Ceperski Przewodnik po Tatrach

 

Walery Eljasz-Radzikowski

 
  

Eljasz-Radzikowski Walery (12 IX 1840, lub 1841, Kraków - 22 III 1905 tamże). Malarz i grafik, autor przewodników tatrzańskich, wytrwały popularyzator Tatr i Zakopanego, wybitny działacz Towarzystwa Tatrzańskiego. Prawie całe życie używał nazwiska pojedynczego Eljasz (nie Eliasz), a dopiero w ostatnich latach podwójnego.
Studiował w krakowskiej SSP 1856-62 (głównie u Władysława Łuszczkiewicza) i w Monachium 1862-65. W okresie monachijskim, jako rekonwalescent po tyfusie, z polecenia Rządu Narodowego udzielał pomocy ochotnikom udającym się do Powstania Styczniowego. Po powrocie do Krakowa (1866) był nauczycielem rysunków w różnych szkołach, m.in. w Gimnazjum św. Anny 1872-91.
W swej twórczości malarskiej i graficznej zajmował się głównie tematyką historyczną oraz przeszłością i zabytkami Krakowa, ale także malarstwem sakralnym (obrazy w licznych kościołach, w 1871 freski w nowym kościele w Chochołowie, w 1898 obraz olejny św. Andrzeja do kościoła w Zakopanem), ilustrował książki i czasopisma, projektował teatralne kostiumy i dekoracje. Wystawiał swe dzieła od 1856, głównie w Krakowie i Warszawie, ale także we Lwowie, Wiedniu itd. Trwalszą jednak sławę zdobył swą związaną z Tatrami działalnością pisarską, artystyczną i społeczną.
Na pierwszej wycieczce górskiej był w 1860: przez Zawoje na Babią Górę, m.in. z Aleksandrem Kotsisem. W Zakopanem i Tatrach był po raz pierwszy w 1861 i odtąd prawie corocznie, m.in. w 1866 z Józefem Ignacym Kraszewskim. Był pierwszym „gościem” (turystą czy letnikiem), który w Zakopanem zbudował sobie dom: w 1877-78 przy Krupówkach, wg projektu swego brata (nie syna!) Stanisława. Po sprzedaniu w 1881 tego małego domku postawił w 1881-83 dom piętrowy („Eljaszówka") przy ul. Stara Polana, a przy nim w 1890-91 jeszcze jeden mały domek, oba także wg projektu brata Stanisława. Tylko ten ostatni domek zachował się do dziś.
Był zamiłowanym i wytrwałym turystą. Poznał prawie wszystkie w jego czasach zwiedzane szczyty i przełęcze tatrzańskie, i to w latach, kiedy nie były jeszcze często odwiedzane, np. Świnica (po raz pierwszy w 1868, było to dopiero III wejście na ten szczyt), Lodowy Szczyt (1873, IX wejście), Gerlach (1875). Parę większych wycieczek odbył z drem Tytusem Chałubińskim, z którym się przyjaźnił, m.in. w 1875 na Gerlach. W 1896 w towarzystwie Jana Kasprowicza i innych osób był na kilkudniowej wycieczce, w czasie której oglądano Ciemnosmreczyńskie Stawy i przechodzono przez Ciemne Smreczyny, co niewątpliwie zainspirowało Kasprowicza do napisania poematu „Krzak dzikiej róży w Ciemnych Smreczynach” (1896).
Walery Eljasz-Radzikowski chodził po Tatrach w epoce, kiedy wśród turystów polskich było regułą odbywać wycieczki pod wodzą przewodników góralskich. Jego przewodnikami bywali m.in.: Jan Gąsienica-Gładczan, Maciej Sieczka, Szymon Tatar, Jędrzej Wala starszy, Bartek Obrochta.
Już od 1861 rysował i malował widoki tatrzańskie i typy góralskie, a także prowadził zapiski. Pierwsze jego publikacje tatrzańskie to drzeworytnicze podobizny trzech słynnych przewodników tatrzańskich: Jędrzej Wala starszy, Maciej Sieczka i Szymon Tatar („Kłosy" 1866) ilustrowały artykuł Eugeniusza Janoty „Przewodnicy zakopiańscy”. Od 1870 ogłaszał już własne artykuły i książki o tematyce tatrzańskiej i podtatrzańskiej, ozdabiając je własnymi rysunkami, drzeworytami, litografiami lub miedziorytami, a później także własnymi fotografiami.
Z książek ukazał się najpierw jego „Ilustrowany przewodnik do Tatr, Pienin i Szczawnic” (1870), który miał pięć dalszych wydań, ulepszonych i rozszerzonych (1886, 1891, 1896, 1900). Przewodnik ten, chociaż w ostatnich swych wydaniach nie we wszystkim nadążał za szybkim rozwojem ówczesnej turystyki, był przez blisko pół wieku bardzo popularny, odgrywając doniosłą rolę w budzeniu zamiłowania do wycieczek w Tatry i na Podtatrze i przyczyniając się wydatnie do spopularyzowania Zakopanego i góralszczyzny w społeczeństwie polskim. Drugą z kolei tatrzańską książką Walerego Eljasza-Radzikowskiego były „Szkice z podróży w Tatry” (1874), ozdobione miedziorytami wg rysunków autora.
Poczynając od 1870 ogłosił w czasopismach trzech zaborów liczne opisy swych wycieczek tatrzańskich, przeważnie przez siebie ilustrowane, np.: „Świnnica, najwyższy szczyt w Tatrach Polskich” (1870), „Szkice z podróży w Tatry” (1870), „Wycieczka do Morskiego Oka przez Zawrat” (1873), „Obrazek z podróży w Tatry” (1874), „Wycieczka na Gerlach, szczyt najwyższy w Tatrach” (1876), Krzyżne (1877, z dużą panoramą) i wiele innych.
Propagował również turystykę po Podtatrzu i w związku z tym opublikował opisy na ten temat.
W czasie sporu granicznego o Morskie Oko napisał rozprawę „O nazwie Morskiego Oka w Tatrach” (1884, także po niemiecku i węgiersku) oraz drugą pt. „Spór o granice w Tatrach” (1901). Ważne dla dziejów turystyki tatrzańskiej jest jego „Wspomnienie o schroniskach nad Morskiem Okiem” (1903). Tematem jego licznych artykułów były też wypadki w Tatrach, zmarłe osoby zasłużone dla Tatr (Władysław Koziebrodzki, Kazimierz Łapczyński), wiatr halny, rysie w Tatrach, przewodnictwo tatrzańskie itd. Pisał też o zabytkowym kościele w Dębnie, o stylu zakopiańskim, o komunikacji na Podtatrzu i kilkakrotnie przypominał społeczeństwu o dziejach Chochołowa, zwłaszcza o Powstaniu Chochołowskim w 1846.
Tatrzańskie prace malarskie i graficzne Walerego Eljasza-Radzikowskiego to osobny, wielki rozdział jego twórczości artystycznej, obejmujący krajobrazy, panoramy, studia rodzajowe z życia górali i turystów, portrety itd. Są to obrazy olejne, akwarele, rysunki, drzeworyty, miedzioryty, akwaforty (m.in. cykl Studja z Tatr, 1904). Bardziej znane jego tatrzańskie obrazy olejne, tylko częściowo zachowane w muzeach, to m.in.: Zagroda tatrzańska (1868), Pasterze tatrzańscy (1869), Z życia w Tatrach (1875), Koleba ks. Stolarczyka (1876), Dolina Kościeliska (1877), Przewodnik tatrzański w drodze na Polski Grzebień (1878), Widok Giewontu od Zakopanego (1881), Morskie Oko (1881), Widok z Rusinowej Jaworzyny (1893), Kłusownik w Tatrach (1895), Sabała na wierchu grający (1895), Dudarz karpacki (1895), Rysy z grani we Wysokiej (1895), Targ w Zakopanem (1896), Bacówka w Tatrach (1896), Boginka tatrzańska (1896), Zbójnicy tatrzańscy (1898), Czarny Staw Gąsienicowy (1898), Rysy i Waga (1899), Juhas z owcami (1903, Góralka z obońkami (1904).
Nie mniej liczne są jego akwarele o różnorodnej tematyce tatrzańskiej i podtatrzańskiej (np. wysoko ceniony Kościół w Chochołowie, 1871), a niezliczone są rysunki, które tylko częściowo były reprodukowane w jego własnych i obcych pracach drukowanych. Dużo jego ilustracji tatrzańskich wydano też osobno: w czasopismach, na pocztówkach, papierze listowym i kalendarzach, również jako winiety lub karty tytułowe, na dawnych legitymacjach członkowskich TT itd. Na pocztówkach ukazały się różne serie, np. sceny z życia turystów, albo z okazji wygrania sporu granicznego o Morskie Oko, czy barwne serie jak Tatry i Baśń tatrzańska. Pośmiertnie liczne ilustracje Walerego Eljasza-Radzikowskiego również były i nadal są reprodukowane lub kopiowane w różnych publikacjach, m.in. na ozdobę okładek i na ekslibrisach, nieraz z przemilczaniem autorstwa. Rysował też mapy Tatr do swych przewodników. Należał do wcześniejszych fotografów tatrzańskich, już od 1890 zbiór jego zdjęć (zachowało się kilkaset) stanowi bezcenny materiał dokumentalny, przez autora dokładnie opisany i datowany.
Dodać trzeba, że w ogóle tylko w małym stopniu wykorzystano dotąd w druku spuściznę po Walerym Eljaszu przechowywaną w różnych zbiorach muzealnych i in.: rysunki, tzw. raptularze tatrzańskie (notatniki z zapiskami i szkicami, także akwarelkami), obfita korespondencja, pamiętnik itd.
Poza działalnością pisarską i artystyczną nie mniej ważna była działalność społeczna Walerego Eljasza-Radzikowskiego. Był jednym z założycieli i najbardziej zasłużonych działaczy TT od 1874. Pracował bezinteresownie w jego zarządzie przez 18 lat (1877-1905 z krótkimi przerwami), organizował przewodnictwo tatrzańskie i straż ochrony przyrody, wytyczał nowe ścieżki turystyczne (np. z Liliowego na Zawory) i dozorował ich budowy, pierwszy w Tatrach Polskich osobiście znakował farbą szlaki turystyczne (w 1887 szlak z Jaszczurówki przez Waksmundzką Polanę do Roztoki, potem także inne), czuwał nad schroniskami, opiekował się zakopiańskim kasynem TT, współpracował przy redagowaniu „Pamiętnika TT" i nowej mapy Tatr wydanej przez TT itd. Mieszkając każdego lata w Zakopanem, brał udział w licznych pracach społecznych, dotyczących najrozmaitszych spraw lokalnych, m.in. od 1891 w inicjowaniu i redagowaniu czasopism zakopiańskich, np. „Gazety Zakopiańskiej" (1893) i „Przeglądu Zakopiańskiego" (1899). Przez wiele lat był w Zakopanem postacią dobrze znaną i popularną. Górale zwali go Helijos.
Także poza Zakopanem i Tatrami Walery Eljasz-Radzikowski był bardzo czynny. Napisał i zilustrował szereg prac z dziedziny historii kultury i dawnych dziejów Polski. Przyjaźnił się i współpracował z wieloma wybitnymi Polakami, np. z Józefem Ignacym Kraszewskim (który mu pomógł przy druku pierwszego wydania przewodnika tatrzańskiego), z Tytusem Chałubińskim, z Janem Kasprowiczem. Sprowadził w Tatry Polskie pierwsze wycieczki Czechów, ilustrował pierwszą czeską książkę o Tatrach (Karola Droža Tatry 1897).
Walery Eljasz-Radzikowski należy do osób najbardziej zasłużonych w rozwoju polskiej turystyki tatrzańskiej i rozwoju Zakopanego. W piśmiennictwie tatrzańskim zajmuje jedno z czołowych miejsc. Jego twórczość graficzna i malarska odegrała niegdyś doniosłą rolę w popularyzowaniu tak mało wówczas znanych Tatr i Zakopanego, a dzisiaj stanowi niezwykle cenny materiał dokumentalny. Do „legendarnych" postaci tatrzańskich - Stolarczyka, Chałubińskiego, Sabały, Klimka Bachledy - trzeba dołączyć również i postać Walerego Eljasza-Radzikowskiego.
Wkrótce po śmierci Walerego Eljasza wydział TT postawił wniosek, „aby dla utrwalenia pamięci Zmarłego zaproponować komisji językowej nazwanie jednej z turni wznoszących się na Przysłopie Miętusim turnią Walerego EIjasza". Nazwa taka była jednak sprzeczna z zasadą już w 1903 uchwaloną przez TT: „Nazwa ludowa będzie zawsze i bezwarunkowo decydująca". Toteż proponowana dla Zawiesistej Turni nowa nazwa (Turnia Walerego Eljasza lub Eljaszowa Turnia) nie stała się nigdy oficjalną, chociaż pojawia się czasem w literaturze. Podobnie było z nazwą, jaką dla uczczenia Walerego EIjasza-Radzikowskiego nieco wcześniej (w 1904) zaproponował Karol Englisch dla wybitnej turni w masywie Baranich Rogów: Szczyt Walerego EIjasza (Walery Eljaszspitze; Eljasz Valér-csúcs); nazwa ta w ogóle poszła w zapomnienie, a owa turnia po wielu latach otrzymała inną nazwę: Wyżni Barani Zwornik.

Ceper  

www.ceper.com.pl

Powrót do listy