تۇركىييا

Уикипедия
مىندا ٴوتۋ: باعىتتاۋ، ىزدەۋ

تۇركىييا رەسپۋبلىيكاسى
تۇر. Türkiye Cumhuriyeti
Flag of Turkey.svg تۇركىييا ەلتاڭباسى
بايراق ەلتاڭبا
ۇران: «Yurtta Barış، Dünyada Barış
(قاز.
«جۇرتتا بەيبىت، دۇنىييەدە بەيبىت»
تۇركىييا ۇلتتىق ٴانۇرانى
Turkey (orthographic projection).svg
Turkey relief location map.jpg
تاۋەلسىزدىك كۇنى ۱۹۲۳ جىلى، ۲۹ قازان
رەسمىي ٴتىلى تۇرىكشە
ەلوردا انكارا
ٴىرى قالالارى ىستامبۇل، انكارا، ىيزمىير
بۋرسا، ادانا انتالىييا
ۇكىمەت ٴتۇرى پارلامەنتتىك رەسپۋبلىيكاسى
پرەزىيدەنتى
پرەميەر-ٴمىينىيسترى
ٴراجاپ ەردوعان
احمەت داۋىتوعلۇ[۱].
مەملەكەتتىك ٴدىنى زايىرلى مەملەكەت (ىيسلام)
جەر اۋماعى
• بارلىعى
• ٪ سۋ بەتى
الەم بويىنشا ۳۷-ٴشى-ورىن
۷۸۳،۵۶۲ كم²
۱.۳
جۇرتى
• ساراپ (۲۰۱۱)
تىعىزدىعى

Green Arrow Up Darker.svg ۷۲،۶۰۰،۰۰۰ ادام (۱۷-ٴشى)
۹۷ ادام/كم²
ٴجىو (اقت)
  • قورىتىندى (۲۰۰۸)
  • جان باسىنا شاققاندا

۹۶۰،۵۰۰ ملرد[۲] $ (۱۶-شى)
۱۲ ۳۰۰[۲] $ (۱۴ - ٴشى)
ادىي (۲۰۱۱) Green Arrow Up Darker.svg ۰.۶۹۹[۳] (جوعارى) (۹۲)
ەتنوحورونىيم تۇرىك
تۇرىكتەر
ۆاليۋتاسى تۇرىك لىيراسى
اۋە كومپانىيياسى Turkish Airlines
ىينتەرنەت ۇيشىگى .tr
ISO كودى TR
حوك كودى TUR
تەلەفون كودى +۹۰
ۋاقىت بەلدەۋلەرى +۲، جازدا UTC+۳
  1. سونداي-اق، تابىلعان: داۋىتوعلى
  2. a b وبب (۲۰۱۰)
  3. Human Development Report ۲۰۱۱ (PDF). تەكسەرىلدى، ۲ قاراشا ۲۰۱۱.

كووردىيناتتار: ۳۹°۰۳′۰۰″ س. ە. ۳۴°۵۷′۰۰″ ش. ب. / ۳۹.۰۵° س. ە. ۳۴.۹۵° ش. ب. (G) (O)

تۇركىييا، تۇركىييا رەسپۋبلىيكاسى (ٴتۇر. Türkiye، Türkiye Cumhuriyeti) - ازىييا مەن ەۋروپا قۇرلىقتارىندا ورنالاسقان مەملەكەت. جەر كولەمى جاعىنان ۳۷-شى ورىن الادى (۷۸۳،۵۶۲ كم²). جۇرت سانى - ۷۲،۶۰۰،۰۰۰ ادام. تاۋەلسىزدىگىن ۱۹۲۳-جىلى العان. وسمان ىيمپەرىيياسىنىڭ ىدىراۋىنىڭ ناتىيجەسىندە پايدا بولدى. كىشى ازىييا تۇبەگىندە ورنالاسقان، ونى قارا، جەرورتا، ەگەي مەن ٴمارمار تەڭىزدەرى جان-جاقتان قورشايدى. شىعىسىندا گرۋزىييا، ٴازىربايجان، ىيرانمەن جانە ارمەنىييامەن، باتىسىندا بولگارىييامەن، گرەكىييامەن، وڭتۇستىگىندە ىيراك جانە سىيرىييامەن شەكارالاس.

گەوگرافىيياسى

تۇركىييا عارىشتان كورىنىسى
تاۆر تاۋلارى
تاۆر تاۋلارى

جاعرافىييالىق ورنى، تابىيعات جاعدايى. تۇركىييا دۇنىييەنىڭ ەكى بولىگىندە ورنالاسقان مەملەكەت. جەرىنىڭ ۹۷ ٪ -ى ازىييادا، ال ۳ ٪-ى ەۋروپادا جاتىر. باتىسى مەن شىعىسى ۱۶۰۰ كم-گە، سولتۇستىگى مەن وڭتۇستىگى ۵۵۰ كم-گە سوزىلعان. جاعالاۋىن سولتۇستىگىندە قارا تەڭىز، باتىسىندا ەگەي تەڭىزى، وڭتۇستىگىندە جەرورتا تەڭىزى سۋلارى شايىپ جاتىر. جاعرافىييالىق ورنىنىڭ ەرەكشەلىگى ەۋروپا مەن ازىييا قۇرلىقتىڭ توعىسقان جەرىندە ورنالاسقاندىعى. بوسپور بۇعازى ۇستىندە سالىنعان كوپىر ازىييا مەن ەۋروپا قۇرلىقتىن جالعاستىرىپ تۇر. كوپىر ۱۹۷۳ جىلى قازان ايىنىڭ ۳۰-دا تۇرىك رەسپۋبلىيكاسىنىڭ ۵۰ جىلدىق قۇرمەتىنە اشىلعان. ۇزىندىعى ۱۰۷۴ م، بىيىكتىگى ۶۴ م. ونىڭ قۇرىلىسىندا تۇرىكتەرمەن قاتار اعىلشىندار، نەمىستەر، جاپوندىقتار ەڭبەك ەتتى. قازىر بۇل كوپىر جاڭا تۇركىييانىڭ نىشانى سىيياقتى.

بوسفور، داردانەلل بۇعازدارى مەن ٴمارمار تەڭىزى حالىقارالىق ماڭىزى بار سۋ جولى. بوسپور، داردانەلل بۇعازدارى تەك ازىييا مەن ەۋروپا اراسىنداعى شەكارا ەمەس، سونىمەن قاتار قارا تەڭىزدى دۇنىييەجۇزىلىك مۇحىيتپەن جالعاستىرىپ جاتقان سۋ كولىگى جۇيەسى. تۇركىييانىڭ «انادولى» دەپ اتالاتىن بولىگى كىشى ازىييا تۇبەگىندە، قالعان بولىگى ەۋروپانىڭ بالقان تۇبەگىندە. بوسپور بۇعازىنىڭ جارلاۋىتتى جاعالاۋلارىندا تۇركىييانىڭ ۇلكەن ٴىرى پورتتى قالاسى ىستامبۇل ورنالاسقان.

ەلدىڭ استاناسى ىستامبۇلدان انكاراعا كوشىرىلدى. تۇركىييانىڭ قۇرلىقتاعى شەكاراسىنىڭ ۇزىندىعى ۶۱۸ كم، شىعىسىندا ارمەنىييا، گرۋزىييا،ازىربايجان، ىيرانمەن وڭتۇستىگىندە ىيراك، سىيرىييامەن، باتىسىندا گرەكىييا، بولگارىييامەن، سولتۇستىگىندە قارا تەڭىز ارقىلى رۋمىنىييا، ۋكراىينا، رەسەي فەدەراتسىيياسىمەن شەكتەسەدى.

جەر بەدەرى

تۇركىييانىڭ ەۋروپاداعى شىعىس فراكىييا نەمەسە رۋمەسلەي دەپ اتالاتىن بولىگى بىيىكتىگى ۱۰۰۰ م-دەي ٴۇستىرتتى توبەلى بولىپ كەلەدى. ازىييا بولىگىن ( كىشى ازىييا نەمەسە انادولى ) تۇگەلدەي كىشى ازىييا تاۋلى قىراتى الىپ جاتىر. ەلدە ويپاتتى جەرلەر از، تەك تەڭىز جاعالاۋلارى مەن وزەن پتىراۋلارىندا ونشا ۇلكەن ەمەس جەرلەردى قامتىيدى. قارا تەڭىز جاعالاۋىنا قاتارلاسا ۇزىندىعى ۱۰۰۰ كم-گە سوزىلعان پونتىي تاۋلارى الىپ جاتىر. پونتىي تاۋلارىنىڭ ورتاشا بىيىكتىگى ۲۵۰۰ م.، شىعىسىنداعى كاتشكار تاۋىنىڭ بىيىكتىگى ۳۹۳۱ م. جارتاستى بولىپ كەلەتىن الپىلىك شاتقال تارماقتارىن اسىپ وتەتىن تاۋ اڭعارلارىنىڭ بولماۋى ەلدى مەكەندەردىڭ قارىم-قاتىناسىن قىيىنداتادى.

تۇركىييانىڭ وڭتۇستىگىندە جەرورتا تەڭىزى جاعالاۋىندا تاۆر كۇردەلى تاۋ جوتاسى ورنالاسقان. تاۆر تاۋلارى باتىس، ورتالىق جانە شىعىس تاۆر جوتالارى بولىپ بولىنەدى.

باتىس تاۆر تاۋلارى. انتاليا بۇعازى مەن ويپاتىن دوعا ٴتارىزدى قورشاپ جاتىر. ەڭ بىيىك جەرى بەداع ( ۳۰۸۶ م.) تاۋى. تاۋ جوتالارى اراسىندا تۇششى كولدەردەن بەيشەحىير، ەگرىيدىير، سۋگلا، ال تۇزدى كولدەردەن ادجىيعول، اقشەكەر بار.

ورتالىق تاۆر تاۋ جوتالارى باتىس تاۆر تاۋلارىنا قاراعاندا جەر بەدەرى الپىلىك جانە بىيىك بولىپ كەلەدى. كوپتەگەن تاۋ جوتالارىنىڭ بىيىكتىگى ۳۰۰۰ م-دەن بىيىك باتىسىندا جەرورتا تەڭىزىنە جاراستى بولىپ قۇلاي ەنەدى. مەرسىين تاۋىنىڭ وڭتۇستىگىندە ادانا الليۋۆىيالدى ويپاتى ورنالاسقان.

شىعىس تاۆر. تاۋ جوتالارى مۇرات وزەنى مەن ۆان كولىنەن شىعىس شەكاراعا دەيىنگى ارالىقتا جاتىر. وسى ارالىقتا دجىيلو تاۋ تورابىنىڭ بىيىكتىگى ۴۱۶۸ م. تاۋ جوتالارى فىراتت جانە دجىيلە وزەندەرىنىڭ اڭعارىمەن تىلىمدەلگەن. شىعىس تاۆردان وڭتۇستىككە قاراي كەڭ القاپتى دىييارباقىر قازانشۇڭقىرى الىپ جاتىر. شىعىس انادولىنىڭ تابىيعاتى اسەم، تەڭىز دەڭگەيىنەن ۱۷۲۰ م بىيىكتىكتە ۆان كولى ورنالاسقان.

ەلدىڭ سولتۇستىك شىعىسىندا ارمەنستان رەسپۋبلىيكاسىمەن شەكارالاس اۋداندا تۇركىييا رەسپۋبلىيكاسىنىڭ ەڭ بىيىك شىڭى ۇلكەن اعرى تاۋى ورنالاسقان. ول سونگەن جانارتاۋ، ونىڭ بىيىكتىگى ۵۱۶۵ م. ۇلكەن اعرى تاۋىنىڭ قاسىندا تاعى ٴبىر سونگەن جانارتاۋ كىشى ارعى ( ۳۹۲۵ م.) ورنالاسقان. تۇركىييا اۋماعىنىڭ كوپ جەر بولىگى سەيسمكالىق ايماققا جاتادى. ەگەي تەڭىزى اۋماعى مەن ەلدىڭ شىعىسىندا جەر سىلكىنۋ ٴجىيى بولىپ تۇرادى.

پايدالى قازبالارى

تۇركىييا جەرىندە ۱۰۰ تۇرلەرى پايدالى قازبالار كەزدەسەدى. ولار: حروم، مۇناي، تاس كومىرى جانە ت.ب. ەلدە تەمىر، قورعاسىن، مىرىش،سىناپ كەن كوپ. تۇز كولىندە كوپ تۇز كەندەر بار.

كلىيماتى

تۇركىييا — تاۋ ەلى، سوندىقتان وسى جەردە كونتىينەنتىك كلىيمات بولىپ تۇر. ورتالىق ەلدىن جەردە كلىيماتى شۇعىل-كونتىينەنتتىك. قىستا سۋىق بولادى، ال جازدا ىستىق. تەك-عانا تەڭىز جانىندا كلىيمات سۋبتروپىيكالىق بولادى. جەرورتامەن ەگەي تەڭىزدە اۋا رايى وتە ىستىق بولادى. وسى جەردە جەرورتا كلىيمات بولىپ تۇر. جازدىن ورتاشا تەمپەراتۋراسى + ۲۹-۳۱ س° قۇرايدى. قىستا جاۋىن-شاشىن كوپ جاۋادى. اۋا تەمپەراتۋراسى +۱۵ س° قۇريدى. اشىق كۇن بولمايدى. اۋاسى سالقىن بولۋ-مۇمكىن. قار وتە سىيرەك جاۋادى. جەرورتا تەڭىزدىڭ ورتاشا تەمپەراتۋراسى +۱۸ س°. ەگەي تەڭىزدە اۋا-رايى سالقىن تەك-عانا قىس ايلارىندا بولادى. جازدا وتە ىستىق. ورتاشا ىلعالدىرىق ۶۰٪ جەتەدى. قارا تەڭىزدە كلىيماتى قونىرجاي-تەڭىزدىك. مۇندا كوپ جاىن-شاشىن بولادى. جازدا اشىق كۇن كوپ بولادى، ال قىستا ٴجىيى-ٴجىيى جاۋىن-شاشىن جاۋادى. وڭتۇستiك-شىعىستا تروپىيكالىق كلىيماتى تۇر. مۇندا جاۋىن-شاشىن وتە از بولادى جانە جىل بويى ىستىق بولۋ-مۇمكىن.

ىشكى سۋلارى

تۇركىييانىڭ جەر بەدەرىنىڭ ٴار ٴتۇرلى بلۋىنا بايلانىستى ىشكى سۋ دا اركەلكى كەلەدى.

رەسپۋبلىيكا اۋماعىندا ىشكى سۋلار بىرنەشە تۇرگە بولىنەدى. ولار: وزەندەر، كولدەر، جەر استى سۋى، مۇزدىقتار جانە بوگەندەر مەن كانالدار.

وزەندەرى

تۇركىييا اۋماعىندا ٴىرىلى-ۇساقتى كوپ وزەن بار. ولاردىڭ ىشىندە ۱ وزەن (قىزىلىرماقۇزىندىعى ۱۰۰۰ كم-دەن اسادى. باسقا وزەندەر: ەفرات، ساكارىييا، مۇرات، قاراسۋ، تىيگر).

رەسپۋبلىيكانىڭ بارلىق وزەندەرى قارا تەڭىزگە جانە ەگەي تەڭىزگە قۇيادى.

كول مەن بوگەندەرى

تۇركىييادا از جانە ايدىن شالقار كولدەر جانە بوگەتتەردiڭ جىيىنى بار بولادى. ەلدiڭ ۱۱٪ اۋماقتارى كول جانە باتپاقتاردا ورنالاسادى. بۇل كولدەردiڭ كوپشiلiگi ٴمارمار جانە جەرورتا تەڭiزدەر، ورتالىق جانە شىعىس اناتولىييىنا ولكەلەردەگi جۇمىلدىرعان. ٴوزi ەلدiڭ iرi كولدەرi - بۇل ەرتشەك، تشىلدىر جانە حازار ۴۵۱ كول مi شاقىرىم ۳۱۷۳ شارشى اۋدان شىعىس اناتولىييىنا ۆان كولى تەرەڭدiك تۇركىييا ولكەسi ٴوزi باي كولدەردە ورنالاستىرعان - شىعىس اناتولىييىنا. اۋداننىڭ نەگiزگi سۋاتتارى بەيشەحىير، ەگىيردىير بۇل تۇششى كولدەر كول اۋداندارىمەن دەپ اتايتىن باتىس مۇز قۇرساۋ، سونىمەن بiرگە ادجىيگيول جانە بۋردۋردiڭ سورى. ساپاندجا، ىيزنىيك، ۋلۋبات، مانياس، تەركوس، كيۋتشيۋكتشەكمەدجە جانە بيۋيۋكتشەكمەدجە كولدەر ٴمارمار تەڭiزiنiڭ ولكەسiندە ورنالاستىرعان. ورتالىق كول اناتولىييىنا مايدا جانە وتە تۇزدى. تۇركىييا كول ەكiنشi مانمەنiنە - شاقىرىم ۱۵۰۰ شارشىعا تۇز، الىلاتىن اۋدان كول، اكشەحىير جانە ەبەردi كولدەردە وسى جەردە بولادى.

وسىمدىكتەرى مەن جانۋارلارى

تۇركىييادا ۶ ۷۰۰ تۇرلەرى وسىمدىكتەر بار. ۇشتەن ەكى تۇرلەرى تەك-عانا وسى جەردە وسەدى. قارا تەڭىز جاعاسىندا قالىڭ ورمان ٴوسىپ تۇر. وسى جەردە ارميان ەمەن، ٴساندى ۇيەڭكى جانە شامشات وسەدى. جەرورتا تەڭىز جاعاسىندا بۇتا كوپ جانە جەرورتا قاراعايلار وسەدى. ال گرەك جانعاق، بادام جانە ەمەن سىيرەك كەزدەسەدى. ەگەي تەڭىزدە كوپ ماڭگى جاسىل اعاشتار ٴوسىپ تۇر. ەل ورتادا قۇرعاقشىلىققا ٴتوزىمدى بۇتا مەن اعاشتار بار.

ەلدە كوپ تۇرلەرى جانۋارلار كوپ. تاۋ ورماندا مارال، كەربۇعى، ەلىك، جابايى شوشقا، قابىلان مەن ايۋلار كەزدەسەدى. دالادا باۋىرىمەن جورعالاۋشىلار بار.

تارىيحى

اڭىزعا اينالعان ترويا قابىرعالار

XI عاسىردىڭ سوڭىندا كىشى ازىييا تۇبەگىنە ورتا ازىييادان وعىز تايپالارىنان بولىنگەن كوشپەندى سەلجۇك تايپالارى كىردى. سول كەزدەگى ٴىرى، قۋاتتى ۆىيزانتىييا ىيمپەرىيياسى دا ولارعا تويتارىس بەرە المادى. ۱۰۷۱ جىلى مانتسىيكەرت (تۇرىكشە مانازكەرت) ماڭىنداعى شايقاستا سەلجۇكتەر ۆىيزانتىييالىقتاردى كۇيرەتتى. ناتىيجەسىندە سەلجۇكتەر ولاردىڭ كىشى ازىيياداعى، ٴسۇرىييا مەن پالەستىيناداعى ىييەلىكتەردى تارتىپ الدى.

بىراق تا ىيراك، ىيران، ٴسۇرىييا، پالەستىينا، كىشى ازىييانى قامتىعان سەلجۇق ىيمپەرىيياسى ٴبىرازدان كەيىن بىرنەشە بولىككە ٴبولىندى. ونىڭ كىشى ازىيياداعا بولىگى ٴوزىن كونيا سۇلتاندىعى دەپ جارىييالادى ونىڭ استاناسى كونيا (بۇرىنعى ىيكونىيي) قالاسىندا بولدى. كرەستشىلەردىڭ جورىقتارىنا، كىشى ازىييا مەن قىيىر شىعىستىڭ كورولدىكتەرىنە (انتىيوحىييا، كىشى ارمەنستان، ت.ب.) تويتارىس بەرە العان كونيا سۇلتاندىعىن ۱۳۱۸ جىلدا حۋلاگۋ حاندىعى قۇلاتتى.

سوعان دەيىن، XII عاسىردىڭ باسىندا، شىڭعىسحاننىڭ جانە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ شابۋىلداردان قۇتىلىپ، حوراساننان سۇلەيمەن حاننىڭ باسشىلىعىمەن وعىزدار ارمەنستانعا، ودان كەيىن، ونىڭ بالاسى ەرتوعىرىل حاننىڭ كەزىندە كىشى ازىيياعا كوشىپ كەتتى دە، كونىييا سۇلتانى الا-ەد-دىين ۆىيزانتىييامەن سوعىستا كومەكتەستى، سوندىقتان ول وعىزدارعا انگورا(انكارا) مەن برۋسسا (بۋرسا) قالالارىنىڭ اراسىنداعى جەرلەردى بەردى.

ەرتوعىرىلدىڭ بالاسى وسمان بەي ۆىيزانتىييامەن كۇرەستە ونىڭ كىشى ازىيياداعى كوپتەگەن جەرلەرىن تارتىپ الدى. سودان كەيىن، ۱۲۹۹ جىلى وسمان كونىييا سۇلتاندىعىنان تاۋەلسىزدىگىن جارىييالاپ، وسمان مەملەكەتىن قۇردى.

بوسفور بۇعازى ۇستىندە سالىنعان كوپىر ازىييا مەن ەۋروپا ماتەرىيكتەرىن جالعاستىرىپ تۇر. كوپىر ۱۹۷۳ جىلى قازان ايىنىڭ ۳۰-دا تۇرىك رەسپۋبلىيكاسىنىڭ ۵۰ جىلدىق قۇرمەتىنە اشىلعان. ۇزىندىعى ۱۰۷۴ م، بىيىكتىگى ۶۴ م. ونىڭ قۇرىلىسىندا تۇرىكتەرمەن قاتار اعىلشىندار، نەمىستەر، جاپوندىقتار ەڭبەك ەتتى. قازىر بۇل كوپىر جاڭا تۇركىييانىڭ سىيمۆولى سىيياقتى. بوسفور بۇعازىنىڭ جارلاۋىتتى جاعالاۋلارىندا تۇركىييانىڭ ۇلكەن ٴىرى پورتتى قالاسى ىستامبۇل ورنالاسقان. ەرتەدە ىستامبۇل شىعىس رىيم ىيمپەرىيياسىنىڭ (ۆىيزانتىييانىڭ) ەلورداسى بولعان. قالا ول كەزدە كونستانتىينوپول دەپ اتالاتىن، ۱۴۵۳ جىلى قالانى تۇرىكتەر باسىپ الىپ، جاڭادان ىستامبۇل دەپ اتاعان. گەنەرال مۇستافا كەمال اتاتۇرىكتىڭ باسقارۋىمەن تۇرىك حالقىنىڭ ۇلت – ازاتتىق كوتەرىلىسى ناتىيجەسىندە ( ۱۹۱۸ – ۱۹۲۳ ج.) ۱۹۲۳ جىلى قازاننىڭ ۲۹-دا تۇركىييا رەسپۋبلىيكاسى قۇرىلىپ، تۇركىييا رەسپۋبلىيكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزىيدەنتى بولىپ مۇستافا كەمال اتاتۇرىك سايلاندى.

تۇركىييانىڭ اكىمشىلىك بولىنۋى

اۋداندار:

ٴىرى قالالار

ورىنى قالا ۱۹۹۰ ۲۰۰۰ ۲۰۰۷ ۲۰۰۸ ۲۰۰۹ پروۆىينتسىييا
۱ ىستامبۇل ۶ ۶۲۹ ۴۳۱ ۸ ۸۰۳ ۴۶۸ ۱۰ ۸۶۱ ۴۶۳ ۱۰ ۸۷۸ ۳۶۰ ۱۰ ۸۹۵ ۲۵۷ ىستامبۇل (ىيل)
۲ انكارا ۲ ۵۸۳ ۹۶۳ ۳ ۲۰۳ ۳۶۲ ۳ ۸۴۲ ۷۳۷ ۳ ۸۹۴ ۱۸۲ ۳ ۹۴۵ ۶۲۷ انكارا (ىيل)
۳ ىيزمىير ۱ ۷۵۸ ۷۸۰ ۲ ۲۳۲ ۲۶۵ ۲ ۶۴۴ ۵۳۱ ۲ ۶۷۲ ۱۲۶ ۲ ۶۹۹ ۷۲۱ ىيزمىير (ىيل)
۴ بۋرسا ۸۳۴ ۵۷۶ ۱ ۱۹۴ ۶۸۷ ۱ ۵۳۷ ۰۴۰ ۱ ۵۸۹ ۵۳۰ ۱ ۶۴۲ ۰۲۰ بۋرسا (ىيل)
۵ ادانا ۹۱۶ ۱۵۰ ۱ ۱۳۰ ۷۱۰ ۱ ۵۰۶ ۲۷۲ ۱ ۵۱۷ ۷۸۷ ۱ ۵۲۹ ۳۰۲ ادانا (ىيل)
۶ گازىيانتەپ ۶۰۳ ۴۳۴ ۸۵۳ ۵۱۳ ۱ ۱۹۲ ۰۲۳ ۱ ۲۳۵ ۸۱۵ ۱ ۲۷۹ ۶۰۷ گازىيانتەپ (ىيل)
۷ كونيا ۵۱۳ ۳۴۶ ۷۴۲ ۶۹۰ ۹۷۳ ۷۹۱ ۹۸۰ ۹۷۳ ۹۸۸ ۱۵۵ كونيا (ىيل)
۸ انتاليا ۳۷۸ ۲۰۸ ۶۰۳ ۱۹۰ ۸۷۷ ۹۴۵ ۹۱۱ ۴۹۷ ۹۴۵ ۰۴۹ انتاليا (ىيل)
۹ كايسەرىي ۴۲۵ ۷۷۶ ۵۳۶ ۳۹۲ ۷۷۵ ۵۹۴ ۷۸۱ ۱۱۹ ۷۸۶ ۶۴۴ كايسەرىي (ىيل)
۱۰ مەرسىين ۴۸۱ ۴۵۹ ۶۳۳ ۶۹۱ ۶۹۲ ۳۰۰ ۶۹۶ ۵۱۸ ۷۰۰ ۷۳۶ مەرسىين (ىيل)
۱۱ ەسكىيشەحىير ۴۱۳ ۰۸۲ ۴۸۲ ۷۹۳ ۵۸۱ ۴۰۸ ۵۹۹ ۷۹۶ ۶۱۸ ۱۸۴ ەسكىيشەحىير (ىيل)
۱۲ دىييارباكىر ۳۷۳ ۸۱۰ ۵۴۵ ۹۶۳ ۶۱۳ ۳۳۲ ۶۱۳ ۸۲۱ ۶۱۴ ۳۱۰ دىييارباكىر (ىيل)
۱۳ دەنىيزلىي ۲۳۷ ۹۱۸ ۳۵۷ ۵۵۷ ۴۶۵ ۹۴۷ ۴۷۹ ۳۸۱ ۴۹۲ ۸۱۵ دەنىيزلىي (ىيل)
۱۴ شانلىۋرفا ۲۷۶ ۵۲۸ ۳۸۵ ۵۸۸ ۴۷۲ ۲۳۸ ۴۶۸ ۹۹۳ ۴۶۵ ۷۴۸ شانلىۋرفا (ىيل)
۱۵ سامسۋن ۳۲۲ ۹۸۲ ۳۸۸ ۵۰۹ ۴۵۹ ۷۸۱ ۴۶۱ ۶۴۰ ۴۶۳ ۴۹۹ سامسۋن (ىيل)
۱۶ ەسەنيۋرت ۷۰ ۲۸۰ ۱۴۸ ۹۸۱ ۳۳۵ ۳۱۶ ۳۷۳ ۰۱۷ ۴۱۰ ۷۱۸ ستامبۋل (ىيل)
۱۷ مالاتيا ۲۷۰ ۴۱۲ ۳۸۱ ۰۸۱ ۴۱۹ ۲۱۲ ۴۱۱ ۱۸۱ ۴۰۳ ۱۵۰ مالاتيا (ىيل)
۱۸ اداپازارى ۲۷۲ ۰۳۹ ۲۸۳ ۷۵۲ ۳۸۲ ۲۲۶ ۳۹۰ ۶۲۴ ۳۹۹ ۰۲۲ ساكاريا (ىيل)
۱۹ كاحرامانماراش ۲۲۸ ۱۲۹ ۳۲۶ ۱۹۸ ۳۸۰ ۸۰۵ ۳۸۵ ۶۷۲ ۳۹۰ ۵۳۹ كاحرامانماراش (ىيل)
۲۰ ەرزەرۋم ۲۴۲ ۳۹۱ ۳۶۱ ۲۳۵ ۳۶۱ ۱۶۰ ۳۵۹ ۷۵۲ ۳۵۸ ۳۴۴ ەرزۋرۋم (ىيل)
۲۱ ۆان ۱۵۵ ۶۲۳ ۲۸۴ ۴۶۴ ۳۳۱ ۹۸۶ ۳۴۲ ۱۳۹ ۳۵۲ ۲۹۲ ۆان (ىيل)
۲۲ ەليازىگ ۲۰۴ ۶۰۳ ۲۶۶ ۴۹۵ ۳۱۹ ۳۸۱ ۳۱۲ ۵۸۴ ۳۰۵ ۷۸۷ ەليازىگ (ىيل)
۲۳ باتمان ۱۴۷ ۳۴۷ ۲۴۶ ۶۷۸ ۲۹۳ ۰۲۴ ۲۹۸ ۳۴۲ ۳۰۳ ۶۶۰ باتمان (ىيل)
۲۴ سۋلتانبەيلىي ۸۲ ۲۹۸ ۱۷۵ ۷۰۰ ۲۷۲ ۷۵۸ ۲۸۲ ۰۲۶ ۲۹۱ ۲۹۴ ستامبۋل (ىيل)
۲۵ ىيزمىيت ۱۹۰ ۷۴۱ ۱۹۵ ۶۹۹ ۲۸۵ ۴۷۰ ۲۸۷ ۹۷۰ ۲۹۰ ۴۷۰ كودجاەلىي (ىيل)
۲۶ سىيۆاس ۲۲۳ ۱۱۵ ۲۵۱ ۷۷۶ ۲۹۴ ۴۰۲ ۲۸۸ ۶۹۳ ۲۸۲ ۹۸۴ سىيۆاس (ىيل)
۲۷ گەبزە ۱۵۹ ۱۱۶ ۲۵۳ ۴۸۷ ۲۷۰ ۶۱۴ ۲۷۴ ۲۷۱ ۲۷۷ ۹۲۸ كودجاەلىي (ىيل)
۲۸ مانىيسا ۱۵۸ ۹۲۸ ۲۱۴ ۹۴۹ ۲۸۱ ۸۹۰ ۲۷۸ ۹۶۷ ۲۷۶ ۰۴۴ مانىيسا (ىيل)
۲۹ بالىكەسىير ۱۷۰ ۵۸۹ ۲۱۵ ۴۳۶ ۲۴۱ ۴۰۴ ۲۴۷ ۰۷۲ ۲۵۲ ۷۴۰ بالىكەسىير (ىيل)
۳۰ ساندجاكتەپە ۴۶ ۰۱۳ ۱۴۴ ۳۵۱ ۲۲۳ ۷۵۵ ۲۲۷ ۶۰۲ ۲۳۱ ۴۴۹ ستامبۋل (ىيل)
۳۱ تارسۋس ۱۸۷ ۵۰۸ ۲۱۶ ۳۸۲ ۲۲۹ ۹۲۱ ۲۲۸ ۴۷۱ ۲۲۷ ۰۲۱ مەرسىين (ىيل)
۳۲ ترابزون ۱۶۱ ۸۸۶ ۲۱۴ ۹۴۹ ۲۳۰ ۶۹۳ ۲۲۰ ۸۶۰ ۲۱۱ ۰۲۷ ترابزون (ىيل)
۳۳ تشورۋم ۱۱۶ ۸۱۰ ۱۶۱ ۳۲۱ ۲۰۲ ۳۲۲ ۲۰۶ ۵۷۲ ۲۱۰ ۸۲۲ تشورۋم (ىيل)
۳۴ تشورلۋ ۷۴ ۶۸۱ ۱۴۱ ۵۲۵ ۱۹۰ ۷۹۲ ۲۰۰ ۵۷۷ ۲۱۰ ۳۶۲ تەكىيرداگ (ىيل)
۳۵ كاياپىنار ۱۰ ۹۵۸ ۶۸ ۱۵۰ ۱۶۶ ۹۰۵ ۱۸۵ ۶۲۶ ۲۰۴ ۳۴۷ دىييارباكىر (ىيل)
۳۶ وسمانىييە ۱۲۲ ۳۰۷ ۱۷۳ ۹۷۷ ۱۸۰ ۴۷۷ ۱۸۹ ۱۱۲ ۱۹۷ ۷۴۷ وسمانىييە (ىيل)
۳۷ ادىيامان ۱۰۰ ۰۴۵ ۱۷۸ ۵۳۸ ۱۹۱ ۶۲۷ ۱۹۳ ۲۵۰ ۱۹۴ ۸۷۳ ادىيامان (ىيل)
۳۸ كيۋتاحيا ۱۳۰ ۹۴۴ ۱۶۶ ۶۶۵ ۲۱۲ ۹۳۴ ۲۰۲ ۱۱۸ ۱۹۱ ۳۰۲ كيۋتاحيا (ىيل)
۳۹ كىرىككالە ۱۸۵ ۴۳۱ ۲۰۵ ۰۷۸ ۱۹۳ ۵۲۶ ۱۹۲ ۳۴۱ ۱۹۱ ۱۵۶ كىرىككالە (ىيل)
۴۰ انتاكيا ۱۲۳ ۸۷۱ ۱۴۴ ۹۱۰ ۱۸۶ ۲۴۳ ۱۸۸ ۳۱۰ ۱۹۰ ۳۷۷ حاتاي
۴۱ بەيلىيكديۋزيۋ ۱۵ ۲۰۲ ۹۷ ۹۸۵ ۱۸۶ ۷۸۹ ۱۸۵ ۶۳۳ ۱۸۴ ۴۷۷ ستامبۋل (ىيل)
۴۲ بيۋيۋكتشەكمەدجە ۵۴ ۴۷۵ ۹۷ ۶۱۵ ۱۴۴ ۶۶۶ ۱۶۳ ۱۴۰ ۱۸۱ ۶۱۴ ستامبۋل (ىيل)
۴۳ ىيسكەندەرۋن ۱۵۴ ۸۰۷ ۱۵۹ ۱۴۹ ۱۷۷ ۲۹۴ ۱۷۶ ۳۷۴ ۱۷۵ ۴۵۴ حاتاي
۴۴ ايدىن ۱۰۷ ۰۱۱ ۱۴۳ ۲۶۷ ۱۶۸ ۲۱۶ ۱۷۱ ۲۴۲ ۱۷۴ ۲۶۸ ايدىن (ىيل)
۴۵ ۇشاك ۱۰۵ ۲۷۰ ۱۳۷ ۰۰۱ ۱۷۲ ۷۰۹ ۱۷۳ ۰۵۳ ۱۷۳ ۳۹۷ ۋشاك (ىيل)
۴۶ ارناۆۋتكيوي ۴۲ ۷۴۹ ۹۸ ۹۳۰ ۱۴۱ ۱۴۳ ۱۵۶ ۳۳۳ ۱۷۱ ۵۲۳ ستامبۋل (ىيل)
۴۷ اقساراي ۹۰ ۶۹۸ ۱۲۹ ۹۴۹ ۱۵۳ ۵۷۰ ۱۶۱ ۳۲۳ ۱۶۹ ۰۷۶ اكساراي (ىيل)
۴۸ ىيسپارتا ۱۱۲ ۱۱۷ ۱۴۸ ۴۹۶ ۱۸۴ ۷۳۵ ۱۷۵ ۸۱۵ ۱۶۶ ۸۹۵ ىيسپارتا (ىيل)
۴۹ افون ۹۵ ۶۴۳ ۱۲۸ ۵۱۶ ۱۵۹ ۹۶۷ ۱۶۳ ۲۰۷ ۱۶۶ ۴۴۷ افونكاراحىيسار (ىيل)
۵۰ ىينەگيول ۷۳ ۲۵۸ ۱۱۹ ۷۱۰ ۱۵۴ ۶۹۸ ۱۵۸ ۵۷۵ ۱۶۲ ۴۵۲ بۋرسا (ىيل)

تۋرىيزم

تۇركىييادا تۋرىيستىك سەرۆىيس وتە جاقسى دامىعان. ەلدە كوپ تەڭىزدىك كۋرورتتار مەن كوز تارتارلىقتاي ورىن بار. ەڭ ايگىلى ورىندار. ولار:

  • ىستامبۇل — (ٴتۇر. Istanbul) - ىيسلام مەن ۆىيزانتىييالىق مادەنىييەت مۇرالارى
  • كاپپادوكىييا — (ٴتۇر. Kappadokya) -تۇركىييانىڭ ەڭ عاجاپ جەر. كاپپادوكىييا بۇل تابىيعاتى مۇرالارى قالىپتاسۋى.
  • ەگەي تەڭىزى — (ٴتۇر. Ege denizi) - انتىيكالىق مۇرالارى جانە قىيراعان كونەگرەكىييالىق مەن رىيمدىق كونە قالالار.
  • جەرورتا تەڭىزى — (ٴتۇر. Ak deniz) - تەڭىزدىق كۋرورتتار تۇركىييانىڭ وڭتۇستىك جاعاسى.

جانە ت.ب

سۋرەتتەر

قىزىقتى مالىمەتتەر

  • تۇركىييانىڭ باستاماسىمەن يۋنەسكو الەم مادەنىي مۇراسى تىزىمىنە ۱۹۸۲ جىلدان بەرى ىستامبۇلدىڭ تارىيحىي جەرلەرى، سافرانبولۋ قالاسى، حاتتۋشاش حەت استاناسى، نەمرۋت تاۋى، كسانتوس لەتون، دىيۆرىيگىي ۇلى مەشىتى مەن ەمحاناسى، ترويا ەجەلگى قالاسى، پامۋككالە حىييەراپولىيس، گورەمە ۇلتتىق ساياباعى مەن كاپپادوكىييا الىنعان بولاتىن.[۱]
  1. قاينار كوز

ىستامبۇل - بۇل ەكى قۇرلىقتىڭ، ەۋروپا مەن ازىييانىڭ اراسىندا ورنالاسقان جالعىز قالا. مىڭداعان جىلدار بويى ىستامبۇل تارىيحتاعى ٴۇش ىيمپەرىييانىڭ استاناسى بولدى. ولار: رىيم، ۆىيزانتىييا جانە وسمان ىيمپەرىييالارى. كوپتەگەن ارحەولوگتار مەن بىيبلەىيستەر نۇح پايعامباردىڭ كەمەسi شىعىس تۇركىيياداعى ارارات تاۋىندا قالعان دەپ ەسەپتەيدى. الەمدەگى بارلىق ورمان جاڭعاعىنىڭ ۷۰٪-ىن تۇركىييا وندىرەدى. حازىرەتى مارىييا ٴومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن تۇركىييادا وتكىزدى.[۱]

  1. قاينار كوز