتان تۇتىنۋ تاۋارلارىن، ونەركاسىپتىك شىيكىزاتتار الادى. نەگىزگى ساۋدا سەرىكتەستەرى: گەرمانىييا، ىيتالىييا، بەلگىييا، ليۋكسەمبۋرگ، ۇلىبرىيتانىييا مەن اقش. فرانتسىييا قازاقستاننىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرى ىشىندە ۱۲-ورىن الادى. فرانتسۋز كاسىپورىندارى قازاقستانداعى ٴوز قىزمەتىنىڭ قارقىنىن بىرتىندەپ ارتتىرىپ كەلەدى. ۲۰۰۵ ج. قر مەن فرانتسىييا اراسىنداعى تاۋار اينالىسى ۲۶۶۵،۱ ملن. دوللاردى قۇرادى. قازاقستان فرانتسىيياعا مۇناي، كەنتاستار، حىيمىييا ونەركاسىبىنىڭ شىيكىزاتتارىن، تەرى مەن استىق بەرەدى. فرانتسىييادان نەگىزىنەن ٴدارى-دارمەكتەر، ازىق-تۇلىك ونىمدەرىن، قوسالقى بولشەكتەر، اۆتوموبىيلدەر، تۇرمىستىق ەلەكترونىيكا، شاراپ، تەڭىز ونىمدەرىن، ىرىمشىك، پارفيۋمەرىييا مەن كوسمەتىيكالىق بۇيىمدار، جوعارى ٴسان كىيىمدەرىن الادى. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا فرانتسۋز كاسىپكەرلەرى ارالاسقان ۱۹ شاعىن كاسىپورىن تىركەلگەن. ۴ فرانتسۋز بانكى قازاقستانمەن بىرلەسىپ جۇمىس اتقارۋدا، مۇناي-گاز، تاۋ-كەن، ەنەرگەتىيكادا، كولىك پەن قىزمەت كورسەتۋ سالالارىندا كوپتەگەن فرانتسۋز كومپانىييالارى ەڭبەك ەتۋدە. ۲۰۰۴ ج. ۱۰ ناۋرىزدا پارىيجدە ەكونومىيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى قازاقستان-فرانتسۋز ۇكىمەتارالىق كومىيسسىيياسىنىڭ كەزەكتى، التىنشى ٴماجىلىسى بولىپ ٴوتتى.

سىرتقى ەكونومىيكالىق بايلانىستار[وڭدەۋ]

فرانتسىييا ەكونومىيكاسى دۇنىييەجۇزىلىك شارۋاشىلىقتىن اجىراماس بولىگىنە اينالدى.سىرتقى ساۋدا ەكونومىيكالىق ورلەۋگە نەگىز بولىپ وتىر، وعان وڭ سالدو ٴتان. ەكسپورت كولەمى جونىنەن ەل باتىس ەۋروپادا تەك گەرمانىييانى عانا العا سالادى، فرانتسىييانىڭ سىرتقا شىعاراتىن تاۋارلارىنىڭ جالپى قۇنى دۇنىييەجۇزىلىك تاۋار ەكسپورتىنىڭ ۵،۱٪ -ىن قۇرايدى. ەكسپورت قۇرىلىمىندا ماشىينالار مەن جابدىقتار ۴۳ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن شىيكىزاتى ۲۰ باسىم بولىپ وتىر .سوڭعى جىلدارى اسكەرىي تەحنىيكا مەن قارۋ – جاراقتى سىرتقا ساتۋ جونىندە اقش – تان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا شىقتى.ىيمپورت كولەمى جونىنەن فرانتسىييا جاپونىييامەن قاتار اقش ،گەرمانىييادان كەيىنگى ٴۇشىنشى ورىندى بولىسەدى.فرانتسىييا – حالىقارالىق تۋرىيزم ورتالىعى.قازىرگى كەزدە فرانتسىييا جىلىنا ۷۷ ملن –داي شەتەل تۋرىيستەرى قابىلدايدى.ەلدىڭ سىرتقى ەكونومىيكالىق بايلانىستارىن دامىتۋدا ٴتۋرىيزمنىڭ ماڭىزى زور.

تابىيعاتى[وڭدەۋ]

سەنا وزەنى
روسلەن كولى

فرانتسىييانىڭ كوپشىلىك بولىگى جالپاق جاپىراقتى ورماندار ايماعىندا ورنالاسقان. قىيىر وڭتۇستىكن جەرورتاتەڭىزدىك سۋبتروپىيكتەر الىپ جاتىر. جاعالاۋلارى نەگىزىنەن الاسا، اككۋمۋلياتىيۆتى نەمەسە لاگۋنالى، قۇرلىققا ەنىڭكىرەپ جاتقان شىعاناقتارى بار (اتلانت مۇحىيتى جاعالاۋلارىندا بىيسكاي، سەن-مالو، جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىندا لىيون)، لا-مانش پەن پا-دە-كالە بۇعازدارىنىڭ جاعالاۋلارى — ٴابرازىيۆتى، الاسالاۋ، بىراق تىك، كوتانتەن مەن برەتان تۇبەكتەرىنىڭ جاعالاۋلارى رىياس ٴتىيپتى بولىپ كەلەدى. لىيون شىعاناعىنان شىعىسقا قاراي جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋلارى جارتاستى، ٴالپى تاۋلارىنىڭ تەڭىزگە كەلىپ تىرەلگەن سىلەمدەرىنەن قۇرالعان (فرانتسۋز رىيۆيەراسى دەپ اتالادى). اۋماعىنىڭ ۲/۳-ٴسى ەلدىڭ سولتۇستىك، ورتالىق جانە باتىس اۋداندارىن الىپ جاتقان الاسا جانە كوتەرىڭكى جازىقتار. ولاردىڭ ىشىندەگى ەڭ ۇلكەنى — سولتۇستىكتە ورنالاسقان پارىيج باسسەينى بولىپ تابىلادى. وڭتۇستىك-باتىسىن — اكۆىيتانىييا جازىقتارى الىپ جاتىر. سولتۇستىك-باتىسىندا جازىقتار ارمورىيكان ۇستىرتىمەن ۇلاسادى، ولار سولتۇستىك-شىعىسى مەن شىعىسىندا بىيىكتىگى ورتاشا اردەنن (كوپ بولىگى فرانتسىييادان تىس جەردە) جانە ۆوگەز تاۋلارىمەن قورشالعان. وڭت-ندە توبەلەرى قاتتى مۇجىلگەن، بىيىكتىگى ورتاشا تاۋلاردان قۇرالعان اۋدان — ورتالىق فرانتسۋز ٴماسسىيۆى جاتىر. ونىڭ ورتالىق بولىگىنە (وۆەرن) جانارتاۋلى جەر بەدەرى ٴتان (مون-دور جانارتاۋ كۇمبەزى، كانتال كراتەرى، پيۋپ كونۋستار تىزبەگى). ٴماسسىيۆتىڭ وڭتۇستىك جانە وڭتۇستىك-باتىس شەتىندە تەرەڭ كانوندارمەن تىلىمدەنگەن كارستانعان تاۋ جازىقتارى جۇيەسى ورنالاسقان (گران-كوس، ت.ب.). سولت.-باتىس، سولت.-شىعىس جانە شىعىس اۋداندارىندا كرىيستالدانعان الاسا تاۋلار (لىيمۋزەن، مورۆان، سەۆەننا، ت.ب.) باسىم. ٴالپى مەن ورتالىق فرانتسۋز ٴماسسىيۆىنىڭ اراسىندا رونا ويپاتى بار. فرانتسىييا اۋماعىنا جوعارعى رەين ويپاتىنىڭ باتىستاعى شاعىن بولىگى دە كىرەدى. وڭتۇستىك-باتىسىندا سۋبمەرىيدىياندىق باعىتتا باتىس ٴالپى سوزىلىپ جاتىر. ونىڭ بىيىك بولىگى — ساۆوييا، گراي، كوت جانە تەڭىزجاعالاۋلىق ٴالپى تاۋلارى ۇزىنىنان جانە كولدەنەڭىنەن تەرەڭ اڭعارلارمەن تىلىمدەنگەن كرىيستالدىق قىراتتاردان تۇرادى، مۇزدىقتار كوپ. ٴالپىنىڭ باتىس جىييەگىندە ەروزىييامەن كۇشتى بولشەكتەنگەن، كەي جەرلەرىندە كارستانعان اكتاستى قىراتتارى بار بىيىكتىگى ورتاشا تاۋلار ورنالاسقان. بۇل تاۋلاردىڭ سولتۇستىكتەگى جالعاسى يۋرا تاۋلارى بولىپ تابىلادى. ەلدىڭ وڭتۇستىك-باتىسىن پىيرەنەي تاۋلارى (ەڭ بىيىك جەرى — ۆىينمال تاۋى — ۳۲۹۸ م) الىپ جاتىر. ول سولتۇستىگىندە اكۆىيتانىييامەن تەرەڭ جازىقتارى بار تىك بەتكەيلەر ارقىلى جالعاسادى. كورسىيكا ارالىنىڭ جەر بەدەرىنە بىيىكتىگى ورتاشا تاۋلار ٴتان (ەڭ بىيىك جەرى مون-سەنتو تاۋى — ۲۷۱۰ م). فرانتسىييا مەن باتىس ەۋروپانىڭ ەڭ بىيىك شىڭى — مونبلان تاۋى (۴۸۰۷ م) بولىپ ەسەپتەلەدى. فرانتسىييا اۋماعىنىڭ كوپشىلىك بولىگى گەرتسىيندىك قاتپارلىق وبلىسقا جاتادى. قازىرگى كەزدەگى فرانتسىييا اۋماعى كاينوزويدىڭ سوڭىندا اياقتالعان جالپى كوتەرىلىم ناتىيجەسىندە قالىپتاسقان. نەگىزگى قازبا بايلىقتارى — تەمىر كەنتاستارى، بوكسىيت، كالىيي تۇزدارى، تابىيعىي گاز بەن تاس كومىر، ۋران. تەمىر كەنتاستارىنىڭ كەن ورىندارى (مەتس-تىيونۆىيل، لونگۆىي، برىييە، نانسىي) لوتارىينگىييا باسسەينىنىڭ يۋرا شوگىندىلەرىمەن، بوكسىيتتىڭ ٴىرى كەن ورىندارى پروۆانستىڭ مەزوزوي اكتاستارىمەن بايلانىستى. كالىيي تۇزدارىنىڭ نەگىزگى كەندەرى ەلزاستا، تابىيعىي گاز بەن از مولشەردەگى مۇناي كەن ورىندارى اكۆىيتانىييا باسسەينىندە. فرانتسىييانىڭ نەگىزگى تاس كومىر باسسەيندەرى — ۆالانسيەنن مەن لوتارىينگىييا ەپىيگەرتسىيندىك پلاتفورمانىڭ قاتپارلىق ىرگەتاسىمەن بايلانىسقان. سونداي-اق ۆولفرام، سۇرمە، قورعاسىن، مىرىش، قالايى، التىن مەن كۇمىس، كۇكىرت پەن كۇكىرتتى كولتشەدان، ٴار ٴتۇرلى قۇرىلىس ماتەرىيالدارىنىڭ كەن ورىندارى بار. ەلدىڭ كوپشىلىك بولىگىنىڭ كلىيماتى قوڭىرجاي تەڭىزدىك، شىعىسىندا كونتىينەنتتىككە وتپەلى، جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋلارىندا جەرورتاتەڭىزدىك سۋبتروپىيكتىك (جازى قۇرعاق، قىسى جاۋىندى). شىعىسى مەن سولتۇستىك-شىعىسىنداعى جازىقتار مەن الاسا تاۋلارداعى قاڭتار مەن اقپان ايلارىنداعى ورتاشا تەمپ-را ۱ — ۳°س، باتىسى مەن وڭتۇستىك-باتىسىندا –۵ — ۷°س، وڭتۇستىگىندە ۸ — ۱۰°س-قا تەڭ. جازىقتارداعى شىلدە مەن تامىز ايلارىنداعى ورتاشا تەمپەراتۋرا سولتۇستىكتە ۱۶ — ۱۸°س، وڭتۇستىك-باتىس پەن وڭتۇستىكتە ۲۰ — ۲۴°س. جىلدىق جاۋىن-شاشىننىڭ ەڭ جوعارعى مولشەرى (۱۵۰۰ — ۲۰۰۰ مم) ٴالپىنىڭ باتىس بەتكەيلەرىنە، ۆوگەز، سەۆەننا مەن پىيرەنەي تاۋلارىنىڭ باتىس بولىگىنە تۇسەدى. برەتان مەن كوتانتەن تۇبەكتەرىندە، باتىس اكۆىيتانىييادا بۇل كورسەتكىش ۸۰۰ — ۱۲۰۰ مم-گە، باسقا جازىقتاردا ۶۰۰ — ۸۰۰ مم-گە تەڭ. جاۋىن-شاشىننىڭ ەڭ از ٴمولش. (۵۰۰ — ۸۰۰ مم) رونا ويپاتىنا تاۋ اڭعارلارى مەن جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋلارىنىڭ شىعىس بولىگىنە تۇسەدى. جازىقتاردا تۇراقتى قار جامىلعىسى قالىپتاسپاعانمەن، جىل سايىن قار جاۋادى. تاۋلارداعى تۇراقتى قار جامىلعىسى ۵۰۰ — ۱۰۰۰ م بىيىكتىكتە بايقالادى، ۲۵۰۰ — ۳۰۰۰ م بىيىكتىكتە ول ۷ ايدان ۱۱ ايعا دەيىن ساقتالادى. قرى وزەندەرى — لۋارا، رونا، سەنا، گاروننا. ەلدىڭ سولتۇستىك پەن باتىس اۋداندارىنداعى وزەندەر كەڭ جازىقتارمەن اعادى، جاڭبىر سۋىمەن تولىعادى، جىل بويى سۋى مول بولىپ، بەتىنە مۇز قاتپايدى. وزەندەرىندە كەمە قاتىناسى بار، ٴبىر-بىرىمەن كانالدار ارقىلى جالعاستىرىلعان. ٴالپى مەن پىيرەنەي تاۋلارىنان باستالاتىن وزەندەر تەرەڭ جازىقتارمەن اعىپ وتەدى، قار مەن مۇزدىقتاردىڭ ەرىگەن سۋىمەن تولىعادى. فرانتسىييا اۋماعىندا جەنەۆا كولىنىڭ وڭتۇستىك بولىگى ورنالاسقان، ەلدە باسقا ٴىرى كولدەر جوق. ورماندار ەل اۋماعىنىڭ ۲۷٪-ىن الىپ جاتىر. قرى ورمان ماسسىيۆتەرى اكۆىيتانىييانىڭ باتىسىندا (نەگىزىنەن قولمەن وتىرعىزىلعان سامىرسىن ورماندارى)، پارىيج باسسەينىنىڭ شىعىسى مەن ٴالپى جانە پىيرەنەي تاۋلارىندا. اكۆىيتانىييانىڭ شىعىسىندا ەمەن ورماندارى قولمەن وتىرعىزىلعان تالشىن ورماندارىمەن ۇيلەسەدى، سۋبتروپىيكتىك بۇتالار كەزدەسەدى. ەلدىڭ سولتۇستىگىندە شامشات، ەمەن، شەگىرشىن ورماندارى وسەدى. وڭتۇستىگىندە ەمەننىڭ ماڭگى جاسىل تۇرلەرى، سامىرسىننىڭ وڭتۇستىك تۇرلەرىنەن قۇرالاتىن سىيرەك ورماندار، گارىيگا مەن ماكۆىيس بۇتالارى باسىم. بىيىكتىگى ورتاشا تاۋلاردا ورماندار تاۋ باسىنا دەيىنگى جەرلەردى الىپ جاتىر. ورماندى اۋدانداردى، تاۋلاردى جابايى ورمان مىسىعى، تۇلكى، ەلىك، جابايى شوشقا، اقتىيىن، قويان، بۇعىلار، اقكىستەر مەكەندەيدى. بىيىك تاۋلاردا تاۋەشكى، جايران، ٴالپى سۋىرى، اتجالمان كەزدەسەدى. قۇر، ٴشىل، تاۋقۇدىرەت، ساۋىسقان، تورعايلار، كوگەرشىن، جىلقىشى، قىرعىي، كەزقۇيرىق، ت.ب. قۇستار كەڭ تاراعان. وڭتۇستىگىندەندە فلامىينگو كەزدەسەدى. وزەندەرى مەن فرانتسىييانى قورشاعان تەڭىزدەردە بالىق كوپ. ۳ مىڭنان استام قورعالاتىن اۋماقتار (۱۹۷۵)، ۇلتتىق ساياجايلار (ەكرەن، سەۆەنن، ۆانۋاز، ت.ب.)، كوپتەگەن رەزەرۆاتتار مەن قورىقتار بار.

قازاقستان مەن فرانتسىييا[وڭدەۋ]

ن.ساركوزىي جانە نازاربايەۆ ن.ا.

قازاقستان مەن فرانتسىييا اراسىنداعى تاۋار اينالىمى ۲۰۰۸ جىلى ۶،۲۰۱ مىيللىيارد دول­لار­دى قۇرادى. ال قازاقستان فران­تسىيياعا نەگىزىنەن مۇناي، مەتالدار جانە مەتالل قۇرىلعىلارىن، حىيمىييا ونىمدەرىن، اۋىلشارۋاشىلىق ونىم­دەرىن ەكسپورتقا شىعارىپ كەلەدى. قازاق­ستان بولسا، فرانتسىييادان ەلەكتر جانە ەلەك­تروندىق بۇيىم­دار جانە ونىڭ جاب­دىقتارىن، مەدىيتسىينالىق ٴدارى-دارمەك، اۆتو­­كولىك، تاماق ونىمدەرىن جانە قۇرى­لىس ماتەرىيالدارىن الادى. وسى تۇستا ايتا كە­تەيىك، فرانتسىييا ەلىي­تالىق تاۋارلار رەتىندە شاراپ، تەڭىز ونىمدەرى شىيكىزاتتارىن، كىيىم-كەشەكتەر، تاعى باسقا تۇرمىسقا قا­جەتتى بۇيىمداردى جەتكىزەدى.

ەكى ەلدىڭ ٴبىرىن-ٴبىرى ىينۆەستىيتسىييا­لاۋ كورسەتكىشى دە جىل وتكەن سايىن جاقسارىپ كەلەدى. فرانتسىييا ەكونو­مىيكا مىينىيسترلى­گى­نىڭ دەرەكتەرى بويىنشا، فرانتسىييا قازاق­ستان رەسپۋبلىيكاسىنىڭ ەكونومىي­كاسىنا جالپى كولەمى ۲،۰۰۵ مىيللىيارد ەۋرو كولە­مىندە قارجى سالدى. ال قازاق­ستاننىڭ فران­تسىييا ەكونومىيكاسىنا باعىتتاعان ىين­ۆەستىيتسىيياسى ۱۰ مىيل­لىيون ەۋرونى قۇرايدى. ونىڭ ۴ مىيل­لىيون ەۋروسى ۲۰۰۸ جىلى سا­لىن­­عان. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا فران­تسىييانىڭ بىرقاتار كومپانىييا­لارى تابىستى جۇمىس ىستەۋدە. اسى­رە­سە، ەكى ەل اراسىنداعى ىنتىماق­تاستىق وتىن-ەنەرگەتىيكا سالا­سىن­دا جاقسى جولعا قويىلعان. مىسالى، قازىرگى كەزدە ۴۰-تان استام فران­تسىييالىق كومپانىييا قازاقستاننىڭ مۇناي-گاز، تاۋ-كەن ٴوندىرىسى، ەنەر­گەتىيكا، كولىك جانە قىز­مەت كورسەتۋ سالالارىندا جۇمىس جاساۋدا. وسى جىلدىڭ ۱ قاڭتارىنداعى جاعداي بوي­ىنشا قازاقستاندا فرانتسۋز كاپىيتالىنىڭ قاتىسۋىمەن ۲۵ كاسىپورىن ويداعىداي قىز­مەت ات­قارۋدا. بۇل كاسىپورىندار نەگىزىنەن ساۋدا، كولىك-لوگىيستىيكالىق قىزمەت­تەرمەن اينالىسادى.

قازاقستان-فرانتسىييا قاتى­ناستارىندا الداعى ۋاقىتتا قارجى-بانك ىنتىماق­تاستىعىنان كوپ ٴۇمىت كۇتۋگە بولادى. بۇعان قازىرگى كەزدە قازاقستاندا “سوسيەتە جەنەعال”، “ناتەكسىيس باڭك پوپۇلەع”، “بنپ پاعىيبا” جانە “كالىيوڭ” بانكتەرى­نىڭ جۇمىس ىستەۋى ناقتى دالەل بولادى. مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەز­دەسۋى مەن جۇرگىزگەن كەلىسسوز­دەرىندە ناقتىلانعانىن­داي، ەكى مەملەكەتتىڭ ەكونومىيكالىق بايلا­نىستارىن دامىتۋدا ۇكىمەتارالىق ەكونومىيكالىق ىنتىماقتاستىق جونىندەگى كومىيسسىييانىڭ جۇمىسىن وڭ باعالاۋعا بولادى. جالپى، ۱۹۹۲ جىلدان بەرى جۇمىس ىستەپ كەلە جاتقان اتالعان كومىيسسىييا وسى ارالىقتا سەگىز وتىرىس وتكىزگەن. ولاردا قازاقستان مەن فرانتسىييا قارىم-قاتىناستارىن دامىتۋعا قاتىستى كوپتەگەن ماسەلەلەر تالقىلانىپ ٴجۇر.

قازاقستان مەن فرانتسىييا اراسىنداعى مادەنىي-گۋمانىيتارلىق قاتىناستار دا سوڭعى جىلدارى ويداعىداي دامىپ كەلەدى. ۱۹۹۳ جىلى ەكى ەلدىڭ اراسىندا وسى سالادا­عى بايلانىستارىن جانداندىرۋعا باعىت­تالعان ۇكىمەتارالىق كەلىسىم جاسالعان. وسى قاتىناستار بۇگىندە ەكى ەل حالقىنىڭ مادەنىييەت پەن ونەر سالالارىنداعى باي­لانىستىڭ نەگىزى بولىپ وتىر. سودان بەرگى ۋاقىتتا الماتىدا “الياڭس فعاڭسەز” مادەنىي ٴبىلىم اگەنتتىگىنىڭ وكىلدىگى اشىلدى. بۇل اگەنتتىكتىڭ ۱۳۹ ەلدە فىيلىيالدارى جۇ­مىس ىستەيدى. ولار نەگىزىنەن فرانتسىييا ۇكى­مەتىنىڭ فرانكوفونىييا جانە مادەنىي-گۋ­مانىيتارلىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋ­داعى باستى قۇرالى بولىپ تابىلادى.

سونداي-اق قازاقستان مەن فرانتسىييا اراسىندا ٴبىلىم بەرۋ جونىندەگى قاتىناستار دا ويداعىداي دامىپ كەلەدى. قازاقستان پرەزىيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ٴباسپاسوز ٴماسلىيحاتىندا اتاپ وتكەنىندەي، “بولا­شاق” باعدارلاماسى بويىنشا قازاقستان­نىڭ كوپتەگەن جاستارى فرانتسىييانىڭ بەدەلدى جوعارى وقۋ ورىندارىندا ٴبىلىم الىپ، قازىرگى كەزدە ەل ەكونومىيكاسىنىڭ دامۋىنا ۇلەس قوسىپ جاتىر.

ادەبىييەتى[وڭدەۋ]

فرانتسىييا اۋماعىندا ٴبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان بىرنەشە ادەبىييەت ٴومىر ٴسۇردى. نەعۇرلىم ەرتەرەكتە قالىپتاسقانى — جىرلارى مەن اڭىزدارى ساقتالماعان كەلتتەردىڭ (گاللداردىڭ) ادەبىييەتى، ونىڭ ٴبىر تارماعى برەتون ادەبىييەتى بولدى. ۱۰ عاسىردان باستاپ ەلدىڭ وڭتۇستىگىندە پروۆانسال ادەبىييەتى دامىي باستادى. كاتالون ادەبىييەتى (رۋسسىيلونداعى) ايماقتىق شەڭبەردەن اسا المادى. ۱۸ عاسىرعا دەيىن لاتىن تىلىندەگى ادەبىييەت باسىم بولدى. ورتاعاسىرلىق اۋىز ادەبىييەتى كەيىنىرەكتە وڭدەلگەن نەمەسە جازىپ الىنعان كۇيىندە ساقتالعان جىرلاردان، اڭىزدار مەن ەرتەگىلەردەن باستالادى. فرانتسۋز تىلىندەگى العاشقى جازبا ادەبىييەت — ٴدىنىي تاقىرىپقا ارنالعان شىعارمالار (“قاسىييەتتى ەۆلالىييا تۋرالى كانتىيلەنا”، ت.ب.) ۹ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىنا جاتادى. ۱۰ — ۱۱ عاسىرلاردا اسكەرىي جاساقتاردىڭ اراسىندا لاتىندىق داستۇرلەرمەن دە، اۋىز ادەبىييەتىمەن دە تانىس-جونگلەرلەر شىعارعان العاشقى ەپىيكالىق پوەمالار-جەستالار پايدا بولدى. ولار ۸ — ۱۰ عاسىرلارداعى تارىيحىي وقىيعالارعا ارنالدى (ۇلى كارل مەن ونىڭ سەرىكتەرىنە ارنالعان “رولاند تۋرالى جىر” ، ت.ب.). ۱۳ عاسىردا ساراي ماڭى، سەرىلىك باعىتتاعى — كۋرتۋازدىق ادەبىييەت جانە قالالىق ادەبىييەت پايدا بولدى. ۱۴ — ۱۵ عاسىرلاردا اقىندار كۋرتۋازدىق لىيرىيكا ادىستەرىن دامىتا وتىرىپ، بۇرىنعى پوەتىيك. تاقىرىپتاردى جەتىلدىردى. ۱۴ — ۱۵ عاسىرلارداعى سەرىلىك روماندار ۇلتتىق ماسەلەلەر مەن فولكلورلىق اۋەندەرگە تولى بولدى (“مەليۋزىينا”، ۱۴ ع.، “جان دە سانترە تارىيحى”، ۱۵ ع.). ۱۵ عاسىردىڭ سوڭىندا فرانتسىييا قايتا ورلەۋ داۋىرىنە ٴوتتى. ىيتالىييامەن قارىم-قاتىناس كۇشەيىپ، كىتاپ باسۋ ٴىسى دامىي باستادى، انتىيكالىق دۇنىييەگە دەگەن قىزىعۋشىلىق ٴوستى. قايتا ورلەۋ ادەبىييەتىنىڭ نەعۇرلىم جارقىن وكىلى — فرانسۋا رابلە بولدى. ۱۶ عاسىردىڭ ورتاسىندا فرانتسىييا اقىندارى پوەزىييانىڭ ادامگەرشىلىك مازمۇنىن تەرەڭدەتىپ، ونى جاڭا فورمالارمەن (سونەت، ودا، بۋكولىيكا، ەپىيك. پوەما، ت.ب.) بايىتتى، ۇلتتىق ادەبىي ٴتىلدىڭ قالىپتاسۋىنا جاعداي جاسادى. ۱۷ عاسىردىڭ باس كەزىندە فرانتسۋز ادەبىييەتىندە رەالىيستىك كلاسسىيتسىيزم، باروككولىق باعىتتار پايدا بولدى. كلاسسىيتسىيزم كومەدىيياسىنىڭ نەگىزىن سالۋشى ٴارى اسا كورنەكتى وكىلى — ج.ب.پ. موليەر بولدى. ۱۷ عاسىردىڭ سوڭىنا تامان فرانتسۋز مادەنىييەتىندە اعارتۋشىلىق تەندەنتسىييالار كۇشەيدى. روكوكو ادەبىييەتى پايدا بولدى. ۱۸ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىندا كومەدىييا مەن رومان جانرى دامىدى. كومەدىييا موليەر ٴداستۇرىن جالعاستىرسا (ش.ديۋفرەنىي، ج.ف. رەنيار، ت.ب.)، ا.ر. لەساج (۱۶۶۸ — ۱۷۴۷) شىعارمالارىندا الەۋم. وتكىرلىك پەن تۇرمىستىق رەالىيزم كۇشەيدى (“تيۋركارە”، ۱۷۰۹). فرانتسۋز ٴومىرىن ش.ل. مونتەسكيە (“پارسى حاتتارى”، ۱۷۲۱) ساتىيرالىق تۇرعىدان شەبەر بەينەلەدى. ۱۸ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىنداعى ادەبىييەتتە ف.م. ۆولتەر جەتەكشى ٴرول اتقاردى. ۱۷۵۱ جىلدان باستاپ د.دىيدرو، ج.ل. دالامبەر، ت.ب. اعارتۋشىلار “ەنتسىيكلوپەدىييا” شىعارا باستادى. دىيدرو “مەششاندىق دراما” جانرىن قالىپتاستىردى. ونىڭ ٴىزباسارلارىنىڭ قاتارىندا م.ج. سەدەن (۱۷۱۹ — ۹۷)، ل.س. مەرسيە (۱۷۴۰ — ۱۸۱۴)، پ.و.ك. بومارشە، ت.ب. بولدى. اعارتۋشىلىق راتسىيونالىيزمنەن اۋلاقتاۋ ادەبىييەتتە سەنتىيمەنتالىيزم پايدا بولدى. ونىڭ كورنەكتى وكىلى ج.ج. رۋسسونىڭ شىعارمالارىندا ادامداردىڭ جاڭا ٴتىيپى سىيپاتتالدى. فرانتسۋز ٴرومانتىيزمىنىڭ ۲-كەزەڭى ۆ.گيۋگو شىعارماشىلىعىنان ايقىن كورىندى. رەالىيزم بەلگىلەرى پ.ل. كۋريەنىڭ (۱۷۷۲ — ۱۸۲۵) پامفلەتتەرىندە، پ.ج. بەرانجە، ە.مورو، و.باربيەلەردىڭ ساتىيرالىق ولەڭدەرى مەن اندەرىندە پايدا بولدى. رەالىيزمدەگى پسىيحول. باعىتتىڭ نىعايا ٴتۇسۋى ف.ستەندالدىڭ ەسىمىمەن بايلانىستى؛ ونورە دە بالزاك ۹۰ شىعارمادان تۇراتىن “ادام كومەدىيياسى” ەپوپەياسىن جازدى. پ.مەرىيمە (۱۸۰۳ — ۷۰) رەالىيستىك نوۆەللانىڭ شەبەرى بولدى. ۱۹ عاسىردىڭ اياعىنا قاراي پروزادا ناتۋرالىيزم ورىن تەپتى. گىي دە موپاسساننىڭ نوۆەللالارى مەن روماندارى، ا.دودەنىڭ (۱۸۴۰ — ۹۷) ساتىيرالىق شىعارمالارى، ج.ۆەرننىڭ عىلىمىي، شىتىرمان وقىيعالى روماندارى كوپكە تانىلدى. ا.ديۋما (اكەسى) روماندارى ٴار ٴتۇرلى ستىيلدەردى شەبەر ۇشتاستىرا ٴبىلۋدىڭ ۇلگىسى بولدى. ۲۰ ع-داعى فرانتسۋز ادەبىييەتىنىڭ اسا كورنەكتى وكىلدەرىنىڭ قاتارىندا ا.فرانس، ر.روللان، لۋىي اراگون، ج.پ. شاربول، ا.باربيۋس، ا.ستىيل، ج.پ. ساتر، ت.ب. بار. فرانتسۋز ادەبىييەتىنەن ف.رابلەنىڭ “گارگانتيۋا مەن پانتاگريۋەل” (۱۹۳۸)، گيۋگونىڭ “گاۆروش” (۱۹۷۲)، ۆەرننىڭ “سىرلى ارال” (۱۹۵۹)، “ون بەس جاسار كاپىيتان” (۱۹۵۴)، “كاپىيتان گرانتتىڭ بالالارى” (۱۹۵۶)، ا.ٴباربيۋستىڭ “وت” (۱۹۵۶)، ا.ٴستىيلدىڭ “العاشقى سوققى”، گىي دە موپاسساننىڭ “ٴومىر” (۱۹۷۰)، ا.ديۋمانىڭ “ٴۇش نويان”، ت.ب. رومان، پوۆەستەرى قازاق تىلىندە (كەيبىرەۋلەرى بىرنەشە رەت) جارىق كوردى. قازاق اقىن-جازۋشىلارىنىڭ كەيبىر شىعارمالارى (م.اۋەزوۆ — “اباي جولى”، ٴا.نۇرپەيىسوۆ — “ىمىرت”، ت.ب.) فرانتسۋز تىلىنە اۋدارىلعان. ۲۰۰۵ ج. ناۋرىزدا پارىيج كىتاپ جارمەڭكەسىندە ن.ٴا. نازاربايەۆتىڭ فرانتسۋز تىلىندەگى “سىندارلى ون جىل” كىتابىنىڭ تۇساۋكەسەرى بولدى.

ونەرى[وڭدەۋ]

شامبور
Notre Dame de Paris
اعايىندى ليۋميەرلەر— كىينو ونەرىنىڭ قالىپتاسۋشىلار

فرانتسىييا اۋماعىنداعى ونەردىڭ ەڭ كونە ەسكەرتكىشتەرى پالەولىيت داۋىرىنە جاتادى (لاسكو، لا-مادلەن، تيۋك-دە-ودۋبەر). نەولىيت جانە قولا داۋىرىندە كارناكتا مەگالىيتتىك قۇرىلىستار سالىندى. ٴبىزدىڭ زامانىمىزدان ۶-عاسىردىڭ باس كەزىندە وڭتۇستىك فرانتسىييا جاعالاۋلارىندا ەجەلگى گرەك كولونىييالارى پايدا بولىپ، كەلت تايپالارىنىڭ مادەنىييەتىنە ەلەۋلى ىقپال ەتتى. رىيمدىكتەر جاۋلاپ العاننان كەيىن گالل (كەلت) قالالارىندا انتىيكالىق گالل-رىيم ونەرى دامىدى: عىيباداتحانالار، تەاترلار، جەڭىس اركالارى، مازارلار سالىندى. ساركوفاگتار، تابىتتارعا بەدەرلەر، موزاىيكالار جاسالدى، بەينەلەۋ ونەرىنە رىيم ٴستىيلى ەلەمەنتتەرى كەلت داستۇرلەرىنىڭ جەرگىلىكتى بەلگىلەرمەن ۇيلەسىم تاپتى. ورتا عاسىرلاردا كارولىينگ ونەرىنىڭ داستۇرلەرى رومان ٴستىيلىنىڭ قالىپتاسۋىنا نەگىز بولدى (۱۰ — ۱۲ عاسىرلار). وسى كەزدەن باستاپ ۲ — ۳ قاباتتى ۇيلەر سالىنعان ورتاعاسىرلىق فرانتسۋز قالاسى قالىپتاسا باستادى.روماندىق ساۋلەت ونەرىندە شىركەۋلەر مەن موناستىرلار قۇرىلىسى جەتەكشى ٴرول اتقاردى. ۱۲ عاسىردا سولتۇستىك فرانتسىييا قالالارىندا گوتىيكانىڭ نەگىزى قالىپتاستى. قالا كوشەلەرى ارنايى جوسپارمەن سالىنا باستادى. قالالاردىڭ نەگىزگى قوعامدىق عىيماراتتارى — سوبورلار بولدى. زاموكتار ٴىشى باي اشەكەيلەرگە تولى سارايلارعا اينالدى (اۆىينونداعى پاپا سارايى — پيەرفون زاموگى، ۱۳۹۰ —۱۴۲۰). ۱۵ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا فرانتسۋز قايتا ورلەۋ ٴداۋىرى قالىپتاسا باستادى. كورول سارايى شاقىرعان ىيتاليان شەبەرلەرىنەن (ىشىندە لەوناردو دا ۆىينتشىي دە بولعان) ۇيرەنگەن جەرگىلىكتى شەبەرلەر ٴوسىپ-جەتىلدى. قايتا ورلەۋدىڭ ٴىنجۋ-مارجانى — پارىيجدەگى لۋۆردىڭ جاڭا عىيماراتى (ارح. پ.لەسكو، ٴمۇسىنشى ج.گۋجون) بولدى. ۱۶ عاسىردىڭ باس كەزىندە كوركەمدىك ونەردىڭ ورتالىعى كورول سارايىنا اۋىستى. ىيتالىيياعا جاسالعان جورىقتاردان كەيىن فرانتسىيياعا انتىيكالىق مۇسىندەر، ىيتاليان قايتا ورلەۋىنىڭ تۋىندىلارى اكەلىندى. ساراي ماڭىنداعى مادەنىييەت مانيەرىيزمنىڭ دامۋىنا ىقپال ەتتى. قارىنداشپەن جانە مايلى بوياۋلارمەن پورترەتتەر جازۋ دامىدى. ٴمۇسىن ونەرىندە قايتا ورلەۋدىڭ گۋمانىيستىك ىيدەالدارى كورىنىس تاپتى. ٴابسوليۋتىيزمنىڭ نىعايۋىنا بايلانىستى ۱۷ عاسىردا ونەردىڭ الدىنا مونارحتىڭ جەكە باسى مەن بىيلىگىن ماداقتاۋ مىندەتى قويىلدى. بەينەلەۋ جانە ٴمۇسىن ونەرىنىڭ (۱۶۴۸)، ارحىيتەكتۋرانىڭ (۱۶۷۱) كورولدىك اكادەمىيياسى قۇرىلدى. كلاسسىيتسىيزم ەلەمەنتتەرى ورىن الا باستادى. پارىيج بىرىڭعاي ستىيلمەن سالىنعان، گەوم. قاتاڭ ٴپىشىندى الاڭدارمەن كوركەيە ٴتۇستى [دوفىين (۱۶۰۷)، ۆوگەز، جەڭىس (۱۶۸۵ — ۸۶)، ۆاندوم]. كومپوزىيتسىيياسى جاعىنان قاتاڭ جوسپارلانعان سارايلار (پالە — رۋايال، ۱۶۲۹ —۳۶، ارح. ج.لەمەرسيە)، قوعامدىق عىيماراتتار [مۇگەدەكتەر ٴۇيى (۱۶۷۱ — ۷۶)، ارح. ج.اردۋەن-مانسور، شىركەۋىمەن سوربوننا عىيماراتى (۱۶۲۹ — ۵۴)، ارح. ش.لەمەرسيە)]، جەڭىس اركالارى، كوپىرلەر سالىندى. قالا سىرتىنداعى زاموكتاردىڭ سىرت بەينەسى وزگەرىپ، سارايلارى مەن قىزمەت عىيماراتتارى، ساياباقتارى بار كەشەندەرگە اينالدى. ولاردىڭ ىشىندەگى ايگىلىسى — ۆەرسال سارايى بولدى (ارح. ل.لەۆو، ج.اردۋەن — مانسار، ساياباقتى جوبالاۋشى — ا.لەنوتر). ۱۷ عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ بەينەلەۋ ونەرىندە كلاسسىيتسىيزم جەتەكشى جاعدايعا ىييە بولدى. پارىيج بەن ۆەرسالداعى سارايلاردى بەزەندىرۋدىڭ وراسان زور جۇمىستارىنا باسشىلىق ەتكەن، “ۇلكەن ستىيل” باعىتىنىڭ الىبى ش.لەبرەن بولدى. ۱۸ عاسىردىڭ باس كەزىندەگى كەسكىندەمەدە ا.ۆاتتونىڭ نازىك پسىيحولوگىيزم مەن پوەزىيياعا تولى تۋىندىلارى سالىندى. ۆاتتو شىعارمالارىنىڭ سىرت كورىنىسىن روكوكو ٴستىيلى قابىلداعانمەن (ف.بۋشە)، ونىڭ شىن مانىندەگى مۇراگەرى فرانتسۋز رەالىيزمى (م.ك. لاتۋر، ج.ب. شاردەن، ا.گۋدون، م.ە. فالكونە) بولدى. ۱۸ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىنداعى ساۋلەت ونەرىندە كلاسسىيتسىيزم داستۇرلەرى قايتا جاڭعىردى. ازاتتىق ٴۇشىن كۇرەسكەن كونە زامان باتىرلارىن، كەيىنىرەك رەۆوليۋتسىييا قاحارماندارىن دارىپتەگەن (ش.ل. داۆىيد) رەۆوليۋتسىيياشىل كلاسسىيتسىيزم پايدا بولدى. ناپولەون ىيمپەرىيياسى كەزىندە امپىير ٴستىيلى (ش.ف. شلىرەن، ش.پەرسيە، پ.فونشەن) ۇستەمدىك الدى. وعان ۱۸۲۰ — ۳۰ جىلدارداعى ونەر شەبەرلەرى (ت.جەرىيكو، ە.دەلاكرۋا، ٴمۇسىنشى ف.ريۋد) قارسى شىعىپ، ۱۸۳۰ — ۶۰ ج. سىنشىل رەالىيزمنىڭ (و.دوميە)، رەالىيستىك ۇلتتىق پەيزاجدىڭ (ك.كورو، باربىيزون مەكتەبى وكىلدەرى) گۇلدەنۋىنە جاعداي جاسادى. ۱۸۴۸ جىلعى رەۆوليۋتسىييادان كەيىن ەڭبەك ادامىن ماداقتاعان رەالىيستىك شىعارمالار (گ.كۋربە، ج.ف. مىيللە) دۇنىييەگە كەلدى. ۱۹ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا ساۋلەت ونەرىندە ەكلەكتىيزم ەتەك الدى، سونداي-اق تەمىر-بەتوندى قۇرىلىمدار (ا.ت. ەيفەل) قولدانىلا باستادى. ىيمپرەسسىيونىيزمنىڭ پلەنيار (ك.مونە، ك.پىيساررو، ا.سىيسلەي)، جاڭا ىيمپرەسسىيونىيزم (ج.سەرا، پ.سىينياك) جانە پوستىيمپرەسسىيونىيزم (ۆ.ۆان-گوگ، پ.گوگەن، ا.تۋلۋز-لوترەك، پ.سەزانن) باعىتتارى جاڭا بەينەلەۋ تاسىلدەرىمەن (ە.مانە، ە.دەگا، و.رەنۋار، ٴمۇسىنشى و.رودەن) بايىي ٴتۇستى. ۲۰ عاسىردىڭ باس كەزىندە و.پەررە تەمىر-بەتون قۇرىلىمداردى قولدانىپ، ش.ە. لە كوربيۋزيە، ت.ب. قازىرگى زامانعى ساۋلەت ونەرىنىڭ ٴتىيىمدى قاعىيدالارىن جەتىلدىرە ٴتۇستى. ۲۰ عاسىرداعى قۇرىلىس ىسىنە ٴار ٴتۇرلى قۇرىلىس ماتەرىيالدارى (تەمىر-بەتون، شىنى، مەتالل، پلاستماسسا، ت.ب.) باتىل تۇردە قولدانىلدى (ە.بودۋەن، م.لودس، ا.ليۋرسا، پ.ۆاگو، ب.زەرفيۋس). بىرقاتار قالالاردى جاڭا جوبالارمەن قايتا سالۋ جۇزەگە اسىرىلدى (گاۆر، سەن-دەنىي، ت.ب.). ۲۰ عاسىردىڭ باسىندا بەينەلەۋ ونەرىندە كوپتەگەن جاڭا اعىمدار: فوۆىيزم (ا.ماتىيسس، ا.دەرەن، م.ۆلامىينك)، كۋبىيزم (پ.پىيكاسسو، ج.براك، ف.لەجە)، دادىيزم (م.ديۋشان)، سيۋررەالىيزم (ىي.تانگىي)، ت.ب. پايدا بولدى. ا.مايول، ا.بۋردەل، ش.دەسپىيو ومىرشەڭ، تەرەڭ مازمۇندى مۇسىندەر جاسادى. ۲-دۇنىييەجۇز. سوعىستان كەيىن جاڭا رەالىيزم قوزعالىسى (ا.فۋجەرون، ب.تاسمەتسكىيي) بەلەڭ الدى. فرانتسىييا ٴسان جانە قولدانبالى ونەر بۇيىمدارىمەن دە (ماتا، جىيحاز، كەرامىيكا، شپالەر، شىنى، ەمال، شىلتەر، زەرگەرلىك بۇيىمدار، ت.ب.) داڭقى شىققان ەل. ەلدىڭ مۋزىكا مادەنىييەتىنىڭ نەگىزىن قۇرايتىن فرانتسۋز حالىق اندەرى ٴوز باستاۋىن قازىرگى فرانتسىييا اۋماعىن مەكەندەگەن كەلت، گالل جانە فرانك تايپالارىنىڭ ٴان-جىرلارىنان الادى. ۹ ع-دا مۋزىكانىڭ دامۋىنا موناستىرلار مەن زاموكتاردىڭ جانىنداعى انشىلىك مەكتەپتەرى (مەترىيزدەر) ماڭىزدى ٴرول اتقاردى. مۇندا شاكىرتتەردى ٴان ايتۋعا، ٴار ٴتۇرلى اسپاپتاردا ويناۋعا ۇيرەتتى. سونىمەن بىرگە نەگىزگى ورىنداۋشىلارى مەناسترەلدەر مەن جونگلەرلەر بولعان حالىقتىق ونەر دە دامىدى. ولار كورەرمەندەرگە باللادالاردىڭ مازمۇنىن باياندادى، ٴتالىم-تاربىييەلىك جانە كۇلدىرگى اندەر ورىنداپ، ۇرمالى-سوقپالى، ۇرلەمەلى ٴاسپاپتاردىىڭ سۇيەمەلدەۋىمەن كوڭىلدى بىيلەر بىيلەدى. ۱۱ — ۱۳ ع-لاردا كەزبە انشىلەر-ترۋبادۋرلاردىڭ ونەرى گۇلدەندى. ۱۵۲۸ ج. پ.اتتەنيان پارىيجدە زايىرلىق ۆوكالدىق شىعارمالار مەن اسپاپتىق پيەسالار (داۋىلپاز، كلاۆەسىين، سپىينەت، ارفا، گىيتاراعا، ۇرلەمەلى اسپاپتارعا ارنالعان) جىيناقتارىن شىعاراتىن مۋز. باسپانىڭ نەگىزىن قالادى. ۱۵۸۱ ج. ىيتالىييالىق ب.بالتازارىينىي لۋۆردا “پاتشايىمنىڭ كومەدىييالىق بالەتى” اتتى فرانتسۋزدىڭ ٴبىرىنشى بالەت سپەكتاكلىن قويدى. پارىيجگە ۆەنەتسىييا مەن بولونيادان سازگەرلەر مەن وپەرالىق ترۋپپالار شاقىرىلدى. العاشقى فرانتسۋز وپەرالارىنىڭ ٴبىرىن اقىن پ.پەررەنمەن بىرىگە وتىرىپ سازگەر ر.كامبەر جازدى (“پاستورال”، ۱۶۵۹). ولار ۱۶۶۹ — ۷۱ ج. تۇراقتى وپەرا تەاترىن ۇيىمداستىردى (كەيىننەن “گراند-وپەرا”). ۱۸ عاسىردىڭ ورتاسىندا سىيمفونىييا پايدا بولدى (ف.ج. گوسسەك). ۱۸۳۰ — ۴۰ ج. پارىيج وزىنە باسقا ەلدەردىڭ مۋزىكانتتارىن تارتقان دۇنىييەجۇز. ورت-تاردىڭ بىرىنە اينالدى. مۇندا سازگەرلەر ف.لىيست پەن ف.شوپەن، انشىلەر پ.ۆىياردو-گارسىيا مەن م.مالىيبران ٴوز شەبەرلىكتەرىن شىڭداپ، شىعارم. تابىستارعا جەتتى. ۱۹ عاسىردان باستاپ فرانتسۋزدىق سكرىيپكا جانە ۆوكالدىق مەكتەپتەرى دۇنىييە جۇزىنە تانىمال بولدى. ۱۸۲۸ جىلدان پارىيج كونسەرۆاتورىيياسى قوعامىنىڭ كونتسەرتتەرى وتكىزىلىپ تۇردى، ۱۸۳۵ ج. اۋەسقويلاردىڭ حور قوعامى — “ورفەون” ۇيىمداستىرىلدى. ۱۹ عاسىردىڭ ۱-جارتىسىندا رومانتىيك.-باعدارلامالىق ٴسىيمفونىيزمدى جاساۋشى (“فانتاستىيكالىق سىيمفونىييا”، ۱۸۳۰) ايگىلى سازگەر، دىيرىيجەر جانە سىنشى گ.بەرلىيوزدىڭ داڭقى شىقتى. كافە-كونتسەرتتەر، تەاترلىق رەۆيۋ، شانسونيە، كانكان ونەرىمەن اۋەستەنۋ كۇشەيدى. وپەرەتتا جانرىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى — ت.وففەنباح، ش.لەكوك، ر.پلانكەن، ف.ەرۆە، ت.ب. بولدى. ۱۹ عاسىردىڭ ۲-جارتىسىندا فرانتسۋز وپەراسىندا رەالىيستىك اعىم كۇشەيىپ، لىيرىيكالىق وپەرا جانرى قالىپتاستى. ول اسىرەسە، ش.گۋنونىڭ شىعارم-ندا كەمەلىنە كەلتىرىلدى (“فاۋست، ۱۸۵۹، “رومەو مەن دجۋليەتا”، ۱۸۶۷). لىيرىيكالىق وپەرالار ۱۸۵۱ ج. پارىيجدە اشىلعان “لىيرىيكالار تەاترىندا” قويىلدى. بۇل جانردا ا.توما (“مىينون”، ۱۸۶۶، “گاملەت”، ۱۸۶۸)، ج.ماسسنە (“مانون”، ۱۸۸۴)، ك.سەن-سانس (“سامسون مەن دالىيلا”، ۱۸۷۷)، ل.دەلىيب (“لاكمە”، ۱۸۸۳) كوزگە ٴتۇستى. فرانتسۋز مۋزىكاسىنداعى وپەرالىق رەالىيزمنىڭ شىڭى — ج.بىيزەنىڭ شىعارماشىلىعى ەدى. ورىنداۋ شەبەرلىگى اسا جوعارى سىيمفونىييالىق وركەسترلەر قۇرىلدى. (ش.پودلۋ، ۱۸۶۱). ۲۰ عاسىردىڭ باس كەزىندە فرانتسۋز مۋزىكاسىندا ىيمپرەسسىيونىيزم باعىتى بەلەڭ الدى. بۇل باعىتتىڭ نەگىزىن قالاۋشى ك.دەبيۋسسىي ەدى. ٴبىرىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن نەوكلاسسىيتسىيزم، ەكسپرەسسىيونىيزم باعىتتارى بەكىدى. سازگەر ە.ساتىي دراماتۋرگىييالىق كەسكىندەمەشى ج.كوكشومەن بىرگە جاس سازگەرلەردىڭ ىيمپرەسسىيونىيزمگە قارسى قوزعالىسىن باسقاردى. ولاردىڭ جولىن قۋۋشى سازگەرلەر ا.ونەگگەر، د.مىييو، ف.پۋلەنك، ج.ورىيك، ل.ديۋرەي، ج.تايفەر “التىلىق” دەپ اتالاتىن شىعارم. بىرلەستىك قۇرىلدى. ولارعا ىي.ف. ستراۆىينسكىييدىڭ مۋزىكاسى مەن ەۋروپادا العاش پايدا بولعان امەرىيكا دجازى ەلەۋلى ىقپال ەتتى. ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن جاڭا باعىتتار پايدا بولدى. ۲۰ عاسىرداعى اسا تانىمال فرانتسۋز ورىنداۋشىلارىنىڭ قاتارىنا: دىيرىيجەر — ك.شەۆىيليار، پ.مونشە، ىي.ماركەۆىيتش، ا.كليۋىيشەنس، ش.ميۋنش، ل.فورەستيە، پ.پارە، ش.بريۋك، س.بودو، ش.مارشىينون، پ.بۋلەز؛ پىيانىينوشىلار — ل.ديەمەر، ىي.نات، ا.كورتو، م.لونگ، ر.كازادەزيۋس، س.فرانسۋا، ج.ب. پوميە، م.برىيشوليەرىي، م.ااز؛ سكرىيپكاشىلار — ج.تىيبو، ز.فرانتشەسكاتتىي، ج.نەۆە؛ ۆىيولەنتشەلشىلەر — پ.فۋرنيە، پ.تورتەليە، انشىلەر — د.ديۋۆال، ج.كرەسپەن، ج.جىيرىيدۋ؛ شانسونيە — ا.بريۋان، م.شەۆاليە، مىيستانگەت، ە.پىياف، س.رەدجانىي، ج.بەكو، ش.ترەنە، ج.براسسەنس، م.ماتيە، پ.كااس، د.داسسەن، ت.ب. جاتادى. اعايىندى ل. جانە و.ليۋميەرلەر ويلاپ تاپقان كىينەماتوگراف ونەرىنىڭ كوپشىلىك الدىنداعى تۇڭعىش سەانسى (“پويەزدىڭ كەلۋى”، “ٴسابىيدى ەمىزۋ”، ت.ب.) پارىيجدە ۱۸۹۵ ج ۲۸ جەلتوقسان كۇنى بولدى. فرانتسۋز كىينوسىنىڭ باستاپقى كەزەڭىندە شەبەرلىكتى قاجەت ەتەتىن قىيىن كورىنىستەردى ٴتۇسىرۋدى ويلاپ تابۋشى، “كىينوفەيەرىييا” اۆتورى ج.مەليەس كىينو سالاسىندا جۇمىس ىستەۋگە كورنەكتى دراماتۋرگتەردى، تەاتر اكتەرلەرى مەن سازگەرلەردى تارتقان “فىيلم دار” فىيرماسى ماڭىزدى ٴرول اتقاردى. م.لىيندەردىڭ قاتىسۋىمەن تۇسىرىلگەن كىينوكومەدىييالار، ل.فەيادتىڭ ارانداتۋشىلىق توپتامالارى دۇنىييە جۇزىنە تانىمال بولدى. ٴبىرىش دۇنىييەجۇزىلىك سوعىسقا دەيىن فرانتسۋز كىينوسى دۇنىييە جۇزىندەگى بۇكىل كىينو ونىمدەرىنىڭ ۹۰٪-عا جۋىعىن شىعاردى (“پاتە” جانە “گومون” فىيرمالارى). سوعىستان كەيىنگى جىلدارى “اۆانگارد” دەپ اتالعان، قۇرامىنا ل.دەلليۋك، ا.گانس، م.ل. ەربيە، ج.ديۋلاك سىيياقتى كىينو تەورىيكتەرى مەن شەبەرلەرى ەنگەن توپ قۇرىلدى. “اۆانگارد” قوزعالىسىنا قوسىلعان رەالىيست رەجىيسسەرلەردىڭ ٴبىر توبى ونەردىڭ باسقا تۇرلەرىندە قالىپتاسقان داستۇرلەرگە سۇيەنە وتىرىپ، بىرقاتار ٴماندى تۋىندىلاردى كورەرمەندەر نازارىنا ۇسىندى. دۇنىييەجۇزىلىك كىينونىڭ ۇزدىك ۇلگىلەرىن ناسىيحاتتايتىن كىينوكلۋبتار پايدا بولدى. ۱۹۳۰ جىلدان باستاپ دىبىستى فىيلمدەر شىعا باستادى. ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن فرانتسىييا كىينو شەبەرلەرىنىڭ “جاڭا تولقىن” اتتى توبى پايدا بولدى. كىينونىڭ كوركەمدىك شەبەرلىگى جەتىلدىرىلىپ، قىسقا مەرزىم ىشىندە كىينوعا ۱۵۰-دەن اسا جاڭا رەجىيسسەرلەر كەلدى. ولاردىڭ ەڭ ايگىلى تۋىندىلارى كرىيستىيان-جاكتىڭ “فانفان-تيۋلپان” (۱۹۵۲)، “زاڭنىڭ اتى زاڭ” (۱۹۵۸)، پ.ەتەكستىڭ “يو-يو” (۱۹۶۵)، ت.ب. بولدى. ۲۰ ع-دىڭ ۲-جارتىسىنداعى نەعۇرلىم ايگىلى فرانتسۋز كىينواكتەرلەرىنىڭ قاتارىنا ج.مورو، ج.ل. ترەنتىينيان، ج.پ. بەلموندو، ك.دەنەۆ، ا.دەلون، ا.جىيراردو، ج.دەپارديە، رەنو، ج.مارە، پ.رىيشار، ت.ب. جاتادى. فرانتسىييادا رەجىيسسەرلەر، وپەراتورلار مەن باسقا دا كىينو ماماندارىن دايارلاۋمەن ۱۹۴۳ ج. ۇيىمداستىرىلعان جوعارعى كىينو ٴبىلىمى ىينستىيتۋتى اينالىسادى. جىلىنا ۳۰۰-دەي ٴار ٴتۇرلى فىيلمدەر تۇسىرىلەدى. ۱۹۷۲ ج. كىينو تارىيحىنىڭ مۋزەيى اشىلدى. ۱۹۴۶ جىلدان باستاپ كاننى قالاسىندا حالىقارارالىق كىينوفەستىيۆال وتكىزىلىپ تۇرادى.

فرانتسىييانىڭ ەكونومىيكالىق – گەوگرافىييالىق جاعدايى جانە قۇرامى[وڭدەۋ]

ەكونومىيكالىق – گەوگرافىييالىق جاعدايى جانە قۇرامى .فرانتسىييا – باتىس ەۋروپاداعى ەڭ ٴىرى مەملەكەت،جەرىنىڭ اۋدانى جاعىنان ول ۇلىبرىيتانىييادان ەكى ەسە ۇلكەن .فرانتسىييانىڭ قۇرامىنا كورسىيكا ارالى، جەرورتا تەڭىزى مەن بىيسكاي شىعاناعىنداعى ۇساق ارالدار ەنەدى . فرانتسۋز وداعى دەپ اتالاتىن بىرلەستىككە بەس شالعاي دەپارتامەنت (كارىيب تەڭىزى الابىنداعى گۆادەلۋپا، مارتىينىيكا،وڭتۇستىك امەرىيكاداعى گۆىيانا ،ٴۇندى مۇحىيتىنداعى رەيۋنون، اتلانت مۇحىيتىنداعى سەن – پيەر مەن مىيكەلون) جانە ت.ب. جاتادى.جالپى اۋدانى ۱۲۷ مىڭ كم۲ بولاتىن بۇل ىييەلىكتە ۱،۵ ملن ادام تۇرادى.فرانتسۋزدار ٴوز ەلىن «گەكساگون» (التىبۇرىش) دەپ اتايدى.ەۋروپانىڭ باتىسىندا ورنالاسقان ەلدىڭ نەگىزگى اۋماعىنىڭ قۇرىلىقتاعى شەكارالارى سولتۇستىكتە بەلگىييا مەن ليۋكسەمبۋرگ، شىعىستا گەرمانىييا مەن شۆەيتسارىييا ،ال وڭتۇستىك – شىعىستا ىيتالىييا جانە موناكومەن،وڭتۇستىك – باتىستا ىيسپانىييا جانە اندوررامەن شەكتەسەدى.ەۋروپالىق وداققا ەنەتىن دامىعان مەملەكەتتەردىڭ ارالىعىندا ورنالاسۋى فرانتسىييانىڭ ەۋروپالىق ٴبىرتۇتاس قارىم – قاتىناستارىنىڭ دامۋىنا وڭ اسەر ەتەدى.فرانتسىييانىڭ تەڭىزدىك شەكارالارى جەرورتا تەڭىزى، بىيسكاي شىعاناعى جانە لا-مانش بۇعازى ٴبولىپ تۇر . جاعالاۋلارىندا كەمە توقتايتىن قولايلى قويناۋلاردىڭ بولۋى فرانتسىييانىڭ ەجەلدەن – اق تەڭىز كولىگىنىڭ دامۋىنا جانە ەۋروپا عانا ەمەس، باسقا دۇنىييە بولىكتەرىندە ورنالاسقان ەلدەرمەن دە سىرتقى ساۋدا ەكونومىيكالىق قاتىناستار ورناتۋىنا العىشارت بولدى.فرانتسىييا مەملەكەتتىك قۇرىلىمى جونىنەن ۋنىيتارلى رەسپۋبلىيكا بولىپ تابىلادى، اكىمشىلىك – اۋماقتىق ٴبولىنىسى جاعىنان ۹۶ دەپارتامەنتتەن تۇرادى.۱۹۵۸ جىلى گەنەرال شارل دە گولل ەلدە مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا ۇلگىسى – بەسىنشى رەسپۋبلىيكانى ورناتتى. فرانتسىييا رەسپۋبلىيكادا پرەزىيدەنتتىڭ ايرىقشا زور وكىلەتتىلىگى بار،ول ەلدىڭ سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى ماسەلەردى شەشەدى .پرەزىيدەنت تاعايىنداعان پرەميەر – مىينىيستر ۇكىمەتتى باسقارىپ، ەلدىڭ ىشكى جاعدايىنا تولىعىمەن جاۋاپ بەرەدى.ەلدەگى زاڭ شىعارۋشى ورگان – ەكى پالاتادان سەنات جانە ۇلتتىق جىينالىس تۇراتىن پارلامەنت. ونەركاسىبى.ەكىنشى دۇنىييەجۇزىلىك سوعىستان سوڭ فرانتسىييا ۇكىمەتى سوعىستا كۇيزەلگەن ەكونومىيكاسىن قالپىنا كەلتىرۋمەن قاتار،وندىرىستىڭ مۇلدەم جاڭا سالالارىن دامىتا باستادى .۱۹۵۰ جىلدان بەرى ونەركاسىپ ٴوندىرىسى ۴ ەسەگە جۋىق وسىپ،ونەركاسىپتە جۇمىس ىستەيتىندەردىڭ سانى سوڭعى ۲۰ جىلدا ۱،۵ ملن ادامعا قىسقاردى. مۇنىڭ ٴوزى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ ارتۋى مەن ونەركاسىپ جۇيەسىنىڭ قۇرىلىمدىق وزگەرىستەرى ناتىيجەسىندە مۇمكىن بولدى .قازىرگى كەزدە ەل ونەركاسىپ ٴوندىرىسىنىڭ كولەمى جونىنەن دۇنىييە جۇزىندە بەسىنشى ورىن الادى. ونەركاسىپ ەلدەگى ۇلتتىق جىيىنتىق ٴونىمىنىڭ ۲۵،۴ ٪-ىن بەرەدى.ەلدىڭ ەكونومىيكالىق قۋاتتىلىعىن سىيمۆولى بولىپ كەلگەن ٴداستۇرلى ونەركاسىپ سالالارى سوڭعى ونجىلدىقتاردا ٴوزىنىڭ جەتەكشى رولىنەن ايىرىلىپ، جاڭا سالالارعا جول بەرۋدە.لوتارىينگىييا تەمىر كەنى الابىنىڭ قورىن پايدالاناتىن قارا مەتاللۋرگىييا ونەركاسىبى ۲۰ عاسىردىڭ ۷۰-جىلدارىنان باستاپ داعدارىسقا ۇشىرادى.وعان ەۋروپا مەن دۇنىييە ٴجۇزى نارىعىندا نەعۇرلىم قۋاتتى باسەكەلەستەردىڭ برازىيلىييا، شىعىس ەۋروپا ەلدەرى ،كورەيا جانە ت.ب. پايدا بولۋى اسەر ەتتى.ەۋروپالىق وداق شەڭبەرىندە ونەركاسىپتىڭ وسى سالاسىن دامىتۋعا باعىتتالعان شارالار ناتىيجەسىندە ٴوندىرىستى نەعۇرلىم ٴتىيىمدى ۇيىمداستىرىپ، قايتا جابدىقتاۋعا مۇمكىندىك تۋدى. ورتالىق اۋداندارداعى ٴتىيىمسىز كاسىپورىندار جابىلىپ، نەگىزگى مەتاللۋرگىييالىق كەشەندەر سولتۇستىكتەگى ديۋنكەرك ماڭى مەن لوتارىينگىيياداعى موزەل وزەنى اڭعارىنداعى شوعىرلانعان.قازىرگى كەزدە جىلىنا ۱۹ ملن ت بولات وندىرىلەدى.اليۋمىينىيي وندىرىسىندە دە اۋماقتىق وزگەرىستەر بولدى بۇرىن ولار،نەگىزىنەن، الپى مەن پىيرەنەي اۋداندارىنداعى سۋ ەلەكتر ستانتسىييالارى ماڭىندا ورنالاسسا ،قازىرگى كەزدە شەتتەن اكەلىنەتىن شىيكىزاتتى قابىلداپ الاتىن پورتتى قالالارعا كوشىرىلگەن .قۇرامىنا توقىما، بوياۋلار جاساۋ، كىلەم توقۋ،ەدەن توسەنىشتەرىن شىعارۋ ٴوندىرىسى ەنەتىن فرانتسىييانىڭ ماتا ونەركاسىبى دۇنىييە جۇزىندەگى جەتەكشى ورنىن جوعالتقان جوق.بۇل سالادا اسىرەسە ٴجۇن ماتالارىن شىعارۋدان دۇنىييە جۇزىندە ٴبىرىنشى ورىن الاتىن «شارجەر – تەكستىيل»، ماقتا ماتالارىن شىعارۋعا ماماندانعان DMC كومپانىييالارى كوزگە تۇسەدى .قازىرگى كەزدە سىرتتان اكەلىنەتىن ٴجۇن مەن ماقتادان باسقا، بۇل كاسىپورىنداردا جاساندى تالشىقتار دا كەڭىنەن پايدالانىلادى.نەگىزگى ورتالىقتارى – ميۋلۋز،ترۋا، لىيون جانە پارىيج ماڭى. ماشىينا جاساۋ ونەركاسىبىندە كولىك قاتىناسىنداعى ماشىينالار مەن ەلەكتر تەحنىيكاسىن جاساۋ سالالارى كۇشتى دامىعان.دۇنىييەجۇزىلىك اۆتوموبىيل ٴوندىرىسىنىڭ دامۋىندا ەلدىڭ ايرىقشا ورنى بار.۱۸۹۸ جىلى اعايىندى رەنو نەگىزىن سالعان فىيرما العاشقى ٴاۆتوموبىيلىن جاساپ شىعاراتىن بولاتىن، ارادا ۱۵ جىل وتكەن سوڭ بۇل شاعىن كاسىپورىن الۋان ٴتۇرلى ماشىينا شىعاراتىن اسا ٴىرى كونتسەرنگە اينالدى.قازىرگى كەزدە بۇل كونتسەرن مەملەكەتتىك بولىپ سانالادى.مۇندا جۇك اۆتوموبىيلدەرى، اۆتوبۋستار، اۋىل شارۋاشىلىعى ماشىينالارى، سونداي – اق كەمەلەر مەن ۇشاقتاردىڭ قوزعالتقىشتارى جاسالادى . فرانتسىييادا جىلىنا ۳،۵-۴ ملن اۆتوموبىيل جاسالسا ، سونىڭ ۹/۱۰ بولىگى جەڭىل كولىك بولىپ تابىلادى . قازىرگى كەزدە جەڭىل اۆتوموبىيلدەر ، نەگىزىنەن ، رەنو كاسىپورنى مەن جەكە مەنشىك پەجو – سىيترويەن كونتسەرندە جاسالادى .فرانتسۋز كومپانىييالارى دۇنىييە ٴجۇزىنىڭ ۳۰ ەلىندە اۆتوموبىيل تەتىكتەرىن جىينايتىن زاۋىتتار اشقان .ەلدە جاسالعان اۆتوموبىيلدەردىڭ ۶۰ ى شەتكە شىعارىلادى.كوبىنەسە فرانتسۋز جەڭىل كولىكتەرىن پورتۋگالىييا، ىيسپانىييا ، برازىيلىييا جانە وڭتۇستىك – شىعىس ازىييا ەلدەرى ساتىپ الادى . سىرتقى ەكونومىيكالىق بايلانىستار . فرانتسىييا ەكونومىيكاسى دۇنىييەجۇزىلىك شارۋاشىلىقتىن اجىراماس بولىگىنە اينالدى.سىرتقى ساۋدا ەكونومىيكالىق ورلەۋگە نەگىز بولىپ وتىر، وعان وڭ سالدو ٴتان.ەكسپورت كولەمى جونىنەن ەل باتىس ەۋروپادا تەك گەرمانىييانى عانا العا سالادى، فرانتسىييانىڭ سىرتقا شىعاراتىن تاۋارلارىنىڭ جالپى قۇنى دۇنىييەجۇزىلىك تاۋار ەكسپورتىنىڭ ۵،۱٪ -ىن قۇرايدى. ەكسپورت قۇرىلىمىندا ماشىينالار مەن جابدىقتار ۴۳ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرى مەن شىيكىزاتى ۲۰ باسىم بولىپ وتىر .سوڭعى جىلدارى اسكەرىي تەحنىيكا مەن قارۋ – جاراقتى سىرتقا ساتۋ جونىندە اقش – تان كەيىنگى ەكىنشى ورىنعا شىقتى.ىيمپورت كولەمى جونىنەن فرانتسىييا جاپونىييامەن قاتار اقش ،گەرمانىييادان كەيىنگى ٴۇشىنشى ورىندى بولىسەدى.فرانتسىييا – حالىقارالىق تۋرىيزم ورتالىعى.قازىرگى كەزدە فرانتسىييا جىلىنا ۷۷ ملن –داي شەتەل تۋرىيستەرى قابىلدايدى.ەلدىڭ سىرتقى ەكونومىيكالىق بايلانىستارىن دامىتۋدا ٴتۋرىيزمنىڭ ماڭىزى زور . فرانتسىييا مەن قازاقستان رەسپۋبلىيكاسى اراسىنداعى ٴوزارا بايلانىستار. فرانتسۋز رەسپۋبلىيكاسى رەسمىي تۇردە ۱۹۹۲ جىلدىڭ ۷ قاڭتارىندا قازاقستان رەسپۋبلىيكاسىنىڭ ەگەمەندىگىن مويىندادى.ەكى ەل اراسىنداعى دىيپلوماتىييالىق قارىم – قاتىناستار فرانتسىييا سىرتقى ىستەر ٴمىينىيسترى زوللان ديۋمانىڭ ۱۹۹۲ جىلى ۲۵ قاڭتاردا الماتىعا كەلگەن رەسمىي ساپارى بارىسىندا ورنادى.كوپ ۇزاماي الماتىدا فرانتسىييا ەلشىلىگى اشىلدى.۱۹۹۲ جىلى قىرقۇيەك ايىندا قازاقستان رەسپۋبلىيكاسى پرەزىيدەنت ن.ٴا.نازاربايەۆتىڭ فرانتسىيياعا بارعان ساپارىندا ەكى ەل اراسىندا ٴوزارا دوستىق، تۇسىنۋشىلىك جانە ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمگە قول قويىلدى .بۇل كەلىسىمدە ەنەرگەتىيكا، پايدالى قازبالاردى ٴوندىرۋ، ونەركاسىپ، اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا جانە عىلىمىي زەرتتەۋلەر، ماماندار دايىنداۋ ىسىندە ىنتىماقتاستىق ماسەلەلەرى قامتىلادى.فرانتسىييا ۇكىمەتى قازاقستانعا ەكونومىيكالىق جاردەم رەتىندە ۱۹۹۳ جىلى ۳۰۰ ملن فرانتسۋز فرانكى كولەمىندە نەسىييە بەردى.

دەرەككوزدەر[وڭدەۋ]

  1. a b بۇكىل فرانتسىييانىڭ جەرى.
  2. a b ەۋروپا بولىگىندە ورنالاسقان جەرى.
  3. a b حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى (ٴساۋىر ۲۰۱۰)
  4. Human Development Report ۲۰۱۰ (PDF). United Nations (۲۰۱۰). تەكسەرىلدى، ۵ قاراشا ۲۰۱۰.
  5. سونىمەن قاتار ەۋرو وداققا مۇشە بولعاندىقتان .eu ۇيشىگىندە قولدانادى.