Thng mi Vit Nam - Nht Bn th k XVI-XVII

Nguyn Vn Kim

Vo th k XV-XVI, mc d cuc chin tranh ginh ot quyn lc v t ai gia cc lnh cha ang din ra ht sc quyt lit, nhng kinh t Nht Bn vn c nhiu bc pht trin r rt. Trong s pht trin chung , hot ng thng mi c vai tr quan trng. Vo thi gian ny, cng vi vic tip tc duy tr mi quan h bun bn truyn thng vi Trung Quc v Triu Tin th Ryukyu (lu cu), vi t cch l mt b phn thuc lnh th Nht Bn ngy nay, cn m rng quan h thng mi n mt s quc gia ng Nam (1).

Theo Minh s, t cui th k XV, do phi cng chu thn thuc Trung Quc v Nht Bn, Ryukyu c nhiu on triu cng n hai nc ny. Chnh quyn Naha c 171 thuyn sang Trung Quc v 19 thuyn n Nht Bn. ng thi, Ryukyu cng c 89 thuyn n An Nam, 37 thuyn n Java. Nu con s trn l xc thc th s thuyn ca vng quc Ryukyu n An Nam ch ng sau so vi Trung Quc, nc c tim nng thng mi ln nht chu (2).

Do c v tr a l thun li, li bit khai thc th mnh kinh t ca cc quc gia khu vc ng Bc , trong gn 2 th k XV-XVI, Ryukyu thc s gi v tr trung gian, trung chuyn hng ha gia hai khu vc ng Bc v ng Nam . Thuyn bun ca Ryukyu n Phc Chu (Trung Quc), Pusan (Triu Tin), cc cng ca Vit Nam, Pattani (Thi Lan), Java, Palembang, Sunda (Indonesia) Malacca, Sumatra v nhiu vng khc mua t la, gm s, hng liu, du l hi, ng voi...(3).

Theo mt b th tch c vit v quan h thng mi ca Ryukyu c tn l Rekidai hoan (Lch i bo n), vo th k XV c c thy 104 chuyn thuyn n giao thng vi cc nc ng Nam . Ch ring t nm 1425 n nm 1570 c 58 chuyn thuyn n Siam, Malacca: 20, Pattani: 10, Java: 6, Palembang: 4, Sumatra: 3, Sudan: 2 v An Nam: 1. Cng theo ngun th tch ny, nm 1509 quc vng Chuzan (Trung Sn) gi th cho vua nc An Nam v biu Vn th i vng (c th l L Tng Dc, 1509 - 1516) 1 vn cn lu hong, ngoi ra cn c o gip st, kim, cung, vi vc, st... Nh nghin cu Nht Bn Kin Seiki cho rng: da vo ni dung bc th ca Ryukyu gi cho quc vng An Nam c th suy on rng phi chng trc xy ra s kin g (nh cu vt thuyn b nn) khin Ryukyu phi thuyn sang cm n An Nam(4). Trn c s nhng pht hin gm c ca Vit Nam c nin i th k XV-XVI, tm c ti nhiu a im trong cc to thnh thuc cc tiu vng quc Bc Sn (Hokuzan), Trung Sn (Chuzan) v Nam Sn (Nanzan) Ryukyu, c th khng nh rng: quan h thc t gia vng quc Ryukyu vi Vit Nam chc chn l phong ph hn nhng ghi chp trong s liu.

Trong thi gian , thuyn bun Nht Bn t cng Bonotsu, Hakata, Hyogo, Sakai... n Naha, trung tm hnh chnh ca Ryukyu, mua v nhng sn vt t ng Nam . Sau khi B o Nha chim


Nguyn Vn Kim, Ts, Trng i hc KHXH & NV i hc Quc gia H Ni

Malacca nm 1511, do b cc on tu bun phng Ty cnh tranh v uy hip bng v lc, hot ng bun bn quc t ca vng quc Ryukyu b suy gim nhanh chng. n cui th k XVI v tr cu ni gia hai khu vc thng mi ng Bc v ng Nam ca vng quc ny do vy cng khng cn na. T , Ryukyu ch cn gi mi quan h bun bn mc hn ch vi mt s quc gia trong khu vc ng Bc . Trong th k XVII-XVIII, Ryukyu vn tip tc duy tr quan h vi Trung Quc v Nht Bn, hai nc c ngun hng xut khu phong ph, ng thi c nhiu nh hng chnh tr vi chnh quyn Naha.

V pha Nht Bn, vo cui th k XV n gia th k XVI, nn chnh tr t nc lun trong tnh trng bin ng. Trong bi cnh thng xuyn din ra cc cuc chin tranh gia cc tp on phong kin, chnh quyn trung ng thm ch c lnh cha a phng khng th kim sot cht ch c tnh hnh an ninh trong cc lnh a. Li dng tnh trng , nhiu ton cp bin Nht Bn, vi s tham gia ca nhng nhm hi tc nc ngoi, m rng phm vi hot ng t vng bin Nht Bn xung khu vc ng Nam . i Vit s k ton th vit rng: vo thng 10-1558, Thi s Trnh Kim dng biu xin sai con th ca Nguyn Kim l oan qun cng Nguyn Hong em qun vo trn th x Thun Ha " phng gic pha ng". Tuy on vn khng xc nh r "Gic pha ng" l gic nc no, hay t u ti, nhng xt trong tnh hnh khu vc lc by gi th rt c th "L mt biu hin khu vc ca nhng cuc tn cng di s ch huy ca ngi Nht vo thi gian t ti nh im dc theo b bin Trung Quc"(5).

Nh nghin cu Nht Bn Iwao Seichi cng cho rng vo nm 1578, hi tc ngi Nht n hi phn Vit Nam v cp thuyn bun ca mt thng nhn Trung Hoa l Trn Bo Tng ang vn chuyn ng, st v gm n Qung Nam(6). i Nam thc lc tin bin cng ghi li s kin nm 1585, Bch Tn Hin Qu (Shirahama Kenki) ch huy 5 chic thuyn ln n cp ca Vit, b thy qun ca cha Nguyn vi lc lng gm 10 chin thuyn tn cng, nh tan 2 chic(7). n nm 1601, trong bc th gi cho tng qun Tokugawa Ieyasu, khi ni n s kin ny, cha Nguyn Hong cho rng "Do khng bit Hin Qu l thng gia tt" nn cuc xung t ng tic xy ra ng thi, mong pha Nht Bn b qua s vic trn tip tc c thuyn n ng trong bun bn (8).

Nhn thc r vai tr ca ngoi thng i vi s pht trin kinh t trong nc v ph v th c quyn bun bn quc t ca thng nhn phng Ty, Hoa kiu trn th trng Nht Bn, t cui th k XVI, cng vi nhng hnh ng kin quyt dit tr nn hi tc, chnh quyn Toyotomi Hideyoshi khuyn khch nhiu on thuyn bun Nht Bn n cc nc ng Nam thit lp quan h thng mi. Vo thi Chu n thuyn (1592-1635), Nht Bn c quan h vi khong 18 khu vc lnh th, nhng a bn ch yu vn l cc quc gia ng Nam .

T cui th k XVI, do mi quan h, giao lu bun bn vi ng Nam tr nn rng m, thun li cho cng vic bun bn, nhiu cng ng ngi Nht sng nh c nc ngoi v lp nn nhng cng Nht, ph Nht. Mt s chuyn gia v quan h thng mi Nht Bn cho rng trong khong thi gian 30 nm (t nm 1604-1634), Mc ph Edo cp tng cng 355 giy php cho thuyn bun Nht Bn i ra nc ngoi. Trong , nhng a im thuc khu vc ng Nam l 331, chim t l 93,25%. S thuyn Nht Bn n bun bn ti cc thng cng thuc lnh th Vit Nam hin nay l 130, chim 36,61%. Thuyn n ng ngoi l 51 chic, trong An Nam (Hng Nguyn?) 14 chic, Tonkin (Bc B) l 37 chic, chim t l 39,23%; thuyn Nht n ng trong (Hi An) l 79 chic, chim 60,76%(9).

Hin nay, Nht Bn vn cn lu gi c mt ti liu lch s ht sc gi tr v quan h quc t ca Nht Bn thi k Edo. Tc phm l Ngoi phin thng th. Trong phn An Nam quc th c ni dung 56 bc th ca cha Trnh (ng ngoi) v cha Nguyn (ng trong) gi cho Mc ph Tokugawa cng vi th tr li ca Mc ph vit t nm 1601 n nm 1694. Qua nghin cu ni dung mt s bc th v nhng ngun s liu khc, c th thy gii cm quyn Vit Nam lc rt coi trng quan h vi Nht Bn, sn sng to iu kin thun li cho thuyn bun ca Nht Bn n giao thng v mun "Thng qua thng nghip ni tnh hu ngh gia hai nc" (10).

V phn mnh, gi vng ch quyn trong quan h i ngoi v cng trnh cho Nht Bn khng b l thuc vo nhng vn chnh tr quc t phc tp, Mc ph Edo kim sot cht ch hot ng thng mi thng qua vic thc hin ch Chu n thuyn. Chnh sch c th hin r trong ni dung bc th ca Tokugawa Ieyasu gi cho cha Nguyn Hong (1558 -1612) nm 1601: "Thng gia Nht Bn khi vt bin i bun bn xa xi, khng c vi phm chnh tr nhng quc gia i n. V ti suy ngh nh th nn xin Ngi yn tm. Thng thuyn ca quc gia chng ti, khi n Qu quc u mang theo vn th c p du Chu n. y l bng chng m ti cng nhn l thng thuyn. Thng thuyn no khng mang th Chu n th khng nn cho thng thng. Ti mun gi mt t v kh ca nc ti. y cng ging nh vt nh mn t phng xa ngn dm xin gi n, xin Ngi bo trng" (11).

Vo cui th k XVI u th k XVII, trong khuynh hng m rng quan h thng mi quc t, nhiu thng gia Nht Bn n bun bn vi Vit Nam nhng ch yu l tp trung Ph Hin (ng ngoi) v Hi An (ng trong). Quan h thng mi Nht - Vit pht trin phn thnh nht vo khong 30 nm u th k XVII. Trong thi gian , c th mt s thng thuyn t Vit Nam cng n Nht Bn. Theo Seiji Sasaki th vo thng 10 nm 1601 v thng 8 nm 1604, thuyn t An Nam trc tip sang Nht Bn bun bn(12).

Nh c v tr trung gian trn tuyn giao thng quc t ni lin khu vc ng Nam vi ng Bc , thuyn bun t nhiu nc nh: Trung Quc, Nht Bn, Siam, Malacca, Indonesia, Philippines, B o Nha, Ty Ban Nha, H Lan, Anh, Php... gh vo cc thng cng Vit Nam trao i hng ha, trnh bo v ly nc ngt. Trong quan h gia Nht Bn vi Vit Nam, ngoi nhng thuyn bun ca thng gia Nht thng n trao i hng ha th thng nhn Trung Hoa, H Lan cng ng thi gi vai tr quan trng trn tuyn bun bn ny. y cng l hai nc c quan h thng mi chnh yu v lu di vi Nht Bn ngay c trong thi k ng ca (1639-1853). Theo thng k ca W.Z. Mulder, trong vng 31 nm (1609 - 1640) c tt c 190 tu H Lan n Nht Bn, trong s tu xut pht t Tonkin (ng ngoi) v lc v c gh qua khu vc ny l 6, gh qua Quinam (Qung Nam, ng trong) l 11 chic (13). Nhng t nm 1637 - 1652, do nhu cu v t la ca th trng Nht Bn rt ln nn nhn chung hng nm H Lan u cho thuyn n nhp hng ca ng ngoi.

Sau khi chnh sch to quc ca Nht Bn c thc hin, trong vng 13 nm (1641-1654), tu bun ca VOC (Cng ty ng n - H Lan) em ti 51% (tng ng vi 3.538.000 gulden, n v tin t ca H Lan), tng lng t nhp vo Nht Bn. Li sut m VOC thu c rt ln, khong gn 200% do gi t ng ngoi r. Tng t nh vy, thng nhn Hoa kiu cng tham gia tch cc trn tuyn bun bn Vit - Nht. Trong thi gian t 1647 - 1720, c tt c 266 thuyn bun Trung Hoa xut pht t Vit Nam (Tonkin: 63, Qung Nam: 203) n Nht Bn (14).

Thuyn ca cc thng nhn ngoi quc n bun bn vi ng ngoi phi i theo h thng sng Hng v thng dng li khu vc ca sng hay Ph Hin kim tra hng ha v nh mc thu. Nhng mt hng xut khu ch yu ca ng ngoi l: t la, gm s v lm th sn. Cc mt hng nhp khu c dim tiu, lu hunh, cc loi sng, km, ng, st, tin ng, vi d Anh v nhiu sn phm hng ha, cng ngh phng Ty khc. Trong cun Lch s vng quc ng ngoi, Alexandre de Rhodes cho rng, trc nm 1627 c thng nhn Nht Bn n bun bn. H thng em bc, nhiu loi v kh n bn mua v t la(15).

C th ni, trc khi Nht Bn t quan h bun bn chnh thc vi Vit Nam th mt s mt hng th cng ca Vit Nam c thng nhn nhiu nc bit n. T nm 1517, khi Tome Pirea, i din u tin ca B o Nha trn ng t Malacca n Trung Quc m t v x Giao Ch: ni y c nhng t la p, hon ho v cao cp. T sng y c cht lng cao, nhiu mu sc phong ph.

Vo u th k XVII, nhu cu v t la ca th trng Nht Bn l rt ln. Do nhng tr ngi trong quan h vi Trung Quc, Nht Bn phi tm kim nhng th trng khc nhp t la v. c s u nhim ca Tokugawa Ieyasu, Wiliam Adam vn l thuyn trng ngi Anh v l i din ngoi giao ca Mc ph, bn ln vt bin n Vit Nam. ng n Vit Nam ln u tin vo nm 1614-1615 v ba ln sau vo cc nm: 1617, 1618 v 1619.

Trong quan h vi ng ngoi, thuyn bun Nht Bn phn ln l nhng thuyn c trng ti tng i ln v c th ch c 4.000 - 5.000 kg t sng. mua c t, thng nhn Nht thng phi biu tin, qu cho cha Trnh v nhiu loi quan chc khc. Hn th na, bn c hng ha t Nht Bn a sang h cn phi np thm cho ph Cha mt khon tin khong 400 kg bc th mi nhn c giy php bun bn vi thng nhn bn a. Thi gian, a im bn hng cng nh nhng ngi giao thip, bun bn vi Nht Bn cng c nhng quy nh c th. Hng nm, th th cng ng ngoi thng sn xut khong 15.000-16.000 kg t sng, 5.000 n 6.000 sc vi v i b phn c dt vi chiu di gp 2 ln chic o khoc ngoi ca Nht Bn. c th cung cp nguyn liu cho cc xng dt, vo th k XVII nhng ngi sn xut tm cch tng v tm. Tm m hai ln trong mt nm gm v h vo thng 4-5 v v ng thng 10-11. Sn lng t v ng ch bng khong mt na sn lng v h.

mua c t sng ng ngoi, ngi Nht phi dng tin bc c cht lng cao. Sau khi tho thun, t sng s c nh gi theo s tnh ton ca cc vin chc chnh quyn do cha Trnh c n. Sau khi mua c t, la, thng nhn ngoi quc cng phi i xin php ca chnh quyn ri mi c th cht hng ha ln thuyn. Thng thng, ngi Nht lu tr v tin hnh cc hot ng mu dch trong khong 2 thng. H thng n Thng Long hoc Ph Hin vo thng 4 v tr v vo cui thng 6.

Sau khi Mc ph thc hin chnh sch to quc, do thuyn Chu n khng th tip tc n cc thng cng quc t, nn hot ng kinh t thng mi ca Nht Bn phi ph thuc vo cc thng nhn Trung Hoa v H Lan... Mc d gp nhiu kh khn, nhng H Lan vn tip tc quan h vi cha Trnh ng ngoi. L do ch yu l th trng Nht Bn vn rt cn mt lng ln t, la ngoi nhp. Do nhng "ng gp" trong vic n p cuc khi ngha Shimabara, H Lan ngy cng chim c u th ti th trng Nht Bn v ngun cung cp t sng t ng ngoi tr nn rt cn thit cho vic khng nh v tr ca h Nht Bn. Hn th na, s t la ca H Lan nhp vo Nht Bn li khng phi chu s kim sot v nh gi ca ch pancada, ch bao mua t la do Nht Bn n phng t gi, m chnh quyn Edo vn p dng vi hng ha ca B o Nha. S u i ca Nht Bn to iu kin thun li cho thng nhn H Lan thu c li sut rt cao, thng l gp i so vi gi gc.

Lng t sng do H Lan nhp vo Nht Bn nm 1637 l 53.637 kin, cng vi s t ca B o Nha, con s ny ln n 141.000 kin. Do vy m lng t nhp vt qu nhu cu tiu dng ca th trng Nht Bn, v lm cho gi t gim t ngt. Sau nm 1639, do tu bun ca B o Nha b cm khng c n Nht Bn nn H Lan gn nh c chim th trng ny, v vy m hng ha do ngi H em n thu c li sut ln. Li nhun trung bnh ca mt hng satin v la l 65%. Nm 1644, do tnh hnh ngoi thng gia ng ngoi v Nht Bn c nhiu iu kin thun li, nn H Lan thu c li nhun l 300.000 gulden. Trong thi k 1637 - 1652, hot ng ca thng qun H Lan ng ngoi tun th theo nguyn tc ti chnh ca Cng ty ng n nn s lng hng ha, ngn qu, tu thuyn i li gia Nht Bn vi ng ngoi cng nh gia ng ngoi vi Batavia v i Loan u c s ghi chp c th v chnh xc. Bng thng k di y cho thy cng xut pht ca tu H Lan n ng ngoi, s hng ha cht ln tu v gi tr bc Nht Bn cng nh gi tr hng ha quy i sang ng gulden(16).

Bng 1. Gi tr hng ha xut khu v s tin H Lan em n ng ngoi

Nm

Ri cng

Tn tu thuyn

Gi tr hng ha

S tin

     

(gulden)

Bc NB

Gulden

1637

Hirado

Grol

188, 159

60, 000

171, 000

1637

Hirado

Santvoort

298, 303

100, 000

285, 000

1638

Hirado

Rijp

382, 459

130, 000

370, 000

1639

----

------

------

---

---

1640

1640

Taiwan

Hirado

Lis, Engel

Meerman

436, 748

255.916

 

80.000

 

228.000

1641

Batavia

Meerman, Cleen

Rootterdam

202, 703

43, 887

125, 079

1642

Batavia

Meerman

123, 102

40, 000

114, 000

1642

Nagasaki

Meerman

174, 427

60, 000

171, 000

1643

Nagasaki

Meerman

295, 110

100, 000

285, 000

1644

Nagasaki

Jongen Saijer

397, 590

135, 000

384, 750

1645

Nagasaki

Swarten Beerm Gulden Gans

300, 300

600, 000

171, 000

1646

Nagasaki

Hillegersberg

172, 006

60, 000

17, 100

1647

Nagasaki

Kampen

409, 510

130, 000

370, 000

1648

Nagasaki

Kampen, Witte Valk

377, 637

130, 000

370, 500

1649

Nagasaki

Maasland, Witte Valk

295, 776

100, 000

285, 000

1650

Nagasaki

Swarten Beer

383, 280

100, 000

285, 000

1650

Nagasaki

Witte Valk

211, 516

70, 000

199, 500

1651

---

---

---

---

---

1652

Nagasaki

Witte Valk

299, 442

105, 000

299, 250

Ngun: Nagazumi Yoko, Quan h thng mi ca Nht Bn vi ng ngoi na u th k XVII, tr.33

Trong quan h ca H Lan vi ng ngoi, t sng c coi l mt trong nhng thng phm quan trng nht. Bng thng k di y cho thy gi tr ca t sng trong tng kim ngch hng ha xut ra ca ng ngoi. Ngoi t sng, s hng xut khu cn c la, satin v nhiu loi vi vc khc. Bng thng k ch th hin t l t sng, nu tnh c la v satin th hng nm s t sng xut i chim 85%.

Bng 2: Tng kim ngch hng ha xut khu ca ng ngoi v gi ca t sng

Nm

Tn tu

Tng kim ngch hng xut khu (gulden)

Gi t sng (gulden)

1637

Grol

188, 708

168, 378

1638

Santvoort

187, 277

9, 133

1639

---

---

---

1640

Roch, Lis, Engell

749, 213

492, 256

1641

Meerman

240, 380

164, 077

1642

Meerman

129, 352

71 788

1643

Meerman

165, 556

101, 375

1644

Jongen Saijer

299, 572

189, 919

1645

Swarten Beer Gulden Gans

347, 506

243, 312

1646

Swarten Beer

257, 492

129, 590

1647

Swarten Beer

355, 658

231, 798

1648

Campen, Tartientie

393, 752

186, 995

1649

Campen

254, 126

200, 989

1650

Swarten Beer

329, 613

257, 939

1651

---

---

---

1652

Taijouan, Witte Valk

4341, 119

294, 425

Ngun: Nagazumi Yoko, Quan h thng mi ca Nht Bn... tr.34

S t xut khu ca ng ngoi mt phn c sn xut trong nc, nhng mt khc bo m lng t xut cho cc thuyn bun ngoi quc, ng thi p ng yu cu ca mt s ch thuyn v loi t c cht lng cao, nn ng ngoi vn cn phi nhp thm mt lng ng k t la ca Trung Quc. S t ny l do cc Hoa thng a n nhng im xut pht ca cc thng thuyn th rt kh xc nh.

Bng 3: Lng t sng nhp khu t Trung Quc ca ng ngoi

Nm

Kin

Nm

Kin

1640

9, 350

1647

---

1641

20, 750

1648

---

1642

---

1649

26, 500

1643

580

1650

30, 500

1644

---

1651

120, 827

1645

1, 300

1652

---

1646

3, 700

1653

30, 700

Ngun: Nagazumi Yoko, Quan h thng mi ca Nht Bn... tr.36

T ca ng ngoi thng c chia lm hai loi: t mua ca cha Trnh v t mua ca thng nhn t do. Hai loi t ny c th hin r trong t gi quy i. T sng mua ca cha Trnh thng c tnh bng bc tt vi t l quy i thp hn so vi thng nhn t do. Trong khi , cht lng t la m ph Cha cung cp khng cao bng t ca thng nhn trn ph. iu cho thy tnh chuyn quyn ca chnh quyn L - Trnh trong quan h thng mi.

Vo u nhng nm 1640, tnh hnh chnh tr ca ng ngoi lun c nhng bin ng ln. iu kin chnh tr nh hng n quan h kinh t vi cc nc. Nm 1643, thng nhn H Lan khng mua c t sng, v nm cha Trnh dn 100.000 qun tin nh ng trong. Do s b cp ot ti sn, nhiu thng nhn giu c ri khi kinh thnh Thng Long. Sn xut b ngng tr, nn khi tu H Lan cp cng khng th no mua c s t la v hng ha cn thit. Lin tc trong my nm, do lon lc, trm cp ni ln, ngay c ti Thng Long, th dt cng phi b chy v qu v hng dt khng c vn chuyn ln thnh ph. Thm vo , Trung Quc trong thi k chuyn giao quyn lc gia nh Minh vi nh Thanh, trong iu kin tnh hnh chnh tr, x hi ri lon nn nhiu ngnh sn xut cng b nh n. Trong thi gian ny, thuyn bun ngoi quc n Trung Quc gim i. Ngun hng nhp ca Nht Bn t i Loan cng khng c p ng, v vy m t sng ca ng ngoi tr thnh mt hng c gi tr v em li ngun li nhun ln cho cc thng nhn ngoi quc.

Trong cc hot ng kinh t ca Nht Bn vi ng ngoi ni ln vai tr ca mt thng nhn c tn l Wada Rizaemon. ng l ngi hiu r tnh hnh ca vng Thun - Qung v c coi l mt thng nhn chuyn bao mua t la. Sau khi chuyn ra kinh doanh pha Bc, Rizaemon c nhng lin h mt thit vi chnh quyn cha Trnh. Nm 1638, khi i din thng mi H Lan Karl Hartinck xin php cha Trnh thnh lp thng qun nhm bao mua t la v hng ha ca ng ngoi, ph cha giao cho ng thc hin k hoch ny. Nhng v Rizaemon mun can thip vo cng vic giao dch, bo h ti sn v nhn lc ca Cng ty, Karl Hartsinck vit th ln cha Trnh phn i. Theo nhng ngun t liu ca H Lan, Rizaemon c nhiu lin h vi thng nhn B o Nha v chnh ng ng vai tr tch cc trong vic vn chuyn t la t ng ngoi sang Nht Bn.

T nm 1644, i din thng qun ca H Lan ng ngoi l Brook Horst thit lp c mi quan h tt p vi Rizaemon trong vic xy dng thng qun, cng nh trao i hng ha v cho H Lan vay n. Thng qua vic duy tr quan h thng xuyn vi thng nhn H Lan, Rizaemon cng bit c nhng din bin chnh tr cn bn Nht Bn. Nm 1645, do c cuc bo lon din ra m cc hot ng thng mi quc t li b ngng tr. Ngy 23-5-1645, Rizaemon phi dn m v v trn chy trn chic thuyn mnh ca ng c buc sn vo tu ca H Lan. Nhng n ngy 6-8-1645, khi tnh hnh tm yn, Rizaemon li dng thuyn mnh i v pha h lu sng Hng. Ti y, ng mua go gi sang i Loan cng 100.000 kin ng mua c K Ch. Trong thi gian , ng cn dng thuyn i vo Thun Ha nhp mt khi lng ln t la v xut cho tu bun H Lan. "Trong khi tnh hnh trong nc c nhiu bin ng, ngoi ng ph bn cp bc honh hnh nn tt c mi ngi u rt gin d v tr v qu, c th thy c Rizaemon qu l mt con ngi dng cm v c ti khi vn bnh an v s i li mua bn gia K Ch v Thun Ha"(17).

Trong quan h kinh t, do khng th ch ng trong vn chuyn hng ha v Nht Bn, nn Rizaemon thng phi nh cc tu H Lan chuyn hng ha n Nagasaki hay Batavia. Thm ch bo m an ton, nm 1661, Rizaemon cn yu cu tu bun H Lan chuyn 14.000 ng bc Nht Bn ca gia nh gi t Nagasaki sang ng ngoi. Trn thc t nhiu ln yu cu vn chuyn hng ha ca ng b cc ch tu H Lan t chi v vic vn chuyn s lng hng ha s phng hi n li nhun ca VOC ng ngoi.

Nm 1664, do mt s kh khn, lng bc chuyn t Nht Bn sang ng ngoi dng cho vic mua bn, trao i hng ha b gim st. Vic thiu bc nh hng n i sng ca khng t ngi thuc gii qu tc, quan li v mt b phn th dn vn quen vi cc ngun thu nhp t hot ng ngoi thng. Bn cnh , cc th th cng hng nm cng cn khong 40.000 ng bc bo m cho vic trng du, m t, nui tm v dt la. Trn thc t, thng qua vai tr ca Rizaemon, cc thng nhn H Lan ng trc 50.000 ng bc cho 4 trng thn t mua t sng v 10.000 ng cho th dt.

Li dng tnh trng thiu tin lu thng ca ng ngoi, mc d b chnh quyn kim sot cht ch nhng cc thng nhn Nht Bn vn tm cch xut tin sang Vit Nam. Nm 1638, 120.000 tin ng Nht Bn c xut sang Vit Nam mua la. Nm 1650, ba chic thuyn mnh ca Rizaemon v 2 tu ca B o Nha nhp khu mt lng ln tin t Macao vo ng ngoi. Mc d cha r y l tin ng Trung Quc hay Nht Bn, nhng bn thn Rizaemon c k hoch ng ra nm vai tr lu thng tin t Nht Bn ng ngoi. Nhng k hoch khng thnh v gp phi s phn i ca ph Cha. Nh Trnh khng mun Rizaemon can thip qu su vo i sng kinh t. Hn th na, mc d nhu cu tin t ca ng ngoi l rt ln, nhng t gi gia tin t Nht Bn v hng ha cng lun bin ng. Nm 1665, v b thua l trong kinh doanh tin t Nht Bn, nn Rizaemon mc n H Lan 90.000 gulden.

Sau khi Nht Bn thi hnh chnh sch to quc, do ginh c u th thng mi, H Lan gn nh c chim th trng Nht Bn(18). Trong quan h vi Vit Nam, thng nhn H Lan cng t ra kh nhy bn vi nhng din bin chnh tr. Vic chnh quyn cha Trnh ng ngoi v cha Nguyn ng trong t nhiu c thi thn thin vi thng nhn ngoi quc, ngoi l do kinh t cn xut pht t nhu cu qun s. Cng vi mt s doanh thng phng Ty, thng nhn Nht Bn cng em v kh sang bn Vit Nam v thu c ngun li ln. Trong iu kin chnh tr phc tp ca cc din phn tranh Nam - Bc, khc vi Yamada Thi Lan, Rizaemon cng nh nhiu thng nhn Nht Bn khng tham gia vo cc mu toan chnh tr, ginh ot vng quyn, m ch chuyn tm vo hot ng thng mi. Vai tr ca ng trong vic duy tr v pht trin quan h thng mi gia ng ngoi vi Nht Bn cng nh gia Vit Nam vi cc nc phng Ty khc l mt ng gp quan trng.

i vi ng trong, vo th k XVI-XVII, thuyn bun Nht Bn n giao thng nhiu thng cng. Trong s cc thng cng , Hi An sm khng nh c v tr ca mt cng th quc t. y c coi l "Hi cng p nht, ni tt c ngi ngoi quc u ti v cng l ni c hi ch danh ting"(19).

khuyn khch ngoi thng, cha Nguyn to nhng iu kin thun li nht nh cho cc on thuyn bun ngoi quc t: Phc Kin, Macao, Nht Bn, Manila, Campuchia v Malacca... n trao i hng ha. "Tt c u em bc ti x ng trong em hng ha ca x ny v"(20). Nhng, theo Cristophoro Borri: "Ngi Tu v ngi Nht l nhng ngi lm thng mi chnh yu x ng trong"(21).

Cha Nguyn cho php thng nhn cc nc ny c chn a im thun li lm ni c tr v bun bn. Do vy, Hi An hnh thnh hai khu ph "Mt ph ngi Tu v mt ph ngi Nht. Mi ph c khu vc ring, c quan cai tr ring v sng theo tp tc ring. Ngi Tu c lut l v phong tc ca ngi Tu v ngi Nht cng vy"(22). Vo gia th k XVII, khu ph dnh cho ngi Nht c chng 60 gia nh sinh sng. Tc l c khong trn 200 ngi sng trong khu ph ny. ng u mi khu ph l trng khu. Cha Nguyn thng giao cho trng khu ph trch cc cng vic nh: cng v, thu v v chu trch nhim v mi hot ng trong khu ph.

Thi gian bun bn ca thng nhn Nht Bn Hi An thng ko di 3 n 4 thng, va i gi ma va ch mua gom hng. Theo L Qu n, Qung Nam l mt vng t rt giu c: "Thun Ha khng c nhiu ca ci, u ly Qung Nam, v x Qung Nam l t ph nhiu nht thin h. Ngi Thng Hoa, in Bn bit dt vi la, vc, on, lnh, l, hoa mu kho p chng km Qung ng, rung ng rng ri, la go tt p, trm hng, tc hng, sng t, ng voi, vng bc, i mi, trai c, bng, sp, ng, mt, du, sn, cau, h tiu, c, mui, g lt u sn xut y"(23).

Tuy nhin, do s ph thuc vo t nhin v nhng hn ch trong kinh t, sn xut hng ha xut khu, nn vo ma bun bn, thng nhn ngoi quc thng khng mua c s lng hng theo nhu cu. Do vy, c lng hng cn thit, cc thng gia Nht Bn phi c ngi li mua gom hng ha, hoc tm n tng h sn xut t tin mua bao trc ton b s sn phm m cc h th cng lm ra chun b cho ma mu dch nm sau. Ngoi t la, thng gia Nht Bn cn mua v trm hng, ng ma, gm snh v nhiu loi lm, th sn khc.

Do s thc y ca ngoi thng m nhiu ngnh kinh t c bit l cc ngnh sn xut th cng c iu kin pht trin. Nhng mt khc, s phn thnh mt thi ca quan h thng mi cng gn lin vi iu kin sn xut, quy m v trnh k thut ca cc lng ngh th cng. ng ngoi, bn cnh mt Thng Long 36 ph phng vi nhiu ngh th cng truyn thng, nhng vng ph cn cng c nhng lng ngh ni ting nh lng gm: Chu u, Hp L, Bt Trng, Hng Canh... cng nhiu lng dt vng Bc Ninh, H Ty, Hi Dng, Hng Yn. Ti Ph Hin, c coi l tin cng ca Thng Long, vo th k XVII-XVIII cng hnh thnh nhiu phng th cng nh: Th nhum, Ni t, Thuc da, Hng cau, Hng chn, Hng sn, Hng nn... Da trn cc pht hin kho c hc, cc nh khoa hc Nht Bn tm thy c Ryukyu, Sakai, Osaka, Nagasaki... nhiu hin vt gm snh Vit Nam c nin i t th k XV-XVI n th k XVIII, trong s cn c c nhng hin vt th k XIV, thi Trn (24).

i vi ng trong, khu vc Qung Nam v mt s vng ph cn, nhiu lng ngh th cng c s pht trin vt bc. Ngh dt vng Thng Hoa, in Bn; ngh gm Thanh H; ngh mc, lm ghe thuyn Kim Bng... u c nhng bc pht trin. Do nhng ngun li kinh t v nhu cu cung cp nguyn liu cho sn xut th cng nghip m nhiu vng, t trng la c chuyn sang trng ma, du, h tiu... S pht trin ca mt s ngnh th cng v kh nng khai thc ti nguyn t nhin khng nhng gp phn nng cao mc sng ca mt b phn x hi, tng cng mi giao lu gia cc vng kinh t m ng thi cn khuyn khch s pht trin ca nhiu ngnh sn xut khng trc tip to ra sn phm hng ha xut khu. Thng qua hot ng ngoi thng, nh nc cng thu c nhng khon thu ln t cc on thuyn bun.

Trong qu trnh lm n, sinh sng Vit Nam do c nhng hiu bit v vn ha, ngn ng, kh nng thng thuyt v tnh trung thc, thng nhn Nht khng ch c ngi Vit m c nhiu ngi nc ngoi tin cy, nh lm trung gian bun bn. Thng qua cc hot ng kinh t, giao tip x hi, mt s thng gia Nht Bn kt hn vi ngi Vit. Trn tm bia Ph linh sn trung Pht ng Hoa Nghim, cha Non Nc, Nng, c to lp vo nm 1640 cn ghi li tn ca 5 ngi Nht ly v Vit. tng thm tnh giao hiu gia hai nc, mt s cha Nguyn cn nhn cc thng gia Nht Bn lm con nui. Nm 1604, Nguyn Hong nhn Hunamoto Yabeiji, mt thng gia v cng l phi vin u tin ca chnh quyn Tokugawa ti ng trong lm con nui. n thi Nguyn Phc Nguyn (1613 - 1635), nm 1619 ng g cng cha Ngc Vn cho mt thng gia ngi Nht l Araki Sutaro. Araki c i tn Vit Nam v tr thnh hong thn ca chnh quyn ng trong. Sau cng cha cng chng tr v Nagasaki v mt vo nm 1643. Hin nay, m ca Araki v v l cng cha Ngc Vn, m ngi Nht tru mn gi l nng Anio, vn c bo tn trn trng Nagasaki. Bo tng ngh thut thnh ph vn lu gi mt chic gng qu vi bn ch An Nam quc knh m cng cha em v t Vit Nam. Chic gng c sn xut chu u v c th l tng phm ca cha Nguyn dnh cho cng cha lm ca hi mn khi theo chng v Nht Bn(25).

Trong quan h vi Nht Bn, mt s cc thng gia khc cng c cha Nguyn ht sc qu mn. Thng nhn Toba c cha Si Nguyn Phc Nguyn nhn lm con nui v dnh cho nhiu u i v thng mi. Cng vi nhng li ch kinh t, mi giao hiu thn tnh cng gp phn khng nh vo vic pht trin quan h thng mi gia hai nc thi k ny (26).

Ngoi nhng giao lu kinh t, c cha Trnh v cha Nguyn u mun da vo quan h vi thng nhn ngoi quc tng cng sc mnh qun s. Nhm dnh u th trong cc cuc giao chin, ng ngoi cng nh ng trong u nhp v thuc sng, ng c sng, i bc v nhiu loi v kh khc. Trong quan h vi Nht Bn, ngoi vic nhp khu ng v tin ng th "Vic h bun bn thng xuyn vi ngi Nht em li cho cha rt nhiu ao hay gm ao theo kiu Nht Bn, vi nc thp rt tt"(27). V l do an ninh, nh nc lun nm c quyn v vic mua bn v kh, kim loi vi thng nhn ngoi quc.

Sau khi chnh quyn Nht Bn thc hin chnh sch to quc, thuyn bun Nht Bn khng c php i ra nc ngoi nhng tu bun ca H Lan, thng thuyn Trung Quc, Triu Tin, Ryukyu v mt s nc ng Nam vn c th tip tc n Nht Bn trao i hng ha, bun bn. Nh m quan h gia Vit Nam v Nht Bn khng b gin on. Nm 1688, tc l 49 nm sau khi chnh sch sakoku c thc hin, cha Nguyn vn gi th cho Mc ph Edo yu cu m li quan h thng mi v mong mun nhp v nhiu tin ng tng cng kh nng ti chnh. "Ti thm ngh, nc ti by gi cn rt nhiu kinh ph cho lu thng tin t, nhng k thut ch to tin t khng c, nn nh phi gc vn ti chnh li. Ti nghe rng, qu quc sn xut ng tt, v ch to tin tu theo nhu cu. Nu tht nh th ti sao khng ch tht nhiu tin bng ng cu nhng nc ngho v tin t. iu mong mun i vi qu quc l qu quc lm lut lu thng tin t nc ngoi, v giao dch vi nc ti v hai quc gia chng ta cng c li. Nu c nh th, lng tin s thng qua tnh hu ngh, xy p tn ngha, hai quc gia tr thnh mt mi gia nh. y l iu tht tuyt vi"(28).

Sau 45 nm chin tranh lin min (1627 -1672), qua 7 ln giao tranh, huy ng sc ngi, sc ca cho chin tranh, tim lc kinh t ca c ng ngoi cng nh ng trong c phn suy kit. ng trong, cha Nguyn mun cng c li quan h thng mi vi cc nc khi phc kinh t v y nhanh cng cuc khai ph vng t phng Nam. Nhng, tnh hnh chnh tr khu vc v hot ng ca h thng thng mi quc t c nhiu thay i. Chnh sch ng ca, hn ch ngoi thng ca chnh quyn Edo ngy cng c thi hnh cht ch. Di tc ng ca chnh sch ng ca, t sau nm 1635, do khng th tr v nc, mt s kiu dn Nht Bn li Vit Nam lm n, sinh sng v ho nhp chung vi cuc sng ca ngi Vit.

iu ng ch l trong quan h vi Nht Bn th k XVI-XVII, mc d nhiu thuyn bun Nht Bn cng tng n bun bn vi ng ngoi nhng y khng hnh thnh mt khu ph Nht tng t nh Hi An ng trong, Manila Philippines hay Ayutthaya Siam. ng ngoi, ngi Nht c th sng tn mn ti mt vi a im khc nhau Thng Long, Ph Hin. Trong chuyn i n ng ngoi nm 1637, thng gia H Lan Karl Hartsinck nhn c s gip ca mt hoa tiu kim phin dch ngi Nht ca sng Cm tn l Guando. Ln n K Ch, ng ta li gp nhiu ngi Nht lm ngh phin dch, mi gii v cui cng c mt ph n Nht l Ouru-san (b Ouru) gip tn tnh c th gp vua L v cha Trnh. Ti lng Bt Trng, Gia Lm, H Ni, h Nguyn Quan Gip vn cn lu gi cun gia ph c vit v cuc hn nhn gia mt ph n Bc quc Nht Bn c tn l L th hiu Diu Quang kt hn vi mt v quan nh L, gi chc Tng binh s tc Lm Th hu (29). Ph Hin vn cn c nhng a danh Bc Ho v Nam Ho. C nh nghin cu cho rng c th l khu sinh sng trc y ca ngi Nht(30). Theo tc gi Greets "Nhng ngi Nht ny n t thng qun Hirado, h ni vi nhau bng ting Nht, iu chng t rng vo thi k ny, vic bun bn gia Nht Bn vi ng ngoi c tm quan trng ln. Bc s Maget lc ng ngoi trong 2 nm cho bit ng cng nhiu ln gt nhng ngi c dng vc hon ton Nht Bn. C nhng lng c nhiu ngi gc Nht sinh sng, h ch kt hn vi nhau. H cho bit t tin ca h l t Nht Bn n nhng by gi h khng cn ni ting Nht na. Nhng lng ny chuyn sn xut ra loi gm s hoa lam rt ging gm s Hizen sn xut ti Nht Bn. Bc s Maget gp mt tp v n tr iu khin bi mt dn nhc, tt c h u l nhng loi hnh ngi Nht tht thun khit"(31).

Trong nhng nm gn y trn vng t Qung Nam, ti cc thng cng min Trung Nam B hay trong mt s di tch lch s Bc B, cc nh khoa hc Vit Nam v Nht Bn pht hin c nhiu hin vt gm s, tin v gng ng Nht Bn. C th k n mt s pht hin tiu biu nh vic tm thy gm s Hizen c nin i gia th k XVII di tch Vn Miu v Bch ha tng hp, H Ni; vng Lam Kinh, Thanh ha; khu m c ca h inh ng Thch, huyn Kim Bi, Ho Bnh; khu m c i Lng, huyn Bo Lc, Lm ng(32)... y chnh l nhng du n sinh ng v mt thi pht trin nhn nhp trong quan h giao thng Vit - Nht.

V Nht Bn, ti mt s n, cha cng nh trong nhng dng h tng bun bn vi Vit Nam vn cn gi c nhiu k vt gi tr. l bc tranh Giao Ch quc mu dch hi n Jomyoji (Nagoya) din t mt chic thuyn Chu n cp bn thng cng vng Qung Nam; nhng bc tranh n Kiyomiju (Kyoto) v thuyn bun Nht Bn t Vit Nam tr v nc an ton sau mt chuyn i... Hin nay, ti Bo tng quc gia Nht Bn cng nh mt s bo tng, su tp t nhn khc vn cn lu gi nhiu gm qu c sn xut ti Vit Nam gi l "gm Cauchi" (Giao Ch) hay gm An Nam. V, gm Nht Bn mang "phong cch Cauchi" rt c a chung trong nghi l tr o ca Nht Bn(33). Mt loi vi bng dt bng phng php th cng truyn thng ang c khi phc thnh ph Matsuzakada (tnh Mie) gi l Liu iu b tng truyn cng c ngun gc Vit Nam th k XVII.

Bc sang th k XVIII-XIX, tuy quan h Vit - Nht c phn b gin on, nhng mt s giao lu kinh t, vn ha vn tip tc c duy tr. Nhn li quan h Vit - Nht trong lch s, ta c th thy: do tng i gn gi v v tr a l, li c chung nhiu nt tng ng v lch s, vn ha nn quan h gia Vit Nam v Nht Bn c xc lp sm trong lch s v tn ti qua nhiu th k. Tri qua thi gian, mc d khng trnh khi nhng bc thng trm, nhng truyn thng hu ngh gia hai nc to nn c s thit yu cho s pht trin quan h hp tc v s hiu bit gia hai dn tc trong thi k cn - hin i./.

Ch thch:

1. Atsushi Kobata & Mitsugu Matsuda: Ryukyuan Relations with Korea and South Sea Countries, Kawakita Printing Co., Ltd, Kyoto, Japan, 1969

2. Fusaki Maehira: The Golden Age of the Ryukyu Traders, Pacific Friend - A Window on Japan, April 2000, Vol.27, No.12, p.28-33

3. Josef Kreiner (Ed.): Sources of Ryukyuan History and Culture in European Collections, Iudicium Verlag Gmbh Munchen, 1996, p.43-52

4. Kin Seiki: Mu dch ng Nam ca vng quc Ryukyu v gm s Vit Nam pht hin c Okinawa, Bo co vn tt ti Hi tho quc t: Quan h Vit - Nht th k XV - XVII qua giao lu gm s; Trung tm Nghin cu Vit Nam v Giao lu vn ha, HQG HN - Vin Nghin cu Vn ha quc t, H n Chiu Ho Nht Bn, HN.12-1999

5. Keith W. Taylor: Nguyn Hong v bc u khi cuc Nam tin ca ngi Vit, Nhng vn lch s Vit Nam (nhiu tc gi), Nxb Xa & Nay – Nxb Tr, 2001, tr.163

6. Nguyn Tha H - Phan Hi Linh: Quan h thng mi gia Nht Bn v Vit Nam th k XVI-XVII, Quan h Vit - Nht th k XV - XVII..., Tld, HN.1999

7. i Nam thc lc tin bin, q.2 Nxb KHXH, HN.1962, tr.37

8. Kawamoto Kuniye: Nhn thc quc t ca cha Nguyn Qung Nam cn c theo Ngoi phin thng th, th c Hi An, Nxb Khoa hc x hi, HN.1991, tr.171

9. Li Tana: X ng trong - Lch s kinh t - x hi Vit Nam th k XVII v XVIII, Nxb Tr, Tp HCM 1999, tr.90-91

10. Kawamoto Kuniye: Nhn thc quc t ca cha Nguyn... Sd, tr.171

11. Sd, tr.172

12. Seiji Sasaki: A Chronological Table of Modern Japanese Shipping, Kobe Economic & Business Review, Kobe University, 1964-1965

13. W.Z. Muler: Hollanders in Hirado, F. Van Dishoeck - Haarlem, p.263-301

14. Li Tana: X ng trong - Lch s kinh t - x hi Vit Nam..., tr.101

15. Alexandre de Rhodes: Lch s vng quc ng ngoi, U ban on kt cng gio, Thnh ph HCM 1994, tr.36

16. Nagazumi Yoko, Quan h thng mi ca Nht Bn vi ng ngoi na u th k XVII, (Nht ng), Bo co khoa hc hng nm, i hc kinh t Josai, Saitama, Nht Bn, 1992, tr.33

17. Nagazumi Yoko, Quan h thng mi ca Nht Bn vi ng ngoi na u th k XVII, Tld, i hc kinh t Josai, tr.38

18. Nguyn Vn Kim: Chnh sch ng ca ca Nht Bn thi k Tokugawa: Nguyn nhn v h qu, Nxb Th gii, HN, 2000

19. Chistophoro Borri: X ng trong nm 1621, Nxb Thnh ph HCM 1998, tr.91

20, 21. Sd, tr.89

22. Sd, tr.92

23. L Qu n: Ph bin tp lc, L Qu n ton tp, Nxb Khoa hc X hi, HN.1977, tr.337

24. Quan h Vit - Nht th k XV - XVII qua giao lu gm s. Xem bi ca cc tc gi Nht Bn, Tld, HN.1999

25. Nguyn Quang Ngc, T liu kho st in d, Nht Bn, 1999. Xin tham kho thm: Kondo Shozai Zenshu: An Nam k lc co, 1798, Nxb Kokusho Kanko Kwai, Tokyo, 1906

26. Li Tana: X ng trong - Lch s kinh t - x hi Vit Nam..., tr.94

27. Chistophoro Borri: X ng trong nm 1621, Sd, tr.83

28. Kawamoto Kuniye: Nhn thc quc t ca cha Nguyn... Sd, tr.177

29. Phan i Don: V mt gia nh Vit - Nht th k XVII, Tp ch Xa Nay, s 74, thng 4-2000, tr.23

30. L Vn Lan: V tr ca Ph Hin trong lch s cc th c Vit Nam, Ph Hin, K yu Hi tho khoa hc, S VHTT - TT, Hi Hng 1994, tr.186

31. Nguyn Tha H - Phan Hi Linh: Quan h thng mi gia Nht Bn v Vit Nam th k XVI-XVII, Quan h Vit - Nht th k XV - XVII..., Tld, HN.1999

32. Tng Trung Tn: Tnh hnh trao i v bun bn gm s gia Vit Nam v Nht Bn th k XIV-XX, Tp ch Nghin cu lch s, s 3, 2000, tr.67-73

33. Hiromu Honda & Noriki Shimazu: Vietnamese and Chinese Ceramics Ued in the Japanese Tea Ceremony, Oxford University, 1993.