INHOUD

Welkom

Pajottenland

Nieuws

Het Pajottenland

naam Pajottenland

de uitvinder

't Payottenland

het mysterie van lambik

geuze en nepgeuze

geuze of gueuze?

kriek en faro

estaminet

geuze in de poëzie

Lambikland

Lambi(e)k en Geuze

Aan mijn Pajottenland

Pajottenlied

Gemeenten

Monumenten

Wandelen en fietsen

Bibliotheken

Postkantoren

markten en evenementen

Brusselse kiekenfretters

Molenaars  Orinx

Kunst

Genealogie

Links

 

Opmerkingen? 

Aanvullingen? 

        

 

 

 

Waarom is het Geuze en geen Gueuze?

Hoe zit dat nu met de schrijfwijze?

Het Groot woordenboek van de Nederlandse taal (van Dale), en andere woordenboeken, kennen enkel de schrijfwijze geuze als het over bier gaat.  We trachten te achterhalen vanwaar dit woord zou komen.

Vanwaar komt het woord geus?

Het woord "geus" in het meervoud "geuzen" bestond niet in het Nederlands vňňr 1566. Er kan zelfs een datum opgeplakt worden:8 april 1566 is de geboortedatum.
Iedereen gaat er mee akkoord dat het woord "geus" afstamt van het Franse  "gueux"(1) dat toen betekende :  bedelaar, armoezaaier, landloper, maar ook schurk, boosdoener, deugniet.

Wat gebeurde er in 1566?
Tijdens Spaanse overheersing in de 16de eeuw had de 80-jarige oorlog (1568-1648) hoge graanprijzen, met hongersnoden tot gevolg. Dit, samen met het fel anti-protestante beleid  van de Spaanse koning Philips II leidden tot een geladen stemming in de Spaanse Nederlanden.

Brussel
Paleis van de hertogen van Brabant, nadien van de hertogen van Bourgondië, van de Spaanse koningen en de Oostenrijkse Habsburgers tot het afbrandde in 1731.

(Belle Vue Museum Brussel)

Een Verbond van  Edelen wendt zich op 5 april 1566 tot de landvoogdes Margaretha van Parma, halfzuster  van de koning die in Brussel verblijft. Twee honderd edelen trokken, vanuit het huis van de Graaf van Culemburg (2),  te voet naar het hof (3) om een smeekschrift(4) te overhandigen dat door enkele duizenden anderen ondertekend was. Zij vroegen 'moderatie': minder belasting en meer religieuze vrijheid. Zij wekten de verbazing op van de landvoogdes zowel om hun  aantal, maar  ook omdat de edelen zich niet te paard verplaatsten. Een  adviseur van de landvoogdes, graaf van Berlaymont (5), zou , om haar gerust te stellen, daarbij de beroemde woorden hebben gesproken: "Madame, ce ne sont que des gueux."(6) ("Mevrouw, het zijn slechts bedelaars").

 

Op 8 april  houden de lagere edelen een feestmaal  in het huis van  Culemburg. Tijdens deze maaltijd citeerde Hendrik van  Brederode, die later de benaming " Grote Geus" kreeg, de beledigende woorden, waarna hij zich een bedeltas om de hals hing. Toen dronk hij uit een houten nap en riep:"J'ai bu ŕ la santé des Gueux! Vive le Gueux!" (Ik heb op de gezondheid van de bedelaars gedronken! Leve de bedelaar!). De edelen reageerden op de minachtende  benaming 'bedelaars",  door een  devies te bedenken:"en tout fidelles au roy, jusques a porter la besace". (Getrouw aan de koning tot aan de bedelzak) er werd ook een "bedelaarspenning" gemaakt. Het gewone volk nam het woord " gueux" over  Ze maakten er op zijn Nederlands  "geus"  van (in het meervoud geusen).

Wat in het Frans een minachtend scheldwoord was krijgt in het Nederlands een volledig nieuwe betekenis: het wordt de "eretitel" van de revolterende protestanten. Later krijgt ook het Franse woord "gueux" er deze betekenis bij.
Op het titelblad van het boekje uit 1581 (hiernaast) zien we duidelijk dat in de Franse zin onderaan het  woord "Geus" op zijn Nederlands geschreven wordt.

Een van de beruchtste geuzen was admiraal Willem van Lumey (naar Lummen bij Hasselt in Limburg), Graaf van der Marck (1542 -1578). Hij was niet enkel de aanvoerder van de watergeuzen en staat aldus bekend voor de inname van Den Briel maar ook voor de wreedheden begaan o.a. in Gorinchem (uitgesproken Gorkum - Gorcum). Hij kreeg als bijnaam "het everzwijn van Ardennen". Uiteindelijk wordt hij in 1576 verbannen door Willem van Oranje (de Zwijger). Hij keert terug naar Limburg en wordt opgepakt in Sint-Truiden door de prins-bisschop van Luik die hem in 1578 laat onthoofden. Willem van der Marck ligt begraven in de crypte van de familie Arenberg in het Kapucijnenklooster te Edingen.

Titelblad van een Geuzenliedboek:
"Een nieu Geusen Lieden Boecxken"

(KB Den Haag)

 

DE GEUZENPENNING
die als openlijk blijk van verzet werd gedragen

Op de ene kant was Filips II afgebeeld met de tekst "en tout fidelles au roy", op de andere kant stonden twee handen, die de belofte van trouw aan de koning voorstelden, omgeven door de bedelzak en de woorden "  jusques a porter la besace". Aan de onderkant hangt een kalebas en een  bedelnap zoals ze dikwijls door pelgrims en bedelaars aan de gordel gedragen werden.Hoge edelen droegen een vergulde of zilveren geuzenpenning, in plaats van hun met edelstenen ingelegde kettingen. Minder welstellenden waren tevreden met een   loden of tinnen versie.

Tegenwoordig is de Geuzenpenning een Nederlandse onderscheiding, waarmee jaarlijks mensen en instellingen worden geëerd die strijden tegen alle vormen van dictatuur, discriminatie en racisme in de samenleving. Deze onderscheiding is een initiatief van de Stichting Geuzenverzet 1940-1945. Eerder werd de Geuzenpenning toegekend aan onder meer de Duitse Bondspresident Richard von Weizsäcker, de Anne Frank Stichting, de Roemeense bisschop Lászlo Tökes, de president van de Tsjechische Republiek Vázlav Hável, de voormalige Colombiaanse presidentskandidate Ingrid Betancourt..

Besluit:
Hoogstwaarschijnlijk is de drank geuze in verband te brengen met de geuzen. Het was dus "geuzen-lambik" later "geuze-lambik", kortweg "geuze".  Het is dan ook maar logisch dat we de Nederlandse schrijfwijze volgen dus "geuze". De Franse "vertaling"  levert dan  "gueuze"(7) omdat dit het dichtst bij de Nederlandse uitspraak ligt. Om dezelfde fonetische redenen wordt in het Engels eveneens het woord "gueuze" gebruikt, of hoe een woord vanuit het Frans evolueert naar het Nederlands en terug naar het Frans.

(1) gueux: spreek uit "geu" -de vrouwelijke vorm van gueux was gueue wat erop wijst dat de eind-x enkel gebuikt werd in de schrijftaal ( bron Taal en Tongval). terug
(2) Het huis Culemburg was gelegen, in de Karmelietenstraat, links van het Egmontpaleis. Het werd  in 1568
op bevel van de gehate hertog van Alva afgebroken en de grond werd met zout bestrooid, om de voorstanders van godsdienstvrijheid en mindere belastingen te schandvlekken. Daarna liet hij er een zuil oprichten met het volgende opschrift: "Onder de regering van Philips II, de zeer katholieke koning van Spanje, liet don Ferdinand Alvarez de Toledo, hertog van Alva, landvoogd der Nederlanden, het huis dat op deze plaats stond tot de grond afbreken, omdat er werd samengezworen tegen de rooms-katholieke Kerk en tegen Zijne Majesteit, in het jaar 1568". terug
(3) Het paleis van de hertogen van Bourgondië was ongeveer gelegen waar nu het Koninklijk Paleis staat. terug
(4) De tekst was oorspronkelijk opgesteld door de Vlaamse edelman Philip van Marnix, heer van Sint-Aldegonde , maar afgezwakt door de tussenkomst van Willem de Zwijger. Philip van Marnix is ook de auteur van het lied "Wilhelmus van Nassouwe", sinds 1932 het Nederlands nationale lied.terug
(5) Het gebouw waarin de Europese Commissie  zetelt te Brussel draagt de naam van Berlaymont, omdat op die plaats een klooster stond van de "Dames du Berlaymont".terug
(6) De adel gebruikte het Frans als voertaal. Aan Filips II werd o.a. verweten dat hij enkel Spaans en geen Frans sprak. terug
(7) gueuze De uitspraak van de schrijfwijze "geus" zou in het Frans of Engels klinken  zoals  bij "Georges", daarom wordt na de g een u geplaatst zodat het uitgesproken wordt op zijn Nederlands "geuze". terug
Lees  de boekbesprekingen :
- Lambikland  van Tim Webb, Chris Pollard en Joris Pattyn
-
LAMBI(E)K en GEUZE" van Jef Van den Steen
Geuze in de Poëzie