Francïya

Qazaqşa Wïkïpedïyaniñ mağlumatı
Mında ötw: şarlaw, izdew

Francïya Respwblïkası
fr. République française
Flag of France.svg Francïya eltañbası
Baýraq Eltañba
Uran: «Liberté, Égalité, Fraternité (Azattıq, Teñdik, Bawırlastıq)»
Francïya ulttıq änuranı
EU-France.svg
Qurıldı 843 (Verden kelisimşartı)
1958 (Besinşi respwblïka)
Resmï tili francwzşa
Elorda Parïj
İri qalaları Parïj, Marselʹ, Lïon, Twlwza, Bordo, Lïll
Prezïdenti
Premʹyer-mïnïstri
Franswa Olland
Manwélʹ Valʹs
Jer awmağı
• Barlığı
• % sw beti
Älem boýınşa 47-şi-orın
674 685 [1] km²/547 030[2] km²
0,26 %
Jurtı
• Sarap (2010)
Tığızdığı

65 447 374[1]/62 793 432[2] adam (20-şı)
115 adam/km²
JİÖ
  • Qorıtındı (2010)
  • Jan basına şaqqanda

2,063 trln.[3] $ (8-şi)
42,747 [3] $
ADÏ (2011) Green Arrow Up Darker.svg 0.872[4] (öte joğarı) (20-şı)
Valyutası Ewro
Ïnternet üýşigi .fr[5]
ISO kodı FR
XOK kodı FRA
Telefon kodı +33
Waqıt beldewi +1

Koordïnattar: 46°51′00″ s. e. 2°34′00″ ş. b. / 46.85° s. e. 2.566667° ş. b. (G) (O)

Francïya burınğı prezïdenti Nïkolya Sarkozï

FrancïyaBatıs Ewropadağı eñ iri memleket, jeriniñ awdanı jağınan ol Ulıbrïtanïyadan eki ese ülken. Francïyanıñ quramına Korsïka aralı, Jerorta teñizi men Bïskaý şığanağındağı usaq araldar enedi. Francwz odağı dep atalatın birlestikke bes şalğaý departament (Karïb teñizi alabındağı Gvadelwpa, Martïnïka, Oñtüstik Amerïkadağı Gvïana, Ündi muxïtındağı Reyunʹon, Atlant muxïtındağı Sen – Pʹyer men Mïkelon) jäne t.b. jatadı. Xalıq sanı 64,6 mln adam(1 şilde 2014). Francwzdar öz elin «geksagon» (altıburış) dep ataýdı. Ewropanıñ batısında ornalasqan eldiñ negizgi awmağınıñ qurılıqtağı şekaraları soltüstikte Belʹgïya men Lyuksembwrg, şığısta Germanïya men Şveýcarïya, al oñtüstik – şığısta Ïtalïya jäne Monakomen, oñtüstik – batısta Ïspanïya jäne Andorramen şektesedi.

Ewropalıq Odaqqa enetin damığan memleketterdiñ aralığında ornalaswı Francïyanıñ ewropalıq birtutas qarım – qatınastarınıñ damwına oñ äser etedi.Francïyanıñ teñizdik şekaraları Jerorta teñizi, Bïskaý şığanağı jäne La-Manş buğazı bölip tur. Jağalawlarında keme toqtaýtın qolaýlı qoýnawlardıñ bolwı Francïyanıñ ejelden – aq teñiz köliginiñ damwına jäne Ewropa ğana emes, basqa dünïye bölikterinde ornalasqan eldermen de sırtqı sawda ékonomïkalıq qatınastar ornatwına alğışart boldı. Francïya memlekettik qurılımı jöninen wnïtarlı respwblïka bolıp tabıladı, äkimşilik – awmaqtıq bölinisi jağınan 96 departamentten turadı. 1958 jılı general Şarlʹ de Gollʹ elde memleketti basqarwdıñ jaña ülgisi – Besinşi respwblïkanı ornattı. Francïya respwblïkada prezïdenttiñ aýrıqşa zor ökilettiligi bar,ol eldiñ sırtqı sayasatına qatıstı mäselerdi şeşedi. Prezïdent tağaýındağan premʹyer – mïnïstr ükimetti basqarıp, eldiñ işki jağdaýına tolığımen jawap beredi.Eldegi zañ şığarwşı organ – eki palatadan senat jäne ulttıq jïnalıs turatın parlament.

Francïyanıñ eñ ülken qalaları[öñdew]

Qala Adamdar sanı
Parïj 2,1 mln
Marselʹ 1,6 mln
Lïon 1,4 mln
Lïllʹ 1,3 mln
Twlwza 1,1 mln
Nïcca 900 mıñ
Nant 577 mıñ
Twlon 253 mıñ
Monpelʹye 248 mıñ

Francïyada Francwzdardan bölek bretandıqtar, flomandıqtar, baskïlar, korsïkandar turadı.Ewropadağı xalqı eñ tığız qonıstanğan el - osı Francïya. 1945 - 1960 jıldar arasında xalıq sanı jıldam östi. Qazirgi kezde elde 63 mln-nan (2012) asa xalıq turadı. Tabïğatında francwzdar öte meýrimdi, köñildi, aqjarqın xalıq. Olar oýların tikeleý aýtatın, birbetkeý minezge ïye.

Tarïxı[öñdew]

Tolıq maqalası: Francïya tarïxı

Francïya awmağın adamdar eñ ejelgi zamannan bastap mekendegen. Paleolït pen mezolïttiñ ğılımğa belgili negizgi mädenïyetteriniñ birqatarı Francïyadağı jer atawlarına baýlanıstı (şellʹ, aşelʹ, mwstʹye, orïnʹyak, solyutreý, madlen, azïlʹ, tardenwaz). Oñtüstik Francïyadağı paleolït kezeñine tän üñgirler (Fon-de-Gom, Lasko, Montespan, t.b.) jartastarğa salınğan swretterimen köpke tanımal. Erte paleolït däwirinde Francïya awmağında kampïnïya mädenïyeti taýpaları ömir sürgen (b.z.b. 6 — 4 mıñjıldıqtar). Sena, Waza, Marna özenderiniñ alaptarınan alğaşqı eginşilik qural-saýmandarı (b.z.b. 3-mıñjıldıq) tabıldı. B.z.b. 6 — 5 ğasırlarlardan bastap b.z. 1-mıñjıldıqtıñ soñına deýin Francïya awmağına kelʹt taýpaları qonıstandı. Rïmdikter olardı galldar dep atadı, sondıqtan bükil el Gallïya atandı. Oñtüstik-batısta negizinen ïberler turdı, b.z.b. 6 ğasırdan bastap Jerorta teñizi jağalawlarına grekter öz ïyelikteriniñ negizin qaladı. Olardıñ işinde negizgisi — Massalïya (qazirgiMarselʹ) boldı. B.z.b. 2 ğasırdıñ soñı — 1 ğasırdıñ ortasında Gallïyanı rïmdikter jawlap aldı. Galldar Rïm ïmperïyasına qarsı erlikpen şaýqastı. Degenmen, küş teñ emes edi. Rïm üstemdigi eldiñ köp böliginde öndiristiñ damığan qul ïyelenwşilik ädisiniñ ornığwına sebep boldı, köptegen qalalar salındı (Lïon, Nïm, Bordo, t.b.). 2 — 4 ğasırlarda Francïyada xrïstïan dini taraldı. Romandanw procesiniñ nätïjesinde kelʹt tilderin latın tili ığıstırıp şığardı. 3 ğasırda bastalğan Rïm ïmperïyasındağı sayasï dağdarısqa baýlanıstı Gallïyada tawarlı öndiristiñ kölemi qısqarıp, Ïtalïyamen ékon. baýlanıstar älsiredi. 4 — 5 ğasırlarda german taýpalarınıñ basa-köktep kirwi el awmağındağı Rïm üstemdigin tüpkilikti joýdı. Jañadan bwrgwndtardıñ (406), vestgottardıñ (418) memleketteri qurıldı. 486 j. frankter Gallïyadağı soñğı rïm ïyeligin basıp aldı (q. Frank memleketi, Karl). 10 ğasırdan bastap el Francïya dep atala bastadı. 987 j. frank tağın Kapetter äwleti ïyelendi. Birtutas korolʹdik is jüzinde bir-birine täwelsiz köptegen ïyelikterge bölinip ketti. 10 ğasırda bir-birine twıstas eki iri xalıq — Lwara özininiñ soltüstigine qaraý soltüstik francwz jäne oñtüstikte, Bretanʹ tübegine bretanʹ xalqı qalıptastı. Alğaşında korolʹ ïyeligi (domen) Francïyanıñ soltüstik böligindegi Parïj ben Orleannıñ aýnalasında ğana boldı. 11 — 12 ğasırlarda krest jorıqtarına baýlanıstı oñtüstiktegi qalalardıñ (Bordo, Twlwza, Nïm, Marselʹ, t.b.) güldenwi bastaldı. Egis kölemi artıp, dändi daqıldardıñ sorttarı men mal tuqımı jaqsardı. Qolöner (äsirese, şuğa toqw) joğarı damıdı. Soltüstik Francïyadağı qalalardıñ damwı men jeke aýmaqtar arasındağı ékonomïkalıq baýlanıstardıñ keñeyui eldiñ bul böligindegi sayasï bıtırañqılıqtı joyuğa mañızdı alğışarttar jasadı. 13 ğasırdıñ bas kezinde Anglïya korolʹdigi Soltüstik Francïyanıñ köpşilik böliginde bïlik qurdı. 13 ğasırdıñ 2-jartısında eldiñ ortalıqtanwı küşeýip, Parïj onıñ sayasï jäne ékon. ortalığınana aýnala bastadı. 14 ğasırdıñ bas kezinde korolʹ ïyeligi eldiñ köpşilik böligin alıp jattı. 1302 j. üş soslovïye ökilderinen qurılğan — Bas Ştattar şaqırıldı. Ol orttalıq ökimet bïliginiñ küşeyuine qızmet etti. Biraq Jüz jıldıq soğıs Francïyanıñ damwın tejedi. Soğıs qïmıldarı, tonaw, salıqtardıñ öswi xalıqtıñ azayuına, öndiris pen sawdanıñ quldırawına alıp keldi. 15 ğasırdıñ 2-jartısınan bastap Francïya ékonomïkası birtindep qalpına kele bastadı. Korolʹ bïligi nığaýıp, elge jañadan Bwrgwndïya, Pïkardïya, Nïverne gercogtikteri qosıldı. 15 ğasırdıñ soñında Provans pen Bretanʹ bağındırıldı. 16 — 17 ğasırlarda Francïya Batıs Ewropadağı üstemdik üşin Gabsbwrgter äwletimen (“Qasïyetti Rïm ïmperïyası” jäne Ïspanïyamen) soğıstar jürgizdi. Uzaqqa sozılğan sätsiz soğıstar, eldiñ materïaldıq reswrstarınıñ elewli sarqılwı, salıqtardıñ öswi men ékonomïkanıñ keri ketwiniñ nätïjesinde tereñ qoğamdıq-sayasï dağdarıs qalıptastı. Xalıqtıñ är türli toptarınıñ älewmettik narazılığınıñ ïdeologïyanıñ negizi sol kezdegi keñ tarağan kalʹvïn ilimi boldı (bul ilimdi jaqtawşılardı gwgenottar dep atadı). El katolïkter men gwgenottar bolıp ekige jikteldi. Olardıñ absolyutïzmmen jäne özara küresi uzaqqa sozılğan azamat soğısına (“Dinï soğıstarğa”) ulastı. Onıñ şarıqtaw şegi — 1572 j. 24 tamızda Parïjde gwgenottardı jappaý qırğınğa uşıratw boldı (“Varfolomeý tüni”). Bïlikke kelgen Bwrbondar äwleti dinï soğıstardı toqtatıp, katolïk dinin Francïyadağı resmï din retinde bekitti, al gwgenottarğa din ustanw erkindigi berildi. Lyudovïk XIV kezinde Francïyanı is jüzinde birinşi mïnïstr kardïnal A.J.P. Rïşelʹye bïledi (1634 — 48). Ol korolʹ bïligin elewli nığaýtıp, eldiñ ortalıqtanwın küşeýtti. Otız jıldıq soğıstıñ nätïjesinde Francïya özine Élʹzastı qosıp alıp, Ewropadağı eñ qwattı monarxïyağa aýnaldı. 1701 — 1714 j. ïspan tağı üşin bolğan soğısta Anglïya, Avstrïya men olardıñ odaqtastarı Francïyanıñ Ewropadağı üstemdigine tosqawıl qoyuğa tırıstı. Jeti jıldıq soğısta (1756 — 63) Francïya Ündistan men Kanadadağı otarlarınıñ köpşiliginen aýrılıp, Ulıbrïtanïyağa berwge mäjbür boldı. 1789 j. bastalğan Francwz revolyucïyası nätïjesinde monarxïya men feod. tärtipter joýılıp, Birinşi respwblïka jarïyalandı. 1792 j. revolyucïyalıq soğıstar bastaldı. Ol Napoleon Bonoparttıñ bïlikke kelwimen jäne Ewropanı tügel qamtığan soğıstıñ nätïjesinde Francïyanıñ jeñilwimen ayaqtaldı. Elde korolʹ bïligi qalpına keltirildi. 1848 j. aqpan revolyucïyasınıñ nätïjesinde Ekinşi respwblïka ornadı. Lïberaldar men socïalïsterdiñ arasındağı janjaldı paýdalanğan Lwï Napoleon 1852 j. Ekinşi ïmperïyanı jarïyalap, taqqa otırdı. 1870 — 1871 j. Francïya — Prwssïya soğısınıñ nätïjesinde Francïya Élʹzas pen Lotarïngïyadan aýrılıp, Ekinşi ïmperïya joýıldı. 19 ğasırdıñ soñında otarşıldıq ïmperïyanıñ qurılwı negizinen ayaqtaldı. 1914 — 18 j. birinşi dünïyejüzilik soğısqa Francïya Antantanıñ quramında qatıstı. 1919 j. Versalʹ bitim şartı boýınşa Francïyağa Élʹzas pen Lotarïngïya qaýtarıldı. 1920 — 30 j. elde ékonomïkalıq dağdarıstar jïi-jïi bolıp turdı. Nätïjesinde jumısşı qozğalısı küşeýip, faşïstik uýımdar qurıldı. 1936 j. Xalıqtıq maýdan qurılıp, faşïstik uýımdarğa tıýım salındı, eñbekşilerdiñ jağdaýın jaqsartw jönindegi şaralar (40 sağattıq jumıs aptasın, aqısı tölenetin demalıs engizw, t.b.) jüzege asırıldı. 1938 j. Xalıqtıq maýdan ıdıradı. Ekinşi dünïyejüzilik soğıs Francïya üşin sätsiz bastaldı. 1940 j. Francïyanı Germanïya okkwpacïyaladı. Mïnïstrler kabïnetiniñ jaña törağası marşal Anrï Peten Germanïyamen bitimge qol qoýıp, eldi eki aýmaqqa bölwge kelisti. Onıñ birewi — nemister basıp alğan Solt. jäne Oñtüstik-batıs Francïya awmağı bolsa, ekinşisi Francïyanıñ qalğan böligi men teñizdiñ ar jağındağı awmaqtar engen, astanası Vïşï qala bolğan avtonomdı francwz memleketi atanğan aýmaq boldı. Marşal Peten osı francwz memleketiniñ prezïdenti bolıp tağaýındaldı. 1944 j. Francïyanı odaqtastar äskeri azat etti. Aljïrdegi Francwz Ulttıq azat etw komïteti özin Francwz Respwblïkasınıñ Waqıtşa ükimeti dep jarïyaladı. 1946 j. Törtinşi respwblïkanıñ konstïtwcïyası qabıldandı. 1949 j. Fracnïya NATO-nıñ quramına kirse de, 1966 j. onıñ äskerï qurılımınan şıqtı. Soğıstan keýin F-nıñ otarlıq jüýesi ıdıraý bastadı. 1954 j. segiz jıldıq soğıstan keýin F. Ündiqıtaýdı tastap şıqtı. 1954 j. 1 qaraşada Aljïrde ult-azattıq köterilis bastaldı. 1956 j. nawrızda Francïya Marokko men Twnïstiñ täwelsizdigin moýındawğa mäjbür boldı. 1956 j. qaraşada Francïya Egïpetke qarsı ağılşın-francwz-ïzraïlʹ agressïyasına belsene qatıstı. Osındaý qïın jağdaýda 1957 j. Batıs Ewropadağı birneşe memleket “Ortaq rınok” qurw jöninde şart jasastı. Degenmen, Aljïrdegi sätsizdikter, Swéc arandatwşılığınıñ küýrewi, äskerï şığındardıñ köbeyui Törtinşi respwblïkanıñ dağdarısına äkep soqtı. Armïya men elde reakcïyalıq küşter bas köterdi. 1958 j. mamırda olar Aljïrde respwblïkağa qarsı bülik bastadı. Aljïrdegi francwz armïyasınıñ basşılığı da bülikşilerge qosılıp, general Şarlʹ de Gollʹ bastağan “Ulttıq qutqarw” ükimetin qurwdı talap etti. 1 mawsımda Ulttıq jïnalıs Gollʹdiñ tötenşe ökilettilik jönindegi zañ jobaların maquldadı. 1958 j. Besinşi respwblïkanıñ konstïtwcïyası atqarwşı bïlik quqıqtarın keñeýtti. Prezïdent Ulttıq jïnalıstı taratw mümkindigine ïye bolıp, referendwm ötkizwge, zañ jobaların usınw, tötenşe jağdaýlarda bükil ökimet bïligin öz qolına alwğa quqılı boldı. 1958 j. 21 jeltoqsandağı saýlawdıñ nätïjesinde Gollʹ prezïdent bolıp saýlandı. 1958 — 60 j. Afrïkadağı francwz otarları — Gvïneya, Swdan, Senegal, Madagaskar, Dagomeya, Nïger, Joğarğı Volʹta, Pil Süýegi jağalawı, Çad, Ortalıq Afrïka Respwblïkası, Kongo, Gabon, Mavrïtanïya, Togo men Kamerwn täwelsizdikke ïye boldı. 1962 j. uzaqqa sozılğan soğıstan keýin Aljïr tolıq täwelsizdikke qol jetkizdi. 1960 — 90 j. Francïya ékonomïkası damığan, demokrat. qoğamı tolıq qalıptasqan älemdegi jetekşi elderdiñ birine aýnaldı. 1981 j. el prezïdenti bolıp birinşi ret socïalïst Franswa Mïtteran saýlandı. 1995 jıldan el prezïdenti Jak Şïrak boldı.

Önerkäsibi[öñdew]

Ekinşi dünïyejüzilik soğıstan soñ Francïya ükimeti soğısta küýzelgen ékonomïkasın qalpına keltirwmen qatar,öndiristiñ müldem jaña salaların damıta bastadı .1950 jıldan beri önerkäsip öndirisi 4 esege jwıq ösip,önerkäsipte jumıs isteýtinderdiñ sanı soñğı 20 jılda 1,5 mln adamğa qısqardı. Munıñ özi eñbek önimdiliginiñ artwı men önerkäsip jüýesiniñ qurılımdıq özgeristeri nätïjesinde mümkin boldı .Qazirgi kezde el önerkäsip öndirisiniñ kölemi jöninen dünïye jüzinde besinşi orın aladı. Önerkäsip eldegi ulttıq jïıntıq öniminiñ 25,4%-ın beredi.Eldiñ ékonomïkalıq qwattılığın sïmvolı bolıp kelgen dästürli önerkäsip salaları soñğı onjıldıqtarda öziniñ jetekşi rölinen aýırılıp, jaña salalarğa jol berwde.Lotarïngïya temir keni alabınıñ qorın paýdalanatın qara metallwrgïya önerkäsibi 20 ğasırdıñ 70-jıldarınan bastap dağdarısqa uşıradı.Oğan Ewropa men dünïye jüzi narığında neğurlım qwattı bäsekelesterdiñ Brazïlïya, Şığıs Ewropa elderi ,Koreya jäne t.b. paýda bolwı äser etti.Ewropalıq Odaq şeñberinde önerkäsiptiñ osı salasın damıtwğa bağıttalğan şaralar nätïjesinde öndiristi neğurlım tïimdi uýımdastırıp, qaýta jabdıqtawğa mümkindik twdı. Ortalıq awdandardağı tïimsiz käsiporındar jabılıp, negizgi metallwrgïyalıq keşender soltüstiktegi Dyunkerk mañı men Lotarïngïyadağı Mozelʹ özeni añğarındağı şoğırlanğan.Qazirgi kezde jılına 19 mln t bolat öndiriledi.Alyumïnïý öndirisinde de awmaqtıq özgerister boldı burın olar,negizinen, Alʹpı men Pïreneý awdandarındağı sw élektr stancïyaları mañında ornalassa ,qazirgi kezde şetten äkelinetin şïkizattı qabıldap alatın porttı qalalarğa köşirilgen .Quramına toqıma, boyawlar jasaw, kilem toqw,eden tösenişterin şığarw öndirisi enetin Francïyanıñ mata önerkäsibi dünïye jüzindegi jetekşi ornın joğaltqan joq.Bul salada äsirese jün mataların şığarwdan dünïye jüzinde birinşi orın alatın «Şarjer – tekstïlʹ», maqta mataların şığarwğa mamandanğan DMC kompanïyaları közge tüsedi .Qazirgi kezde sırttan äkelinetin jün men maqtadan basqa, bul käsiporındarda jasandı talşıqtar da keñinen paýdalanıladı.Negizgi ortalıqtarı – Myulwz,Trwa, Lïon jäne Parïj mañı. Maşïna jasaw önerkäsibinde kölik qatınasındağı maşïnalar men élektr texnïkasın jasaw salaları küşti damığan.Dünïyejüzilik avtomobïlʹ öndirisiniñ damwında eldiñ aýrıqşa ornı bar.1898 jılı ağaýındı Reno negizin salğan fïrma alğaşqı avtomobïlin jasap şığaratın bolatın, arada 15 jıl ötken soñ bul şağın käsiporın alwan türli maşïna şığaratın asa iri koncernge aýnaldı.Qazirgi kezde bul koncern memlekettik bolıp sanaladı.Munda jük avtomobïlʹderi, avtobwstar, awıl şarwaşılığı maşïnaları, sondaý – aq kemeler men uşaqtardıñ qozğaltqıştarı jasaladı . Francïyada jılına 3,5-4 mln avtomobïlʹ jasalsa , sonıñ 9/10 böligi jeñil kölik bolıp tabıladı . Qazirgi kezde jeñil avtomobïlʹder , negizinen , Reno käsipornı men jeke menşik Pejo – Sïtroyen koncernde jasaladı .Francwz kompanïyaları dünïye jüziniñ 30 elinde avtomobïlʹ tetikterin jïnaýtın zawıttar aşqan .Elde jasalğan avtomobïlʹderdiñ 60 ı şetke şığarıladı.Köbinese francwz jeñil kölikterin Portwgalïya, Ïspanïya , Brazïlïya jäne Oñtüstik – Şığıs Azïya elderi satıp aladı .

Ékonomïkası[öñdew]

Francwz avtomobïlʹderi
Temir jolı texnïkası
Avïacïyalıq texnïka
Äskerï avïacïyalıq texnïka
Parfyum men kosmetïka

Francïya — joğarı damığan ïndwstrïyalı-agrarlı el. Önerkäsip öndirisiniñ jalpı kölemi boýınşa dünïye jüzinde 4-orın (AQŞ, Japonïya, Germanïyadan keýin), Ewropada Germanïyadan keýin 2-orın aladı. Ulttıq tabıstı jan basına şaqqandağı jıldıq mölşeleri 24990 AQŞ dollarına teñ (2003 j). Francïya avtomobïlʹder şığarw jöninde dünïye jüzinde 3-orın, avïacïyalıq jäne ğarıştıq texnïka öndirisi boýınşa Ewropada 1-orın aladı. Sondaý-aq éksportqa köp mölşerde qarw-jaraq, AÉS-ter üşin qural-jabdıqtar, xïmïkattar, matalar men kïim-keşek şığaradı. Francwz önerkäsibiniñ jetekşi salalarına avtomobïlʹ jasaw, xïmïya men munaý xïmïyası, uşaq jasaw (aérobwstar men äskerï uşaqtar), élektronïka, metallwrgïya, temir jolı texnïkasın şığarw jatadı. Parfyumerïya — kosmetïkalıq sala men joğarı talğamdı sändi kïimder şığarwda Francïya dünïye jüzinde birinşi orındı ïyelenedi. Jılına şamamen 3,5 mln. avtomobïlʹ şığarsa, onıñ jartısına jwığı éksportqa jiberiledi. Avtomobïlʹderdiñ 90%-dan astamın “Reno” men “Pejo-Sïtroyen” kompanïyaları şığaradı. Keme jäne stanok jasaw, awıl şarwaşılıq maşïnaları öndirisi de jaqsı damığan. Xïmïya önerkäsibi mïneraldı tıñaýtqıştar, sïntetïkalıq kawçwk pen plastmassa, parfyumerïya, däri-därmekter jasawğa mamandanğan. İri munaý, xïmïyalıq käsiporındarı köp. Xïmïya önerkäsibi bïotexnïkalıq jäne gendik ïnjenerïyamen tığız baýlanıstı. Toqıma önerkäsibi öziniñ burınğı mañızınan aýrılsa da, Francïya kïim-keşek pen matalar şığarwdan Ewropada aldıñğı orındardıñ birin ïyelenedi (maqta-mata, jibek, sïntetïkalıq, jün, kendir, zığır mataları öndiriledi). Francwz käsiporındarı şığarğan irimşik, şaraptar, kondïterlik buýımdar dünïye jüzine tanımal. Önerkäsip önimderiniñ 1/5-ine jwığı Parïj ben onıñ aýnalasında, sondaý mölşeri Lïon men soltüstik awdandarda öndiriledi. Awıl şarwaşılıq önimderin öndirwdiñ kölemi boýınşa Francïya dünïye jüzinde AQŞ pen Kanadadan keýin 3-orındı ïyelenedi. Ol awıl şarwaşılıq önimderimen özin-özi tolıq qamtamasız etip, 40%-ın éksportqa şığaradı. Francïya — Ewropadağı astıq, sarı maý, iri qara etin, irimşikti eñ köp mölşerde öndiretin el. Ösimdik şarwaşılığınıñ negizgi salası — dändi daqıldar ösirw (negizgileri — bïdaý, jügeri, qara bïdaý, arpa, küriş). Kartop, qant qızılşası, künbağıs, raps ta köp mölşerde ösiriledi. Nïcca öñirinde gül ösirw damığan. Jüzimniñ negizgi böligi şarap daýındawğa (jılına 60 mln-daý l) jumsaladı, neğurlım belgili türleri şampan, kagor, konʹyak. Jemis-jïdek (alma, almurt, şabdalı, Jerorta teñizi jağalawlarında cïtrwstıq jemister men qara örik) pen kökönis ösirw damığan. İri qara (20,6 mln. bas), şoşqa, qoý, jılqı ösiriledi. Balıq awlaw käsibiniñ negizgi porttarı Atlant muxïtı jağalawlarında (Bwlonʹ, Lorʹyan, La-Roşelʹ) ornalasqan. 2005 j. elde 70 mln-nan asa şeteldik twrïster demaldı. Éksportınıñ negizin önerkäsiptik qural-jabdıqtar, turmıstıq buýımdar, awıl şarwaşılıq önimderi, xïmïyalıq tawarlar men şïkizattar, tigin buýımdarı, kïim-keşek, ayaq kïim, parfyumerïya men kosmetïka, avtomobïlʹder quraýdı. Sırttan tutınw tawarların, önerkäsiptik şïkizattar aladı. Negizgi sawda seriktesteri: Germanïya, Ïtalïya, Belʹgïya, Lyuksembwrg, Ulıbrïtanïya men AQŞ. Francïya Qazaqstannıñ sawda seriktesteri işinde 12-orın aladı. Francwz käsiporındarı Qazaqstandağı öz qızmetiniñ qarqının birtindep arttırıp keledi. 2005 j. QR men Francïya arasındağı tawar aýnalısı 2665,1 mln. dollardı quradı. Qazaqstan Francïyağa munaý, kentastar, xïmïya önerkäsibiniñ şïkizattarın, teri men astıq beredi. Francïyadan negizinen däri-därmekter, azıq-tülik önimderin, qosalqı bölşekter, avtomobïlʹder, turmıstıq élektronïka, şarap, teñiz önimderin, irimşik, parfyumerïya men kosmetïkalıq buýımdar, joğarı sän kïimderin aladı. Qazirgi kezde Qazaqstanda francwz käsipkerleri aralasqan 19 şağın käsiporın tirkelgen. 4 francwz banki Qazaqstanmen birlesip jumıs atqarwda, munaý-gaz, taw-ken, énergetïkada, kölik pen qızmet körsetw salalarında köptegen francwz kompanïyaları eñbek etwde. 2004 j. 10 nawrızda Parïjde ékonomïkalıq ıntımaqtastıq jönindegi Qazaqstan-francwz ükimetaralıq komïssïyasınıñ kezekti, altınşı mäjilisi bolıp ötti.

Sırtqı ékonomïkalıq baýlanıstar[öñdew]

Francïya ékonomïkası dünïyejüzilik şarwaşılıqtın ajıramas böligine aýnaldı.Sırtqı sawda ékonomïkalıq örlewge negiz bolıp otır, oğan oñ salʹdo tän. Éksport kölemi jöninen el batıs Ewropada tek Germanïyanı ğana alğa saladı, Francïyanıñ sırtqa şığaratın tawarlarınıñ jalpı qunı dünïyejüzilik tawar éksportınıñ 5,1% -ın quraýdı. Éksport qurılımında maşïnalar men jabdıqtar 43 jäne awıl şarwaşılığı önimderi men şïkizatı 20 basım bolıp otır .Soñğı jıldarı äskerï texnïka men qarw – jaraqtı sırtqa satw jöninde AQŞ – tan keýingi ekinşi orınğa şıqtı.Ïmport kölemi jöninen Francïya Japonïyamen qatar AQŞ ,Germanïyadan keýingi üşinşi orındı bölisedi.Francïya – xalıqaralıq twrïzm ortalığı.Qazirgi kezde Francïya jılına 77 mln –daý şetel twrïsteri qabıldaýdı.Eldiñ sırtqı ékonomïkalıq baýlanıstarın damıtwda twrïzmniñ mañızı zor.

Tabïğatı[öñdew]

Sena özeni
Roslen köli

Francïyanıñ köpşilik böligi jalpaq japıraqtı ormandar aýmağında ornalasqan. Qïır oñtüstikn jerortateñizdik swbtropïkter alıp jatır. Jağalawları negizinen alasa, akkwmwlyatïvti nemese lagwnalı, qurlıqqa eniñkirep jatqan şığanaqtarı bar (Atlant muxïtı jağalawlarında Bïskaý, Sen-Malo, Jerorta teñizi jağalawında Lïon), La-Manş pen Pa-de-Kale buğazdarınıñ jağalawları — abrazïvti, alasalaw, biraq tik, Kotanten men Bretanʹ tübekteriniñ jağalawları rïas tïpti bolıp keledi. Lïon şığanağınan şığısqa qaraý Jerorta teñizi jağalawları jartastı, Alʹpi tawlarınıñ teñizge kelip tirelgen silemderinen quralğan (Francwz Rïvʹyerası dep ataladı). Awmağınıñ 2/3-si eldiñ soltüstik, ortalıq jäne batıs awdandarın alıp jatqan alasa jäne köteriñki jazıqtar. Olardıñ işindegi eñ ülkeni — soltüstikte ornalasqan Parïj basseýni bolıp tabıladı. Oñtüstik-batısın — Akvïtanïya jazıqtarı alıp jatır. Soltüstik-batısında jazıqtar Armorïkan üstirtimen ulasadı, olar soltüstik-şığısı men şığısında bïiktigi ortaşa Ardenn (köp böligi Francïyadan tıs jerde) jäne Vogez tawlarımen qorşalğan. Oñt-nde töbeleri qattı müjilgen, bïiktigi ortaşa tawlardan quralğan awdan — Ortalıq Francwz massïvi jatır. Onıñ ortalıq böligine (Overnʹ) janartawlı jer bederi tän (Mon-Dor janartaw kümbezi, Kantalʹ krateri, Pyup konwstar tizbegi). Massïvtiñ oñtüstik jäne oñtüstik-batıs şetinde tereñ kanʹondarmen tilimdengen karstanğan taw jazıqtarı jüýesi ornalasqan (Gran-Kos, t.b.). Solt.-batıs, solt.-şığıs jäne şığıs awdandarında krïstaldanğan alasa tawlar (Lïmwzen, Morvan, Sevenna, t.b.) basım. Alʹpi men Ortalıq Francwz massïviniñ arasında Rona oýpatı bar. Francïya awmağına Joğarğı Reýn oýpatınıñ batıstağı şağın böligi de kiredi. Oñtüstik-batısında swbmerïdïandıq bağıtta Batıs Alʹpi sozılıp jatır. Onıñ bïik böligi — Savoýya, Graý, Kot jäne Teñizjağalawlıq Alʹpi tawları uzınınan jäne köldeneñinen tereñ añğarlarmen tilimdengen krïstaldıq qırattardan turadı, muzdıqtar köp. Alʹpiniñ batıs jïyeginde érozïyamen küşti bölşektengen, keý jerlerinde karstanğan äktastı qırattarı bar bïiktigi ortaşa tawlar ornalasqan. Bul tawlardıñ soltüstiktegi jalğası YUra tawları bolıp tabıladı. Eldiñ oñtüstik-batısın Pïreneý tawları (eñ bïik jeri — Vïnʹmalʹ tawı — 3298 m) alıp jatır. Ol soltüstiginde Akvïtanïyamen tereñ jazıqtarı bar tik betkeýler arqılı jalğasadı. Korsïka aralınıñ jer bederine bïiktigi ortaşa tawlar tän (eñ bïik jeri Mon-Sento tawı — 2710 m). Francïya men Batıs Ewropanıñ eñ bïik şıñı — Monblan tawı (4807 m) bolıp esepteledi. Francïya awmağınıñ köpşilik böligi gercïndik qatparlıq oblısqa jatadı. Qazirgi kezdegi Francïya awmağı kaýnozoýdıñ soñında ayaqtalğan jalpı köterilim nätïjesinde qalıptasqan. Negizgi qazba baýlıqtarı — temir kentastarı, boksït, kalïý tuzdarı, tabïğï gaz ben tas kömir, wran. Temir kentastarınıñ ken orındarı (Mec-Tïonvïlʹ, Longvï, Brïye, Nansï) Lotarïngïya basseýniniñ YUra şögindilerimen, boksïttiñ iri ken orındarı Provanstıñ mezozoý äktastarımen baýlanıstı. Kalïý tuzdarınıñ negizgi kenderi Élʹzasta, tabïğï gaz ben az mölşerdegi munaý ken orındarı Akvïtanïya basseýninde. Francïyanıñ negizgi tas kömir basseýnderi — Valansʹyenn men Lotarïngïya épïgercïndik platformanıñ qatparlıq irgetasımen baýlanısqan. Sondaý-aq volʹfram, sürme, qorğasın, mırış, qalaýı, altın men kümis, kükirt pen kükirtti kolçedan, är türli qurılıs materïaldarınıñ ken orındarı bar. Eldiñ köpşilik böliginiñ klïmatı qoñırjaý teñizdik, şığısında kontïnenttikke ötpeli, Jerorta teñizi jağalawlarında jerortateñizdik swbtropïktik (jazı qurğaq, qısı jawındı). Şığısı men soltüstik-şığısındağı jazıqtar men alasa tawlardağı qañtar men aqpan aýlarındağı ortaşa temp-ra 1 — 3°S, batısı men oñtüstik-batısında –5 — 7°S, oñtüstiginde 8 — 10°S-qa teñ. Jazıqtardağı şilde men tamız aýlarındağı ortaşa temperatwra soltüstikte 16 — 18°S, oñtüstik-batıs pen oñtüstikte 20 — 24°S. Jıldıq jawın-şaşınnıñ eñ joğarğı mölşeri (1500 — 2000 mm) Alʹpiniñ batıs betkeýlerine, Vogez, Sevenna men Pïreneý tawlarınıñ batıs böligine tüsedi. Bretanʹ men Kotanten tübekterinde, Batıs Akvïtanïyada bul körsetkiş 800 — 1200 mm-ge, basqa jazıqtarda 600 — 800 mm-ge teñ. Jawın-şaşınnıñ eñ az mölş. (500 — 800 mm) Rona oýpatına taw añğarları men Jerorta teñizi jağalawlarınıñ şığıs böligine tüsedi. Jazıqtarda turaqtı qar jamılğısı qalıptaspağanmen, jıl saýın qar jawadı. Tawlardağı turaqtı qar jamılğısı 500 — 1000 m bïiktikte baýqaladı, 2500 — 3000 m bïiktikte ol 7 aýdan 11 aýğa deýin saqtaladı. Qri özenderi — Lwara, Rona, Sena, Garonna. Eldiñ soltüstik pen batıs awdandarındağı özender keñ jazıqtarmen ağadı, jañbır swımen tolığadı, jıl boýı swı mol bolıp, betine muz qatpaýdı. Özenderinde keme qatınası bar, bir-birimen kanaldar arqılı jalğastırılğan. Alʹpi men Pïreneý tawlarınan bastalatın özender tereñ jazıqtarmen ağıp ötedi, qar men muzdıqtardıñ erigen swımen tolığadı. Francïya awmağında Jeneva köliniñ oñtüstik böligi ornalasqan, elde basqa iri kölder joq. Ormandar el awmağınıñ 27%-ın alıp jatır. Qri orman massïvteri Akvïtanïyanıñ batısında (negizinen qolmen otırğızılğan samırsın ormandarı), Parïj basseýniniñ şığısı men Alʹpi jäne Pïreneý tawlarında. Akvïtanïyanıñ şığısında emen ormandarı qolmen otırğızılğan talşın ormandarımen üýlesedi, swbtropïktik butalar kezdesedi. Eldiñ soltüstiginde şamşat, emen, şegirşin ormandarı ösedi. Oñtüstiginde emenniñ mäñgi jasıl türleri, samırsınnıñ oñtüstik türlerinen quralatın sïrek ormandar, garïga men makvïs butaları basım. Bïiktigi ortaşa tawlarda ormandar taw basına deýingi jerlerdi alıp jatır. Ormandı awdandardı, tawlardı jabaýı orman mısığı, tülki, elik, jabaýı şoşqa, aqtïin, qoyan, buğılar, aqkister mekendeýdi. Bïik tawlarda taweşki, jaýran, alʹpi swırı, atjalman kezdesedi. Qur, şil, tawqudiret, sawısqan, torğaýlar, kögerşin, jılqışı, qırğï, kezquýrıq, t.b. qustar keñ tarağan. Oñtüstigindende flamïngo kezdesedi. Özenderi men Francïyanı qorşağan teñizderde balıq köp. 3 mıñnan astam qorğalatın awmaqtar (1975), Ulttıq sayajaýlar (Ékren, Sevenn, Vanwaz, t.b.), köptegen rezervattar men qorıqtar bar.

Qazaqstan men Francïya[öñdew]

N.Sarkozï jäne Nazarbayev N.A.

Qazaqstan men Francïya arasındağı tawar aýnalımı 2008 jılı 6,201 mïllïard dol­lar­dı quradı. Al Qazaqstan Fran­cïyağa negizinen munaý, metaldar jäne metall qurılğıların, xïmïya önimderin, awılşarwaşılıq önim­derin éksportqa şığarıp keledi. Qazaq­stan bolsa, Francïyadan élektr jäne élek­trondıq buýım­dar jäne onıñ jab­dıqtarın, medïcïnalıq däri-därmek, avto­­kölik, tamaq önimderin jäne qurı­lıs materïaldarın aladı. Osı tusta aýta ke­teýik, Francïya élï­talıq tawarlar retinde şarap, teñiz önimderi şïkizattarın, kïim-keşekter, tağı basqa turmısqa qa­jetti buýımdardı jetkizedi.

Eki eldiñ birin-biri ïnvestïcïya­law körsetkişi de jıl ötken saýın jaqsarıp keledi. Francïya Ékono­mïka mïnïstrli­gi­niñ derekteri boýınşa, Francïya Qazaq­stan Respwblïkasınıñ ékonomï­kasına jalpı kölemi 2,005 mïllïard ewro köle­minde qarjı saldı. Al Qazaq­stannıñ Fran­cïya ékonomïkasına bağıttağan ïn­vestïcïyası 10 mïl­lïon ewronı quraýdı. Onıñ 4 mïl­lïon ewrosı 2008 jılı sa­lın­­ğan. Qazirgi kezde Qazaqstanda Fran­cïyanıñ birqatar kompanïya­ları tabıstı jumıs istewde. Äsi­re­se, eki el arasındağı ıntımaq­tastıq otın-énergetïka sala­sın­da jaqsı jolğa qoýılğan. Mısalı, qazirgi kezde 40-tan astam fran­cïyalıq kompanïya Qazaqstannıñ munaý-gaz, taw-ken öndirisi, éner­getïka, kölik jäne qız­met körsetw salalarında jumıs jasawda. Osı jıldıñ 1 qañtarındağı jağdaý boý­ınşa Qazaqstanda francwz kapïtalınıñ qatıswımen 25 käsiporın oýdağıdaý qız­met at­qarwda. Bul käsiporındar negizinen sawda, kölik-logïstïkalıq qızmet­termen aýnalısadı.

Qazaqstan-Francïya qatı­nastarında aldağı waqıtta qarjı-bank ıntımaq­tastığınan köp ümit kütwge boladı. Buğan qazirgi kezde Qazaqstanda “Sösʹyeté Jénéğäl”, “Nateksïs Bañk Popüléğ”, “BNP Päğïba” jäne “Kälïoñ” bankteri­niñ jumıs istewi naqtı dälel boladı. Memleket basşılarınıñ kez­deswi men jürgizgen kelissöz­derinde naqtılanğanın­daý, eki memlekettiñ ékonomïkalıq baýla­nıstarın damıtwda Ükimetaralıq ékonomïkalıq ıntımaqtastıq jönindegi komïssïyanıñ jumısın oñ bağalawğa boladı. Jalpı, 1992 jıldan beri jumıs istep kele jatqan atalğan komïssïya osı aralıqta segiz otırıs ötkizgen. Olarda Qazaqstan men Francïya qarım-qatınastarın damıtwğa qatıstı köptegen mäseleler talqılanıp jür.

Qazaqstan men Francïya arasındağı mädenï-gwmanïtarlıq qatınastar da soñğı jıldarı oýdağıdaý damıp keledi. 1993 jılı eki eldiñ arasında osı salada­ğı baýlanıstarın jandandırwğa bağıt­talğan ükimetaralıq kelisim jasalğan. Osı qatınastar büginde eki el xalqınıñ mädenïyet pen öner salalarındağı baý­lanıstıñ negizi bolıp otır. Sodan bergi waqıtta Almatıda “Alʹyañs Fğañsez” mädenï bilim agenttiginiñ ökildigi aşıldı. Bul agenttiktiñ 139 elde fïlïaldarı ju­mıs isteýdi. Olar negizinen Francïya üki­metiniñ frankofonïya jäne mädenï-gw­manïtarlıq ıntımaqtastıqtı damıtw­dağı bastı quralı bolıp tabıladı.

Sondaý-aq Qazaqstan men Francïya arasında bilim berw jönindegi qatınastar da oýdağıdaý damıp keledi. Qazaqstan Prezïdenti Nursultan Nazarbayev baspasöz mäslïxatında atap ötkenindeý, “Bola­şaq” bağdarlaması boýınşa Qazaqstan­nıñ köptegen jastarı Francïyanıñ bedeldi joğarı oqw orındarında bilim alıp, qazirgi kezde el ékonomïkasınıñ damwına üles qosıp jatır.

Ädebïyeti[öñdew]

Francïya awmağında bir-birimen tığız baýlanıstı bolğan birneşe ädebïyet ömir sürdi. Neğurlım erterekte qalıptasqanı — jırları men añızdarı saqtalmağan kelʹtterdiñ (galldardıñ) ädebïyeti, onıñ bir tarmağı breton ädebïyeti boldı. 10 ğasırdan bastap eldiñ oñtüstiginde provansalʹ ädebïyeti damï bastadı. Katalon ädebïyeti (Rwssïlʹondağı) aýmaqtıq şeñberden asa almadı. 18 ğasırğa deýin latın tilindegi ädebïyet basım boldı. Ortağasırlıq awız ädebïyeti keýinirekte öñdelgen nemese jazıp alınğan küýinde saqtalğan jırlardan, añızdar men ertegilerden bastaladı. Francwz tilindegi alğaşqı jazba ädebïyet — dinï taqırıpqa arnalğan şığarmalar (“Qasïyetti Evlalïya twralı kantïlena”, t.b.) 9 ğasırdıñ 2-jartısına jatadı. 10 — 11 ğasırlarda äskerï jasaqtardıñ arasında latındıq dästürlermen de, awız ädebïyetimen de tanıs-jonglerler şığarğan alğaşqı épïkalıq poémalar-jestalar paýda boldı. Olar 8 — 10 ğasırlardağı tarïxï oqïğalarğa arnaldı (Ulı Karl men onıñ serikterine arnalğan “Roland twralı jır” , t.b.). 13 ğasırda saraý mañı, serilik bağıttağı — kwrtwazdıq ädebïyet jäne qalalıq ädebïyet paýda boldı. 14 — 15 ğasırlarda aqındar kwrtwazdıq lïrïka ädisterin damıta otırıp, burınğı poétïk. taqırıptardı jetildirdi. 14 — 15 ğasırlardağı serilik romandar ulttıq mäseleler men folʹklorlıq äwenderge tolı boldı (“Melyuzïna”, 14 ğ., “Jan de Santre tarïxı”, 15 ğ.). 15 ğasırdıñ soñında Francïya Qaýta örlew däwirine ötti. Ïtalïyamen qarım-qatınas küşeýip, kitap basw isi damï bastadı, antïkalıq dünïyege degen qızığwşılıq östi. Qaýta örlew ädebïyetiniñ neğurlım jarqın ökili — Franswa Rable boldı. 16 ğasırdıñ ortasında Francïya aqındarı poézïyanıñ adamgerşilik mazmunın tereñdetip, onı jaña formalarmen (sonet, oda, bwkolïka, épïk. poéma, t.b.) baýıttı, ulttıq ädebï tildiñ qalıptaswına jağdaý jasadı. 17 ğasırdıñ bas kezinde francwz ädebïyetinde realïstik klassïcïzm, barokkolıq bağıttar paýda boldı. Klassïcïzm komedïyasınıñ negizin salwşı äri asa körnekti ökili — J.B.P. Molʹyer boldı. 17 ğasırdıñ soñına taman francwz mädenïyetinde ağartwşılıq tendencïyalar küşeýdi. Rokoko ädebïyeti paýda boldı. 18 ğasırdıñ 1-jartısında komedïya men roman janrı damıdı. Komedïya Molʹyer dästürin jalğastırsa (Ş.Dyufrenï, J.F. Renʹyar, t.b.), A.R. Lesaj (1668 — 1747) şığarmalarında älewm. ötkirlik pen turmıstıq realïzm küşeýdi (“Tyurkare”, 1709). Francwz ömirin Ş.L. Monteskʹye (“Parsı xattarı”, 1721) satïralıq turğıdan şeber beýneledi. 18 ğasırdıñ 1-jartısındağı ädebïyette F.M. Volʹter jetekşi röl atqardı. 1751 jıldan bastap D.Dïdro, J.L. Dalamber, t.b. ağartwşılar “Éncïklopedïya” şığara bastadı. Dïdro “meşçandıq drama” janrın qalıptastırdı. Onıñ izbasarlarınıñ qatarında M.J. Seden (1719 — 97), L.S. Mersʹye (1740 — 1814), P.O.K. Bomarşe, t.b. boldı. Ağartwşılıq racïonalïzmnen awlaqtaw ädebïyette sentïmentalïzm paýda boldı. Onıñ körnekti ökili J.J. Rwssonıñ şığarmalarında adamdardıñ jaña tïpi sïpattaldı. Francwz romantïzminiñ 2-kezeñi V.Gyugo şığarmaşılığınan aýqın körindi. Realïzm belgileri P.L. Kwrʹyeniñ (1772 — 1825) pamfletterinde, P.J. Beranje, É.Moro, O.Barbʹyelerdiñ satïralıq öleñderi men änderinde paýda boldı. Realïzmdegi psïxol. bağıttıñ nığaya tüswi F.Stendalʹdıñ esimimen baýlanıstı; Onore de Balʹzak 90 şığarmadan turatın “Adam komedïyası” épopeyasın jazdı. P.Merïme (1803 — 70) realïstik novellanıñ şeberi boldı. 19 ğasırdıñ ayağına qaraý prozada natwralïzm orın tepti. Gï de Mopassannıñ novellaları men romandarı, A.Dodeniñ (1840 — 97) satïralıq şığarmaları, J.Vernniñ ğılımï, şıtırman oqïğalı romandarı köpke tanıldı. A.Dyuma (äkesi) romandarı är türli stïlʹderdi şeber uştastıra bilwdiñ ülgisi boldı. 20 ğ-dağı francwz ädebïyetiniñ asa körnekti ökilderiniñ qatarında A.Frans, R.Rollan, Lwï Aragon, J.P. Şarbolʹ, A.Barbyus, A.Stïlʹ, J.P. Satr, t.b. bar. Francwz ädebïyetinen F.Rableniñ “Gargantyua men Pantagryuélʹ” (1938), Gyugonıñ “Gavroş” (1972), Vernniñ “Sırlı aral” (1959), “On bes jasar kapïtan” (1954), “Kapïtan Granttıñ balaları” (1956), A.Barbyustiñ “Ot” (1956), A.Stïlʹdiñ “Alğaşqı soqqı”, Gï de Mopassannıñ “Ömir” (1970), A.Dyumanıñ “Üş noyan”, t.b. roman, povesteri qazaq tilinde (keýbirewleri birneşe ret) jarıq kördi. Qazaq aqın-jazwşılarınıñ keýbir şığarmaları (M.Äwezov — “Abaý jolı”, Ä.Nurpeýisov — “Imırt”, t.b.) francwz tiline awdarılğan. 2005 j. nawrızda Parïj kitap järmeñkesinde N.Ä. Nazarbayevtıñ francwz tilindegi “Sındarlı on jıl” kitabınıñ tusawkeseri boldı.

Öneri[öñdew]

Şambor
Notre Dame de Paris
Ağaýındı Lyumʹyerler— Kïno öneriniñ qalıptaswşılar

Francïya awmağındağı önerdiñ eñ köne eskertkişteri paleolït däwirine jatadı (Lasko, La-Madlen, Tyuk-de-Odwber). Neolït jäne qola däwirinde Karnakta megalïttik qurılıstar salındı. Bizdiñ zamanımızdan 6-ğasırdıñ bas kezinde Oñtüstik Francïya jağalawlarında ejelgi grek kolonïyaları paýda bolıp, kelʹt taýpalarınıñ mädenïyetine elewli ıqpal etti. Rïmdikter jawlap alğannan keýin gall (kelʹt) qalalarında antïkalıq gall-rïm öneri damıdı: ğïbadatxanalar, teatrlar, jeñis arkaları, mazarlar salındı. Sarkofagtar, tabıttarğa bederler, mozaïkalar jasaldı, beýnelew önerine rïm stïli élementteri kelʹt dästürleriniñ jergilikti belgilermen üýlesim taptı. Orta ğasırlarda Karolïng öneriniñ dästürleri roman stïliniñ qalıptaswına negiz boldı (10 — 12 ğasırlar). Osı kezden bastap 2 — 3 qabattı üýler salınğan ortağasırlıq francwz qalası qalıptasa bastadı.Romandıq säwlet önerinde şirkewler men monastırʹlar qurılısı jetekşi röl atqardı. 12 ğasırda Soltüstik Francïya qalalarında gotïkanıñ negizi qalıptastı. Qala köşeleri arnaýı josparmen salına bastadı. Qalalardıñ negizgi qoğamdıq ğïmarattarı — soborlar boldı. Zamoktar işi baý äşekeýlerge tolı saraýlarğa aýnaldı (Avïnʹondağı papa saraýı — Pʹyerfon zamogı, 1390 —1420). 15 ğasırdıñ 2-jartısında francwz Qaýta örlew däwiri qalıptasa bastadı. Korolʹ saraýı şaqırğan ïtalʹyan şeberlerinen (işinde Leonardo da Vïnçï de bolğan) üýrengen jergilikti şeberler ösip-jetildi. Qaýta örlewdiñ injw-marjanı — Parïjdegi Lwvrdıñ jaña ğïmaratı (arx. P.Lesko, müsinşi J.Gwjon) boldı. 16 ğasırdıñ bas kezinde körkemdik önerdiñ ortalığı korolʹ saraýına awıstı. Ïtalïyağa jasalğan jorıqtardan keýin Francïyağa antïkalıq müsinder, ïtalʹyan qaýta örlewiniñ twındıları äkelindi. Saraý mañındağı mädenïyet manʹyerïzmniñ damwına ıqpal etti. Qarındaşpen jäne maýlı boyawlarmen portretter jazw damıdı. Müsin önerinde qaýta örlewdiñ gwmanïstik ïdealdarı körinis taptı. Absolyutïzmniñ nığayuına baýlanıstı 17 ğasırda önerdiñ aldına monarxtıñ jeke bası men bïligin madaqtaw mindeti qoýıldı. Beýnelew jäne müsin öneriniñ (1648), arxïtektwranıñ (1671) Korolʹdik akademïyası qurıldı. Klassïcïzm élementteri orın ala bastadı. Parïj birıñğaý stïlʹmen salınğan, geom. qatañ pişindi alañdarmen körkeýe tüsti [Dofïn (1607), Vogez, Jeñis (1685 — 86), Vandom]. Kompozïcïyası jağınan qatañ josparlanğan saraýlar (Pale — Rwayalʹ, 1629 —36, arx. J.Lemersʹye), qoğamdıq ğïmarattar [Mügedekter üýi (1671 — 76), arx. J.Ardwén-Mansor, şirkewimen Sorbonna ğïmaratı (1629 — 54), arx. Ş.Lemersʹye)], Jeñis arkaları, köpirler salındı. Qala sırtındağı zamoktardıñ sırt beýnesi özgerip, saraýları men qızmet ğïmarattarı, sayabaqtarı bar keşenderge aýnaldı. Olardıñ işindegi äýgilisi — Versalʹ saraýı boldı (arx. L.Levo, J.Ardwén — Mansar, sayabaqtı jobalawşı — A.Lenotr). 17 ğasırdıñ ortasınan bastap beýnelew önerinde klassïcïzm jetekşi jağdaýğa ïye boldı. Parïj ben Versalʹdağı saraýlardı bezendirwdiñ orasan zor jumıstarına basşılıq etken, “ülken stïlʹ” bağıtınıñ alıbı Ş.Lebren boldı. 18 ğasırdıñ bas kezindegi keskindemede A.Vattonıñ näzik psïxologïzm men poézïyağa tolı twındıları salındı. Vatto şığarmalarınıñ sırt körinisin rokoko stïli qabıldağanmen (F.Bwşe), onıñ şın mänindegi murageri francwz realïzmi (M.K. Latwr, J.B. Şarden, A.Gwdon, M.É. Falʹkone) boldı. 18 ğasırdıñ 2-jartısındağı säwlet önerinde klassïcïzm dästürleri qaýta jañğırdı. Azattıq üşin küresken köne zaman batırların, keýinirek revolyucïya qaharmandarın däriptegen (Ş.L. Davïd) revolyucïyaşıl klassïcïzm paýda boldı. Napoleon ïmperïyası kezinde ampïr stïli (Ş.F. Şlıren, Ş.Persʹye, P.Fonşen) üstemdik aldı. Oğan 1820 — 30 jıldardağı öner şeberleri (T.Jerïko, É.Delakrwa, müsinşi F.Ryud) qarsı şığıp, 1830 — 60 j. sınşıl realïzmniñ (O.Domʹye), realïstik ulttıq peýzajdıñ (K.Koro, barbïzon mektebi ökilderi) güldenwine jağdaý jasadı. 1848 jılğı revolyucïyadan keýin eñbek adamın madaqtağan realïstik şığarmalar (G.Kwrbe, J.F. Mïlle) dünïyege keldi. 19 ğasırdıñ 2-jartısında säwlet önerinde éklektïzm etek aldı, sondaý-aq temir-betondı qurılımdar (A.T. Éýfelʹ) qoldanıla bastadı. Ïmpressïonïzmniñ plenyar (K.Mone, K.Pïsarro, A.Sïsleý), jaña ïmpressïonïzm (J.Sera, P.Sïnʹyak) jäne postïmpressïonïzm (V.Van-Gog, P.Gogen, A.Twlwz-Lotrek, P.Sezann) bağıttarı jaña beýnelew täsilderimen (É.Mane, É.Dega, O.Renwar, müsinşi O.Roden) baýï tüsti. 20 ğasırdıñ bas kezinde O.Perre temir-beton qurılımdardı qoldanıp, Ş.É. Le Korbyuzʹye, t.b. qazirgi zamanğı säwlet öneriniñ tïimdi qağïdaların jetildire tüsti. 20 ğasırdağı qurılıs isine är türli qurılıs materïaldarı (temir-beton, şını, metall, plastmassa, t.b.) batıl türde qoldanıldı (É.Bodwen, M.Lods, A.Lyursa, P.Vago, B.Zerfyus). Birqatar qalalardı jaña jobalarmen qaýta salw jüzege asırıldı (Gavr, Sen-Denï, t.b.). 20 ğasırdıñ basında beýnelew önerinde köptegen jaña ağımdar: fovïzm (A.Matïss, A.Deren, M.Vlamïnk), kwbïzm (P.Pïkasso, J.Brak, F.Leje), dadïzm (M.Dyuşan), syurrealïzm (Ï.Tangï), t.b. paýda boldı. A.Maýolʹ, A.Bwrdelʹ, Ş.Despïo ömirşeñ, tereñ mazmundı müsinder jasadı. 2-dünïyejüz. soğıstan keýin jaña realïzm qozğalısı (A.Fwjeron, B.Tasmeckïý) beleñ aldı. Francïya sän jäne qoldanbalı öner buýımdarımen de (mata, jïhaz, keramïka, şpaler, şını, émalʹ, şilter, zergerlik buýımdar, t.b.) dañqı şıqqan el. Eldiñ mwzıka mädenïyetiniñ negizin quraýtın francwz xalıq änderi öz bastawın qazirgi Francïya awmağın mekendegen kelʹt, gall jäne frank taýpalarınıñ än-jırlarınan aladı. 9 ğ-da mwzıkanıñ damwına monastırʹlar men zamoktardıñ janındağı änşilik mektepteri (metrïzder) mañızdı röl atqardı. Munda şäkirtterdi än aýtwğa, är türli aspaptarda oýnawğa üýretti. Sonımen birge negizgi orındawşıları menastrelʹder men jonglerler bolğan xalıqtıq öner de damıdı. Olar körermenderge balladalardıñ mazmunın bayandadı, tälim-tärbïyelik jäne küldirgi änder orındap, urmalı-soqpalı, ürlemeli aspaptardıiñ süýemeldewimen köñildi bïler bïledi. 11 — 13 ğ-larda kezbe änşiler-trwbadwrlardıñ öneri güldendi. 1528 j. P.Attenʹyan Parïjde zaýırlıq vokaldıq şığarmalar men aspaptıq pʹyesalar (dawılpaz, klavesïn, spïnet, arfa, gïtarağa, ürlemeli aspaptarğa arnalğan) jïnaqtarın şığaratın mwz. baspanıñ negizin qaladı. 1581 j. ïtalïyalıq B.Balʹtazarïnï Lwvrda “Patşaýımnıñ komedïyalıq baleti” attı francwzdıñ birinşi balet spektaklin qoýdı. Parïjge Venecïya men Bolonʹyadan sazgerler men operalıq trwppalar şaqırıldı. Alğaşqı francwz operalarınıñ birin aqın P.Perrenmen birige otırıp sazger R.Kamber jazdı (“Pastoralʹ”, 1659). Olar 1669 — 71 j. turaqtı opera teatrın uýımdastırdı (keýinnen “Grand-opera”). 18 ğasırdıñ ortasında sïmfonïya paýda boldı (F.J. Gossek). 1830 — 40 j. Parïj özine basqa elderdiñ mwzıkanttarın tartqan dünïyejüz. ort-tardıñ birine aýnaldı. Munda sazgerler F.Lïst pen F.Şopen, änşiler P.Vïardo-Garsïa men M.Malïbran öz şeberlikterin şıñdap, şığarm. tabıstarğa jetti. 19 ğasırdan bastap francwzdıq skrïpka jäne vokaldıq mektepteri dünïye jüzine tanımal boldı. 1828 jıldan Parïj konservatorïyası qoğamınıñ koncertteri ötkizilip turdı, 1835 j. äwesqoýlardıñ xor qoğamı — “Orfeon” uýımdastırıldı. 19 ğasırdıñ 1-jartısında romantïk.-bağdarlamalıq sïmfonïzmdi jasawşı (“Fantastïkalıq sïmfonïya”, 1830) äýgili sazger, dïrïjer jäne sınşı G.Berlïozdıñ dañqı şıqtı. Kafe-koncertter, teatrlıq revyu, şansonʹye, kankan önerimen äwestenw küşeýdi. Operetta janrınıñ körnekti ökilderi — T.Offenbax, Ş.Lekok, R.Planken, F.Érve, t.b. boldı. 19 ğasırdıñ 2-jartısında francwz operasında realïstik ağım küşeýip, lïrïkalıq opera janrı qalıptastı. Ol äsirese, Ş.Gwnonıñ şığarm-nda kemeline keltirildi (“Fawst, 1859, “Romeo men Djwlʹyeta”, 1867). Lïrïkalıq operalar 1851 j. Parïjde aşılğan “Lïrïkalar teatrında” qoýıldı. Bul janrda A.Toma (“Mïnʹon”, 1866, “Gamlet”, 1868), J.Massne (“Manon”, 1884), K.Sen-Sans (“Samson men Dalïla”, 1877), L.Delïb (“Lakme”, 1883) közge tüsti. Francwz mwzıkasındağı operalıq realïzmniñ şıñı — J.Bïzeniñ şığarmaşılığı edi. Orındaw şeberligi asa joğarı sïmfonïyalıq orkestrler qurıldı. (Ş.Podlw, 1861). 20 ğasırdıñ bas kezinde francwz mwzıkasında ïmpressïonïzm bağıtı beleñ aldı. Bul bağıttıñ negizin qalawşı K.Debyussï edi. Birinşi dünïyejüzilik soğıstan keýin neoklassïcïzm, ékspressïonïzm bağıttarı bekidi. Sazger É.Satï dramatwrgïyalıq keskindemeşi J.Kokşomen birge jas sazgerlerdiñ ïmpressïonïzmge qarsı qozğalısın basqardı. Olardıñ jolın qwwşı sazgerler A.Onegger, D.Mïýo, F.Pwlenk, J.Orïk, L.Dyureý, J.Taýfer “Altılıq” dep atalatın şığarm. birlestik qurıldı. Olarğa Ï.F. Stravïnskïýdiñ mwzıkası men Ewropada alğaş paýda bolğan amerïka djazı elewli ıqpal etti. Ekinşi dünïyejüzilik soğıstan keýin jaña bağıttar paýda boldı. 20 ğasırdağı asa tanımal francwz orındawşılarınıñ qatarına: dïrïjer — K.Şevïlʹyar, P.Monşe, Ï.Markevïç, A.Klyuïşens, Ş.Myunş, L.Forestʹye, P.Pare, Ş.Bryuk, S.Bodo, Ş.Marşïnon, P.Bwlez; pïanïnoşılar — L.Dʹyemer, Ï.Nat, A.Korto, M.Long, R.Kazadezyus, S.Franswa, J.B. Pomʹye, M.Brïşolʹyerï, M.Aaz; skrïpkaşılar — J.Tïbo, Z.Françeskattï, J.Neve; vïolençelʹşiler — P.Fwrnʹye, P.Tortelʹye, änşiler — D.Dyuvalʹ, J.Krespen, J.Jïrïdw; şansonʹye — A.Bryuan, M.Şevalʹye, Mïstanget, É.Pïaf, S.Redjanï, J.Beko, Ş.Trene, J.Brassens, M.Matʹye, P.Kaas, D.Dassen, t.b. jatadı. Ağaýındı L. jäne O.Lyumʹyerler oýlap tapqan kïnematograf öneriniñ köpşilik aldındağı tuñğış seansı (“Poyezdıñ kelwi”, “Säbïdi emizw”, t.b.) Parïjde 1895 j 28 jeltoqsan küni boldı. Francwz kïnosınıñ bastapqı kezeñinde şeberlikti qajet etetin qïın körinisterdi tüsirwdi oýlap tabwşı, “kïnofeyerïya” avtorı J.Melʹyes kïno salasında jumıs istewge körnekti dramatwrgterdi, teatr akterleri men sazgerlerdi tartqan “Fïlʹm dar” fïrması mañızdı röl atqardı. M.Lïnderdiñ qatıswımen tüsirilgen kïnokomedïyalar, L.Feýadtıñ arandatwşılıq toptamaları dünïye jüzine tanımal boldı. Biriş dünïyejüzilik soğısqa deýin francwz kïnosı dünïye jüzindegi bükil kïno önimderiniñ 90%-ğa jwığın şığardı (“Pate” jäne “Gomon” fïrmaları). Soğıstan keýingi jıldarı “Avangard” dep atalğan, quramına L.Dellyuk, A.Gans, M.L. Érbʹye, J.Dyulak sïyaqtı kïno teorïkteri men şeberleri engen top qurıldı. “Avangard” qozğalısına qosılğan realïst rejïsserlerdiñ bir tobı önerdiñ basqa türlerinde qalıptasqan dästürlerge süýene otırıp, birqatar mändi twındılardı körermender nazarına usındı. Dünïyejüzilik kïnonıñ üzdik ülgilerin nasïxattaýtın kïnoklwbtar paýda boldı. 1930 jıldan bastap dıbıstı fïlʹmder şığa bastadı. Ekinşi dünïyejüzilik soğıstan keýin Francïya kïno şeberleriniñ “Jaña tolqın” attı tobı paýda boldı. Kïnonıñ körkemdik şeberligi jetildirilip, qısqa merzim işinde kïnoğa 150-den asa jaña rejïsserler keldi. Olardıñ eñ äýgili twındıları Krïstïan-Jaktıñ “Fanfan-Tyulʹpan” (1952), “Zañnıñ atı zañ” (1958), P.Étekstiñ “Ýo-ýo” (1965), t.b. boldı. 20 ğ-dıñ 2-jartısındağı neğurlım äýgili francwz kïnoakterleriniñ qatarına J.Moro, J.L. Trentïnʹyan, J.P. Belʹmondo, K.Denev, A.Delon, A.Jïrardo, J.Depardʹye, Reno, J.Mare, P.Rïşar, t.b. jatadı. Francïyada rejïsserler, operatorlar men basqa da kïno mamandarın dayarlawmen 1943 j. uýımdastırılğan joğarğı kïno bilimi ïnstïtwtı aýnalısadı. Jılına 300-deý är türli fïlʹmder tüsiriledi. 1972 j. Kïno tarïxınıñ mwzeýi aşıldı. 1946 jıldan bastap Kannı qalasında Xalıqararalıq kïnofestïvalʹ ötkizilip turadı.

Francïyanıñ ékonomïkalıq – geografïyalıq jağdaýı jäne quramı[öñdew]

Ékonomïkalıq – geografïyalıq jağdaýı jäne quramı .Francïya – Batıs Ewropadağı eñ iri memleket,jeriniñ awdanı jağınan ol Ulıbrïtanïyadan eki ese ülken .Francïyanıñ quramına Korsïka aralı, Jerorta teñizi men Bïskaý şığanağındağı usaq araldar enedi . Francwz odağı dep atalatın birlestikke bes şalğaý departament (Karïb teñizi alabındağı Gvadelwpa, Martïnïka,Oñtüstik Amerïkadağı Gvïana ,Ündi muxïtındağı Reyunʹon, Atlant muxïtındağı Sen – Pʹyer men Mïkelon) jäne t.b. jatadı.Jalpı awdanı 127 mıñ km2 bolatın bul ïyelikte 1,5 mln adam turadı.Francwzdar öz elin «geksagon» (altıburış) dep ataýdı.Ewropanıñ batısında ornalasqan eldiñ negizgi awmağınıñ qurılıqtağı şekaraları soltüstikte Belʹgïya men Lyuksembwrg, şığısta Germanïya men Şveýcarïya ,al oñtüstik – şığısta Ïtalïya jäne Monakomen,oñtüstik – batısta Ïspanïya jäne Andorramen şektesedi.Ewropalıq Odaqqa enetin damığan memleketterdiñ aralığında ornalaswı Francïyanıñ ewropalıq birtutas qarım – qatınastarınıñ damwına oñ äser etedi.Francïyanıñ teñizdik şekaraları Jerorta teñizi, Bïskaý şığanağı jäne La-Manş buğazı bölip tur . Jağalawlarında keme toqtaýtın qolaýlı qoýnawlardıñ bolwı Francïyanıñ ejelden – aq teñiz köliginiñ damwına jäne Ewropa ğana emes, basqa dünïye bölikterinde ornalasqan eldermen de sırtqı sawda ékonomïkalıq qatınastar ornatwına alğışart boldı.Francïya memlekettik qurılımı jöninen wnïtarlı respwblïka bolıp tabıladı, äkimşilik – awmaqtıq bölinisi jağınan 96 departamentten turadı.1958 jılı general Şarlʹ de Gollʹ elde memleketti basqarwdıñ jaña ülgisi – Besinşi respwblïkanı ornattı. Francïya respwblïkada prezïdenttiñ aýrıqşa zor ökilettiligi bar,ol eldiñ sırtqı sayasatına qatıstı mäselerdi şeşedi .Prezïdent tağaýındağan premʹyer – mïnïstr ükimetti basqarıp, eldiñ işki jağdaýına tolığımen jawap beredi.Eldegi zañ şığarwşı organ – eki palatadan senat jäne ulttıq jïnalıs turatın parlament. Önerkäsibi.Ekinşi dünïyejüzilik soğıstan soñ Francïya ükimeti soğısta küýzelgen ékonomïkasın qalpına keltirwmen qatar,öndiristiñ müldem jaña salaların damıta bastadı .1950 jıldan beri önerkäsip öndirisi 4 esege jwıq ösip,önerkäsipte jumıs isteýtinderdiñ sanı soñğı 20 jılda 1,5 mln adamğa qısqardı. Munıñ özi eñbek önimdiliginiñ artwı men önerkäsip jüýesiniñ qurılımdıq özgeristeri nätïjesinde mümkin boldı .Qazirgi kezde el önerkäsip öndirisiniñ kölemi jöninen dünïye jüzinde besinşi orın aladı. Önerkäsip eldegi ulttıq jïıntıq öniminiñ 25,4 %-ın beredi.Eldiñ ékonomïkalıq qwattılığın sïmvolı bolıp kelgen dästürli önerkäsip salaları soñğı onjıldıqtarda öziniñ jetekşi rölinen aýırılıp, jaña salalarğa jol berwde.Lotarïngïya temir keni alabınıñ qorın paýdalanatın qara metallwrgïya önerkäsibi 20 ğasırdıñ 70-jıldarınan bastap dağdarısqa uşıradı.Oğan Ewropa men dünïye jüzi narığında neğurlım qwattı bäsekelesterdiñ Brazïlïya, Şığıs Ewropa elderi ,Koreya jäne t.b. paýda bolwı äser etti.Ewropalıq Odaq şeñberinde önerkäsiptiñ osı salasın damıtwğa bağıttalğan şaralar nätïjesinde öndiristi neğurlım tïimdi uýımdastırıp, qaýta jabdıqtawğa mümkindik twdı. Ortalıq awdandardağı tïimsiz käsiporındar jabılıp, negizgi metallwrgïyalıq keşender soltüstiktegi Dyunkerk mañı men Lotarïngïyadağı Mozelʹ özeni añğarındağı şoğırlanğan.Qazirgi kezde jılına 19 mln t bolat öndiriledi.Alyumïnïý öndirisinde de awmaqtıq özgerister boldı burın olar,negizinen, Alʹpı men Pïreneý awdandarındağı sw élektr stancïyaları mañında ornalassa ,qazirgi kezde şetten äkelinetin şïkizattı qabıldap alatın porttı qalalarğa köşirilgen .Quramına toqıma, boyawlar jasaw, kilem toqw,eden tösenişterin şığarw öndirisi enetin Francïyanıñ mata önerkäsibi dünïye jüzindegi jetekşi ornın joğaltqan joq.Bul salada äsirese jün mataların şığarwdan dünïye jüzinde birinşi orın alatın «Şarjer – tekstïlʹ», maqta mataların şığarwğa mamandanğan DMC kompanïyaları közge tüsedi .Qazirgi kezde sırttan äkelinetin jün men maqtadan basqa, bul käsiporındarda jasandı talşıqtar da keñinen paýdalanıladı.Negizgi ortalıqtarı – Myulwz,Trwa, Lïon jäne Parïj mañı. Maşïna jasaw önerkäsibinde kölik qatınasındağı maşïnalar men élektr texnïkasın jasaw salaları küşti damığan.Dünïyejüzilik avtomobïlʹ öndirisiniñ damwında eldiñ aýrıqşa ornı bar.1898 jılı ağaýındı Reno negizin salğan fïrma alğaşqı avtomobïlin jasap şığaratın bolatın, arada 15 jıl ötken soñ bul şağın käsiporın alwan türli maşïna şığaratın asa iri koncernge aýnaldı.Qazirgi kezde bul koncern memlekettik bolıp sanaladı.Munda jük avtomobïlʹderi, avtobwstar, awıl şarwaşılığı maşïnaları, sondaý – aq kemeler men uşaqtardıñ qozğaltqıştarı jasaladı . Francïyada jılına 3,5-4 mln avtomobïlʹ jasalsa , sonıñ 9/10 böligi jeñil kölik bolıp tabıladı . Qazirgi kezde jeñil avtomobïlʹder , negizinen , Reno käsipornı men jeke menşik Pejo – Sïtroyen koncernde jasaladı .Francwz kompanïyaları dünïye jüziniñ 30 elinde avtomobïlʹ tetikterin jïnaýtın zawıttar aşqan .Elde jasalğan avtomobïlʹderdiñ 60 ı şetke şığarıladı.Köbinese francwz jeñil kölikterin Portwgalïya, Ïspanïya , Brazïlïya jäne Oñtüstik – Şığıs Azïya elderi satıp aladı . Sırtqı ékonomïkalıq baýlanıstar . Francïya ékonomïkası dünïyejüzilik şarwaşılıqtın ajıramas böligine aýnaldı.Sırtqı sawda ékonomïkalıq örlewge negiz bolıp otır, oğan oñ salʹdo tän.Éksport kölemi jöninen el batıs Ewropada tek Germanïyanı ğana alğa saladı, Francïyanıñ sırtqa şığaratın tawarlarınıñ jalpı qunı dünïyejüzilik tawar éksportınıñ 5,1% -ın quraýdı. Éksport qurılımında maşïnalar men jabdıqtar 43 jäne awıl şarwaşılığı önimderi men şïkizatı 20 basım bolıp otır .Soñğı jıldarı äskerï texnïka men qarw – jaraqtı sırtqa satw jöninde AQŞ – tan keýingi ekinşi orınğa şıqtı.Ïmport kölemi jöninen Francïya Japonïyamen qatar AQŞ ,Germanïyadan keýingi üşinşi orındı bölisedi.Francïya – xalıqaralıq twrïzm ortalığı.Qazirgi kezde Francïya jılına 77 mln –daý şetel twrïsteri qabıldaýdı.Eldiñ sırtqı ékonomïkalıq baýlanıstarın damıtwda twrïzmniñ mañızı zor . Francïya men Qazaqstan Respwblïkası arasındağı özara baýlanıstar. Francwz Respwblïkası resmï türde 1992 jıldıñ 7 qañtarında Qazaqstan Respwblïkasınıñ egemendigin moýındadı.Eki el arasındağı dïplomatïyalıq qarım – qatınastar Francïya Sırtqı ister mïnïstri Zollan Dyumanıñ 1992 jılı 25 qañtarda Almatığa kelgen resmï saparı barısında ornadı.Köp uzamaý Almatıda Francïya elşiligi aşıldı.1992 jılı qırqüýek aýında Qazaqstan Respwblïkası Prezïdent N.Ä.Nazarbayevtıñ Francïyağa barğan saparında eki el arasında özara dostıq, tüsinwşilik jäne ıntımaqtastıq twralı kelisimge qol qoýıldı .Bul kelisimde énergetïka, paýdalı qazbalardı öndirw, önerkäsip, awıl şarwaşılığı salasında jäne ğılımï zerttewler, mamandar daýındaw isinde ıntımaqtastıq mäseleleri qamtıladı.Francïya ükimeti Qazaqstanğa ékonomïkalıq järdem retinde 1993 jılı 300 mln francwz franki köleminde nesïye berdi.

Derekközder[öñdew]

  1. a b Bükil Francïyanıñ jeri.
  2. a b Ewropa böliginde ornalasqan jeri.
  3. a b Xalıqaralıq valyuta qorı (säwir 2010)
  4. Human Development Report 2010 (PDF). United Nations (2010). Tekserildi, 5 qaraşa 2010.
  5. Sonımen qatar Ewro odaqqa müşe bolğandıqtan .eu üýşiginde qoldanadı.