TIM SPECIJALNE BOLNICE ZA CEREBRALNU PARALIZU I RAZVOJNU NEUROLOGIJU: DELATNOSTI, METODE, TEHNIKE
Lekar specijalista za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju Instruktor za za sportsko-rekreativne aktivnosti
Neuropsihijatar Psiholog
Logoped Socijalni radnik
Kineziterapeut Pedijatar
Radni terapeut Medicinska sestra
Defektolog Vaspitač

Timski pristup

Za sve četiri programske linije i za sva  odeljenja karakterističan je timski pristup, koji je jedan od osnovnih principa rada u Specijalnoj bolnici. Fizijatar, neuropsihijatar, pedijatar,  psiholog, logoped, kineziterapeut, fizioterapeut, radni terapeut i  medicinska sestra, stalni su članovi tima u svim timskim linijama u koje se zavisno od uzrasta i potreba pacijenata, uključuju i socijalni radnik, defektolog i pedagog, a  po potrebi konsultativno  i drugi stručnjaci, pre svega ortoped, oftalmolog, otorinolaringolog, neurohirurg, genetičar  i protetičar.  Suštinski, u svim fazama razvoja deteta, roditelj je aktivni bitni činioc  habilitacije i zato  ima posebno mesto u habilitacionom timu.. 

Lekar specijalista za fizikalnu medicinu i rehabilitaciju

Značaj ranog otkrivanja i ranog tretmana poremećaja cerentralne koordinacije i razvojnih problema, ranog otkrivanja cerebralne paralize, kao i habilitacija  cerebralno oštećenog deteta, uslovili su  neurokineziološku dijagnostiku kao specifičnost fizijatra u Specijalnoj bolnici. Na osnovu neurokineziološkog ispitivanja, odlučuje se o uključivanju deteta rođenog sa rizikom suspektnog na cerebralni sindrom  u neurokineziološke stimulativne procedure koje pospešuju  normalan psihomotorni razvoj kod visoko rizičnog novorodjenčeta, odnosno smanjuju motornu nesposobnost  kod cerebralne paralize. Osnovna znanja fizijatri bolnice su  stekli u okviru specijalizacije iz fizijatrije, i usavršavanjem kroz kontakte sa stručnjacima i srodnim ustanovama iz inostranstva, što je od posebnog značaja, s’obzirom na specifičnost patologije sa kojom se susreću. Izvestan broj fizijatara bolnice bio je na usavršavanju u Bobathovom centru u Londonu, Kinder centru u Minhenu, Odseku za razvojnu neurologiju u Groningenu u Holandiji, u Bernu u Centru za osposobljavanje dece sa problemima motorike, u Francuskoj, u Pragu, Budimpešti i Lenjingradu. Posebno je za ustanovu u celini, bilo značajno gostovanje pojedinih stručnjaka iz inostranstva koji su praktično prikazali metode lečenja cerebralno oštećenog deteta, tako da su fizijatri bolnice  ovladali metodama kineziološkog tretmana dece sa cerebralnom paralizom čiji su autori Dr K. Bobath i Dr V. Vojta i koje predstavljaju osnovu tretmana pacijenata u Specijalnoj  bolnici. Za niže kalendarske uzraste,  koristi se neurokineziološka dijagnostika po Dr V. Vojti, koja omogućava rano otkrivanje cerebralne paralize i problema u razvoju kod dece mladje od godinu dana, kao i otkrivanje cerebralne paralize kod dece starije od godinu dana, koja nisu postigla odgovarajuću motornu zrelost za dati kalendarski uzrast, a kod koje, pored usporenog motornog razvoja postoje i patološki znaci. Primenjuju  i druge kineziološke i  fizikalne procedure: parafinoterapija, kod postoperativnih stanja, kod kontraktura, posebno na donjim ekstremitetima,  kao uvod u kinezi terapiju, hidrokinezi terapija u Habardu,  kupke za gornje i donje ekstremitete, interferentne struje, eksponencijalne i modulisane struje, bio-feed-back, terapijski laser, primenjuju se  alkoholizacije, kao i miorelaksantni lekovi u cilju smanjivanja spasticiteta, smanjivanja nevoljnih pokreta, ili u cilju lakšeg sprovođenja kinezi terapije i lakšeg izvođenja odredjenih motornih radnji. Uz konsultaciju sa hirurgom ortopedom postavlja i indikacije za hiruške intervencije. 

Takođe, i za mlađe uzraste, ali i u  radu sa starijom decom, uz klasičan fizijatrijski status i poznavanje osnovnih i specifičnih metoda fizikalne medicine, rehabilitacije i  dečije rehabilitacije, za fizijatra kao koordinatora tima,  neophodna je  i edukacija iz epileptologije, ortopedije, pedijatrije i psihologije. Pored ovoga, pre svega rad sa roditeljima zahteva fizijatar, koliko je to moguće, poznaje osnove mentalno-higijenskog pristupa roditeljima koji imaju dete sa problemima, kako bi ih, u cilju pomoći detetu, na najbolji način uključio u rad tima.

Pedijatar

Prateći savremene tokove u organizaciji rada zdravstvenih ustanova srodne vrste, u visoko specijalizovanom stručnom timu Specijalne bolnice,  široko polje rada pokriva i pedijatar. pre svega,  u zbrinjavanju  hospitalizovanih pacijenata, kao i u ambulantno polikliničkom radu.Da bi se uspešno sproveo habilitacioni tretman, neophodno je da pacijenti sa pedijatrijske strane budu zdravi, te  je pedijatar dužan da dijagnostikom, lečenjem i procenom epidemiološke situacije, omogući maksimalno povoljne uslove za sprovodjenje habilitacije. U lečenju pacijenata sa  interkurentnim i pridruženim oboljenjima,  učestvuju medicinske sestre i  fizioterapeuti, izmedju ostalog, u drenaži kod pacijenata obolelih od respiratornih infekcija.

U ambulantnoj  službi, eksterni pacijenti koji dolaze radi praćenja ili na habilitacioni tretman pored pregleda kod fizijatara, neuropsihijatra i psihologa, kontrolišu se i od strane pedijatra. U slučaju potrebne hospitalizacije vrši se procena kontraindikacija sa pedijatrijske strane (teža hronična oboljenja). Kod pacijenata koji  kao pridruženo oboljenje imaju epilepsiju pre hospitalizacije vrši se se kupiranje napada. Takođe,   vrši se i trijaža u zavisnosti od procene epidemiološke situacije sredine iz koje pacijent dolazi.  Skoro svi pacijenti, kako ambulantni, tako i hospitalizovni, obuhvaćeni su elektroencefalografskom evulacijom. Kod pacijenata koji boluju od epilepsije, vrši se kontrola a ordinirana terapija zavisi od i od celokupne kliničke slike i pedijatrijskog statusa deteta.  Kod ostalih pacijenata radi se procena maturacije elektrogeneze CNS-a.

U radu komisije za praćenje intrahospitalnih infekcija, pedijatar vrši stručni nadzor i daje procenu epidemiološke situacije  u bolnici i na terenu. On koordinira rad komisije u slučaju pojave intrahospitalnih infekcija  u ustanovi.,  usko saradjuje sa članovima tima epidemiološke službe pri Gradskom zavodu za zdravstvenu zaštitu kao i sa sanitarnom službom i vrši nadzor nad sprovođenjem higijenskih i protivepidemijskih mera u ustanovi. Takođe, apoteka, kao nužni odsek svake medicinske ustanove, zahteva angažovanje pedijatra oko predloga za nabavku specifičnih medikamenata, kontrole blagovremene nabavke, adekvatnog uskladištavanja i distribucije lekova. Pored fizijatra, neuropsihijatra, psihologa, logopeda i socijalnog radnika, pedijatar 
kao član tima učestvuje u radu komisije za razvrstavanje dece telesno i višestruko ometene u razvoju.

Neuropsihijatar

Neuropsihijatar u čijoj je žiži interesovanja biće sa njegovim neuroanatomskim, neurohemijskim, neurofunkcionalnim, ali i psihološkim, psihodinamskim i bihejvioralnim karakteristikama, mora kod osoba sa cerebralnom paralizom da interveniše gotovo u svakom od navedenih segmenata. U Specijalnoj bolnici,  u okviru Odseka za praćenje dece sa visokim rizikom na rođenju, neuropsihijatar detektuje, diferencijalno-dijagnostički obrađuje i minimalna odstupanja u neurološkom i psihičkom statusu, postavljajući indikacije za dopunske  dijagnostičke metode (biohemijske analize, UZ CNS-a, CT cerebri, EMG, EEG) i učestvuje u okviru tima u određivanju terapijskog programa. Kao stručnjak za EEG neuropsihijatar prati razvojne karakteristike elektrokortikalne aktivnosti dece sa rizikom, traga za EEG korelatima klinički ispoljenih epileptičnih stanja, postavlja indikacije za uvodjenje antiepileptične terapije i prati uspešnost iste.

U radu sa ambulantnim i hospitalizovanim pacijentima, neurološke ispade neuropsihijatar tretira farmakoterapijski. Najčešće se uključuju spazmolitici i antiepileptici,  zavisno od neurohemijske podloge i druga farmakoterapija. Farmakoterapisko poboljšanje (smanjenje hipertonije, kontrola epi napada) je bitan momenat za izvođenje kineziterapijskog, logopedskog i drugih terapijskih i edukacionih programa. Takođe, psihijatrijski nadzor i vodjenje su gotovo neophodni za veći broj naših pacijenata u svim razvojnim fazama, a za prevenciju psihopatoloških fenomena rad sa roditeljima je od izuzetne važnosti. Psihoterapijski rad, ali i stav, tokom svakog pregleda i postupka doprinose  zdravijem razrešenju nezavidne situacije cele porodice. Upućivanje na potrebu za integrisanjem osobe sa cerebralnom paralizom u porodičnu, društvenu i radnu sredinu I poveravanje zadataka koji stimulišu smanjene ili favorizuju očuvane sposobnosti pravilna su orijentacija za smanjenje intrapsihičkih  i enteropsihičkih poremećaja.

Veliki broj naših pacijenata,  zbog bioloških datosti svog nervnog sistema i neurohemijskih poremećaja nastalih u najranijim fazama razvoja, ima poremećajne kognitivnog i afektivnog funkcionisanja, što rezultuje različitim oblicima i nivoima poremećaja ponašanja koji čine neophodnom  psihofarmakoterapiju.

Psiholog

U  timskoj liniji 1. Praćenje deteta rođenog sa rizikom i  tretman smetnji u psihomotornom razvoju, pored dijagnostičke procene i praćenja nivoa opšte psihomotorne razvijenosti i nivoa razvoja pojedinih funkcija, naglasak je na savetodavnom radu sa roditeljima, pomoći za izlaženje u susret razvojnim potrebama bebe i malog deteta, obuci roditelja za stimulaciju ugroženih područja psihičkog razvoja i orjentaciji na razvoj celine ličnosti deteta, u cilju uspostavljanja osnovnih psiholoških preduslova razvoja deteta i izgrađivanja kvalitetnog roditeljstva. 

U timskoj liniji 2. Rano otkrivanje i rani tretmana višestrukih smetnji, specifičnost je usmerena primena  razvojno-dijagnostičkih  normi za detekciju ranih prethodnika i korelata višestrukih smetnji,  procenu opšteg nivoa razvoja i globalne razvojne ugroženosti, nivoa razvoja mentalnih i drugih    psihomotrornih funkcija i procena usporenja i disfunkionalnosti pojedinih razvojnih segmenata. U  savetodavno-terapijskom obuhvatanju roditelja, akcenat je na podršci u sticanju uvida u višestrukost smetnji, podsticanju psihosocijalnog razvoja u celini  i podizanju roditeljske kompetentnosti. 


U timskoj liniji 3, Habilitacija deteta sa cerebralnom paralizom i srodnim stanjima, psihodijagnostički zadaci se pomeraju iz područja psihomotorike u područje psihičkih funkcija, posebno na procenu nivoa i strukture inteligencije, detekciju intelektualnih disfunkcija, praćenje kognitivnog razvoja, emocionalnog sazrevanja i psihosocijalnog funkcionisanja. Psihološka procena radi edukacije obuhvata procenu inteligencije i drugih psiholoških faktora relevantnih za izbor školskog programa i uklapanje u školu,  primenom baterije testova, interpretacijom rezultata u kontekstu svih aspekata oštećenja, razvojno-psiholoških podataka,  i podataka iz praćenja prethodnog razvoja intelektualnih sposobnosti. Psihološko savetovanje i terapija na nivou pacijenta i na nivou porodice, konsteliraju se oko problema prihvatanja hendikepa i integracije  u vršnjačke i druge  socijalne grupe U radu sa hospitalizovanim pacijentima, pored individualnog, koristi se  i grupni pristup kroz psihološke radionice kojima se obuhvataju emocionalna, saznanja i socijalna dimenzija razvoja. 

U timskoj liniji 4. Finaliziranje habilitacije i profesionalno osposobljavanje, uobičajena klinička baterija se proširuje instrumentarijumom industrijske psihologije radi evaluacije psihosenzornih i psiholoških parametara relevantnih za profesionalnu selekciju, obučavanje i osposobljavanje. Psihološki rad na nivou pacijenta  je usmeren  na proširivanje kapaciteta adolescenta da prihvati svoja ograničenja, spozna i koristi svoje mogućnosti, prihvati svoju različitost u odnosu na druge,  prihvati, uspostavi i održi komunikaciju i razmenu sa okolinom, istovremeno proširujući modalitete svoga funkcionisanja, a na nivou porodice,  potrebna je pomoći da se unutarporodični odnosi promene  uzimajući u obzir i nove emocionalne i socijalne potrebe, realne mogućnosti i realna ograničenja adolescenata sa cerebralnom paralizom.

Logoped

Govorni poremećaji su nepravilnosti u izgovaranju i jezičkom izražavanju, koji mogu da zahvate sve modalitete govora i glasa, strukturu jezika, artikulaciju, čitanje i pisanje, a prouzrokovani su ili patološkim promenama u govornom sistemu, ili  uticajem sredine, a često i jednim i drugim. Razvoj govora i jezika kod dece sa cerebralnom paralizom mora se posmatrati u kontekstu sveukupnog psihomotornog razvoja svakog deteta ponaosob. Ne postoji ni  govorni ni jezički poremećaj koji je specifičan za cerebralnu paralizu; većina poremećaja spada u kombinovane poremećaje, sa poremećajem disanja, artikulacije, fonacije, sluha, govornog ritma i jezičkog razvoja. Uopšteno, deca sa cerebralnom paralizom kasne u razvoju govora od jedne do tri godine u odnosu na zdravu decu.  kao i u razvoju jezika i jezičkih struktura, pogotovo na planu razvoja semantike i sintakse. . Poremećaj verbalne komunikacije nalazi se kod više od polovine dece sa cerebralnom paralizom.  U strukturi poremećaja verbalne komunikacije najveći broj pacijenata  ima kombinovana oštećenja govora.  Zavisno od forme  cerebralne paralize, govor je značajno više očuvan kod spastične forme, a najviše težih oštećenja je kod choreoathetoze i forme mix, s tim što se, najučestaliji poremećaji govora kod dece sa cerebralnom paralizom,  smetnje u ritmu i artikulaciji , najčešće  se ispoljavaju kod  forme mix. Nastanak artikulacionih poremećaja u dece sa cerebralnom paralizom, vezuje se za osnovni patološki proces, kojim je, kao i skeletna muskulatura,  zahvaćena muskulatura za gutanje, žvakanje i govor, zbog čega nastaju poteškoće u gutanju, žvakanju i artikulaciji. Rani logopedski tretman obuhvata neposredni rad sa detetoma, obuku majke i uključivanje porodice u ranu govornu stimulaciju deteta. U logopedskom tretmanu, uz saradnju sa članovima tima bolnice, često je neophodno konsultativno uključivanje neurologa, otorinolaringologa i  fonijatra. 

Socijalni radnik

Osnovni zadatak u radu socijalnog radnika je  upoznavanje  životne istorije ometenog deteta, u svrhe usmeravnja na realizaciju neposrednih i dugoročnih potreba deteta, u okvirima zakonskih propisa i  mogućnosti koje pruža osnovna i specijalistička zdravstvena zaštita i službe dečije zaštite.   Za dete ometeno u razvoju, pored značaja porodičnog miljea, potrebno je usaglasiti habilitacione i edukativne zahteve i uslove sa dugoročnim planom integracije deteta u društvenu sredinu. Socijalni status deteta i porodice, koji se dobija od roditelja ili objektivnim metodama na terenu, značajno određuje detetove mogućnosti da realizuje habilitaciju i maksimalno se osposobi u okvirima svoje ometenosti. Različita zakonski garantovana prava ometenog deteta i porodice ometenog deteta, kao i uslovi za njihovo ostvarenje, često nisu dovoljno usaglašeni  prema specifičnim potrebama deteta i porodice deteta sa cerebralnom paralizom, što naročito dolazi do izražaja u slučaju deteta  iz socio-ekonomski slabije razvijenih krajeva, odnosno iz porodica čiji je celokupni socio-ekonomski  status niži.   Takođe, posebno područje socijalnog rada su deca u statusu izbeglica, socio-emocionalno zanemarena i zdravstveno, edukativno i psihološki zapuštena deca, kod koje često porodica nije zainteresovana, potpuno je nezainteresovana   ili  iz nekih objektivnih razloga nije u mogućnosti da izađe u susret medicinskim, psihološkim i edukativnim potrebama deteta ometenog cerebralnom paralizom, bilo da zakazuje sa započinjanjem habilitacije, bilo da  nije u mogućnosti da održi kontinuitet habiliacije, ili se ne angažuje kvalitetno ili  habilitaciju shvata kao mogućnost izbegavanja  roditeljskih dužnosti i prekida kontakt sa detetom. 

Socijalni radnik u svakoj konkretnoj situaciji treba da utvrdi relevantnost  različitih momenta u odnosu na problem deteta kao i njegov značaj za procenu porodičnog i socijalnog konteksta.  U tom smislu, od značaja su konsultacije socijalnog radnika sa ostalim članovima tima.  Ovo se posebno odnosi na  razvrstavanje  dece sa cerebralnom paralizom, u kome socijalni radnik kao  sekretar komisije ima i funkciju posrednika između potreba deteta, očekivanja roditelja i  rešenjem komisije sugerisanih predloga, te ostvaruje i saradnju sa centrima za socijalni rad, zajednicom penzijsko-invalidskog osiguranja, socijalnim školama, centrima za profesionalno osposobljavanje, specijalnim zavodima i drugim zdravstvenim organizacijama. U timu za profesionalno osposobljavanje, uz uobičajeni aspekt sagledavanja socijalnih mogućnosti porodice, uloga posrednika se ispoljava u odnosu na društvenu sredinu i potencijalne poslodavce, u nalaženju zajedničkih rešenja za angažman profesionalno osposobljenog habilitanta. 

Kineziterapeut

Ishod habilitacionog kineziterapijskog tretmana, u smislu razvoja u pravcu normalizacije ili ispoljavanja kliničke slike cerebralnih paraliza, zavisi  od više okolnosti: stepena oštećenja, uvremenjenosti prvog pregleda, izbora metode tretmana, saradnje roditelj-terapeut-lekar, kontinuiteta tretmana. 

Primenjuje se veći  broj različitih metoda i tehnika ili njihovih  kombinacija, a u okviru fizikalnog tretmana i kineziterapije u Specijalnoj bolnici kao najefikasniji su se  izdvojili tretman po metodi Bobath, analitički prilaz Phelpsa, Kabath i, svakako,  Vojta metoda. Međutim, iako se smatra  da se i druge metode, u sklopu fizijatrijskih indikacija,  mogu primenjivati u pojedinačnim slučajevima, u radu sa bebama  rođenim sa rizikom, decom suspektnom na cerebralnu paralizu i mlađom decom sa manifestovanom cerebralnom paralizom, u Specijalnoj bolnici, kao osnovne primenjuju se metoda po Dr Bobathu  i metoda po Dr Vojti, dve u svetu priznate metode lečenja cerebralno oštećenog deteta i metode tretmana deteta suspektnog na cerebralnu paralizu. Svakako da rano započeti tretman, po nekim autorima još u porodilištu, odnosno tretman započet pre nego što dođe do uspostavljanja abnormalnih obrazaca tonusa i pokreta, daje mnogo bolje rezultate nego tretman započet na kasnijim uzrastima. Na malim uzrastima,  kod lakših poremećaja centralne koordinacije, tretman po metodi Dr Vojte daje značajna poboljšanja ili dovodi do potpune normalizacije. Kod težih poremećaja centralne koordinacije, Vojta metoda  i bavljenje detetom po metodi Dr Bobatha takođe dovode do značajnog poboljšanja ili i do normalizacije, dok se na kasnijim dečijim  uzrastima, primat  daje  Bobath metodi, odnosno elementima Bobath tehnike, elementima analitičkog prilaza po Phelpsu,  a kao  dopunska, u kombinaciji sa kineziterapijom,  primenjuje se metoda alkoholizacije profesora Tardijea, koji koristi ubrizgavanje 45% alkohola epiduralnim putem ili u motorne tačke spastičnih mišića. Takođe, primena mnogobrojnih ortotičkih sredstava predstavlja dopunu motornoj habilitaciji.

Kod starijeg deteta sa već izraženim jakim spasticitetom ili atetozom sa već ustanovljenim pogrešnim motornim obrascima, koriste se tehnike za korekciju mišićnog tonusa i tehnike za uspostavljanje najznačajnijih  obrazaca  normalnog postularnog prilagodjavanja. Medjutim, u ranom školskom uzrastu, ako se radi o nastavku habilitacije ili, nažalost, tek tada o početku habilitacije,  kineziterapijskim tretmanom delujemo  na smanjenje spasticiteta, sprečavanje daljih i ublažavanje postojećih deformacija,,  poboljšanje senzomotornih mogućnosti i korišćenje oštećene strane tela na bolji način i u većem obimu, stimulaciju cirkulacije i rasta oštećenog ekstremiteta,  sprečavanje   gubitka  energije i trofičkih  poremećaja. Kako su u ovom periodu indikovane i ortopedsko-hirurške intervencije, kineziterapijski tretman  se sprovodi  pre operacije, kao pripremni,  i posle operacije kao intezivan kineziterapijski tretman.

Primena raznih kineziterapijskih metoda i tehnika je individualna, a kao dopunske ili uvodne koriste se Bio-feed-back, kada postoji kontrola i saradnja, daje dobru osnovu i oslonac za terapiju vežbama; elektrostimulacija, kada nema izraženih kontraktura i kada su mišićne strukture elastične, kombinuje se sa intencionim vežbama; interferentne struje,  u cilju poboljšanja cirkulacije i bržeg odvodjenja tečnosti i štetnih produkata metabolizma; termoterapija,  parafinoterapija,  sa lokalno primenjenim pakovanjima na jedan ili dva zgloba, ima izraženo analgetičko i antiseptičko delovanje;  hidrokineziterapija, koja sjedinjujući efekte tople vode i pokreta, deluje relaksaciono, smanjuje spasticit,  ima efekt na predstavu o motornoj šemi tela, i dopunski psiho-emocionalni efekat.

Instruktor za sportsko-rekreativne aktivnosti

Nadovezujući se na kineziterapijski i fizikalni tretman, sportsko rekreativne-aktivnosti su od značaja  kako za fizički i motoni razvoj deteta sa cerebralnom paralizom, tako  i u celini za povećanje kapaciteta deteta da uspostavi skladan odnos sa sredinom, razvije realni odnos prema svojim ograničenjima, održi motivaciju za uspešnošću i motivaciju za saradnjom, uspostavi što prirodniji kontakt sa zdravom sredinom  i razvije  pozitivne stavove. 

Iako je još od 1958. godine, tadašnji Centar za cerebralnu paralizu,  bio uključen u međunarodne aktivnosti za razvoj sporta i rekreacije hendikepiranih.  Inicijativa Saveza za sport i rekreaciju invalida Jugoslavije da se uvedu sportsko-rekreativne aktivnosti kao deo tretmana hendikepiranih cerebralnom paralizom prihvaćena je tek 1974. Dnevnim obuhvatanjem grupe od preko 35 pacijenata, tokom tri godine, uočena su poboljšanja opšte pokretljivosti, koordinacije i balansa, a kod pacijenata koju su u kolicima, ojačanje  muskulatura gornjih delova tela. Međutim, iako su  primenu sporta kod hendikepiranih dugo  ometale predrasude, posebno kod roditelja naših pacijenata,  prvi rezultati, u smislu poboljšanja pokretljivosti, koordinacije, balansa, koji su se pojavili  već posle dve-tri godine rada, uveli su ovaj vid tretmana u habilitaciju cerebralne paralize. Insistira se na vežbama oblikovanja, sportske gimnastike, atletskim disciplinama, plivanju, gađanju lukom i strelom, šahu, ali je veoma prisutan i afinitet pacijenata prema kolektivnim sportskim igrama: košarci, sedećoj odbojci i stonom tenisu. Prema principima uvođenja elemenata sporta od lakših ka težim, od jednostavnih ka složenim, i od poznatih ka nepoznatim, cilj je uključivanje u grupne aktivnosti.  Izvestan broj lica je s obzirom na težinu i tip hendikepa ostao na nivou individualnih aktivnosti elementarnog, rekreativnog tipa, ali je i tu sport koristan  kao alternativa kineziterapijskim metodama, posebno kod pacijenata koji su bili zasićeni  dugotrajnim tretmanom. Takodje, u poslednjih deset godina rada, korišćen je takmičarski momenat, što je dalo pet reprezentativaca Jugoslavije, sa 17 svetskih  olimpijskih odličja. Izvestan broj pacijenata je pokazujući posebne afinitete za kolektivne igre, ipak znatno veći uspeh imao u individualnim takmičarskim disciplinama. Iskustvo ukazuje,   da kod naših pacijenata sport utiče na bolju adaptaciju hendikepiranih, tako da ne iznenađuju poslednja svetska istraživanja koja ukazuju na to da sportsko-rekreativne aktivnosti predstavljaju integralni deo procesa rehabilitacije. Naši bivši i sadašnji pacijenti uključuju u različite oblike sportske aktivnosti i manifestacija van ustanove,  kao što su maraton, kros, trke, i  postižu u odgovarajućim kategorijama dobre rezultate pored onoga što mi smatramo značajnim u svakom uključivanju u sportske aktivnosti, naime, integrisanje u grupu i nalaženje zadovoljstva u zajedničkim aktivnostima, takmičenju i učestvovanju.

Radni terapeut

Terapeut  radom koristi različite tehnike i metode u cilju suzbijanja patoloških obrazaca pokreta, uspostavljanja i koordinacije normalnih obrazaca pokreta i stimulacije različitih psihomotornih  i senzomotornih sposobnosti. 

U pogledu malih uzrasta, program započinje  od osmog meseca, bazira se na opštem planu lekara i mišljenju i preporuci psihologa, i odnosi se na  senzomotorne aktivnosti i   kognitivne funkcije. Facilitacija, fiksacija i praćenje vidnih nadražaja u različitim položajima,  facilitacija doživljaja zvučnih nadražaja, facilitacija doživljaja vlastitog tela, korišćenje taktilnih  draži zatim facilitacija razvoja hvata  desno-levo i facilitacija manipulativnih funkcija u položajima od ležećeg do stojećeg, uz stimulaciju motornih i grafomotornih sposobnosti, kognitivnih funkcija, govora, konstruktivnih i saznajnih aktivnosti, sprovode se kroz igru, sa  upotrebom  didaktičkih igračaka i različitih drugih materijala i predmeta, zavisno od funkcionalnog uzrasta i specifičnih problema deteta u domenu motorike, percepcije, govora i kognicije. Terapija se sprovodi u različitim položajima, od ležećih do stojećeg, uključivši i tretman pri kretanju, zavisno od opšteg plana i programa, a obuhvata i  edukaciju roditelja. 

Za decu školskog uzrasta, glavni ciljevi radne terapije su povećanje obima pokreta, uvežbavanje koordinacije ruku i okulo-motorne koordinacije, poboljšanje samozbrinjavanja i aktivnosti svakodnevnog života, korekcija sedećeg i stojećeg stava i vertikalizacija u antigravitacionoj tabli.  Za stariji školski uzrast, koriste se različite tehnike usmerene na predprofesionalnu pripremu. 

Medicinska sestra

Sestrinska nega u okviru rehabilitacije-habilitacije dece sa cerebralnom paralizom  odbuhvata programe opšte  klasične nege, programe savremene specifične nege u habilitaciji i rehabilitaciji  i distribuciju i transfer pacijenata članovima tima. 

U programima klasične nege, koriste se prilagođena ili improvizovana pomagala za sprovođenje ishrane, toalete, čistoće.  Pogrami specifične nege  dopunjuju i objedinjuju sveukupni program timske habilitacije u jedinstvenu celinu. Specifična nega u programu kineziterapije:odnosi se na postavljanje pacijenta u  odgovarajuće položaje  pri hranjenjenju, odevanju, toaleti; korektivni položaj u stolici, na nogama ili pri hodu, u cilju predohrane ili korekcije deformacija tokom vanterapijskih perioda, zatim odlaganje ili aplikacija ortopedskih pomagala tokom nege. 

Iz programa terapije radom su uvežbavanje veština svakodnevnog života u okviru samopomoći: samostalno hranjenje, oblačenje, obuvanje, umivanje, kao i elementi  zabavno-okupacionih aktivnosti. Iz logopedskog tretmana, od značaja su problemi kao nevoljno, prisilno otvaranje usta i izbacivanje jezika, otežano žvakanje i gutanje ,  oštećenja sluha i  govora, koji otežavaju komunikaciju sa detetom i  hranjenje,  a od značaja je i sistematsko korišćenje  ritmičke intencije tokom klasične nege i vanterapisjkog perioda.  Iz programa pedijatrijske nege, aktivnosti su u otklanjanjanju štetnih uticaja hospitalizacije na krvotok, metabolizam i oksigenaciju  i prevenciji nepoželjnog povećanja  telesne težine. Program neurološke nege, odnosi se na  prepoznavanje epileptičnog napada,  ekvivalenata i  epileptične aure,  nadzor i  sprečavanje samopovredjivanja. U slučaju promene ponašanja, emocionalnih problema i mentalne isufincijencije deteta, sestra koristi instrukcije neuropsihijatra i kliničkog psihologa, a celim svojim stavom  i  ponašanjem deluje mentalno higijenski i vaspitno. 

Defektolog 

Specijalni pedagozi rade na svim odeljenjima bolnice, i uz nastavnike specijalne i redovnme škole, sarađujući sa vaspitačima i ostalim članovima tima, sprovode plan vaspitanja i edukacije deteta sa cerebralnom paralizom  i  višestukim smetnjama. 

U  radu sa detetom mlađeg uzrasta, koji se odnosi na neposredni rad sa detetom,  predškolsko vaspitanje i obrazovanje sa pripremom za školu, obavezna je i obuka roditelja, a u radu sa detetom školskog uzrasta, uz pomoć u savladavanju školskog gradiva, pored roditelja, od značaja je i kontakt sa nastavnicima, posebno ukoliko se radi o  detetu koje je na edukaciji u redovnoj školi.  Za decu školskog uzrasta, potrebno je sprovoditi i obuku u korišćenju prilagođenih učila i prilagođenih pomagala, posebno u slučaju pomagala prilagođenih  motornim i grafomotornim ograničenjima dece sa cerebralnom paralizom. 

Ukoliko se radi o detetu na dužem hospitalnom tretmanu, pored pomoći u savladavanju školskog gradiva,  specijalni pedagog učestvuje u koncipiranju i sprovođenju okupacionih i rekreativno-zabavnih aktivnosti, koje su od značaja za motorni razvoj, vaspitanje, edukaciju i socijalizaciju dugoročno hospitalizovanog i mentalno očuvanog i mentalno retardiranog deteta.  U programu profesionalnog osposobljavanja,  pruža se pomoć u savladavanju opštih znanja neophodnih za obavljanje konkretne profesionalne aktivnosti, kao  i  neophodnih veština komunikacije u profesionalnoj situaciji. 

Vaspitač

U Specijalnoj bolnici vaspitači su počeli da rade u decembru 1981. godine.  Do 1991. godine postojalo je   osam vaspitnih grupa, a od 1991. godine broj grupa je smanjen  na četiri, tako da sada, u dnevnim boravcima pacijenata,  rade dva vaspitača na A, i dva na B odelenju u dve smene. Vaspitači rade sa mešovitim grupama dece. uključivši i decu koja su teško pokretna ili nepokretna.

Osnovni zadaci  rada  vaspitača u Specijalnoj bolnici  odnose se na pomoć detetu da prevaziđe negativna emocionalna stanja tuge i straha koja prate odvajanje od porodične sredine i hospitalizaciju, adaptaciju na hospitalne uslove,  pripremu za neku težu intervenciju i suočavanje deteta sa njegovim  stanjem. U psihološki umirujućoj klimi, vaspitač pruža podršku detetu i nastoji da decu uteši i ohrabri, organizujućI raznovrsne igre i druge zabavne aktivnosti kroz koje će  se oslobadjati se napetosti  i  ublažavati negativna osećanja i kreativno se  ispoljavati. Kada su deca za to spremna, realizuju se  i različiti vaspitno-obrazovne zadatke, odabirani u skladu sa uzrastom, mogućnostima dece i uslovima rada. 

Pored ovoga, oplemenjivanje bolničke sredine različitim detaljima koji će prostor učiniti prijatnijim i toplijim, jedan je od poslova koje vaspitač obavlja, vodeći računa o bezbednosti dece i estetskim vrednostima te dekoracije. Povremeno, i uz učešće same dece, vaspitači menjaju izgled dečijeg prostora. Takođe, pored saradnje sadrugim članovima tima, saradnja sa društvenom sredinom, specifičnost je  rada vaspitača  u odnosu na rad u vrtiću.  Za pacijente Specijalne bolnice ovo je  naročito značajno, pošto  mahom duže hospitaklizacija,  i izdvojenost iz društvene, kao i iz prirodne sredine, osiromašuju dečiju ličnost. Tu su na prvom mestu saradnja predškolskim ustanovama, proslave i druge svečanosti, izložbe, posete javnih ličnosti, pokloni,  kao  i  uključivanje sredstava masovnog informisanja.