ىزدەۋ
كورۋ: 5669|جاۋاپ: 39
باسىپ شىعارۋ الدىنعى تاقىرىپ كەلەسى تاقىرىپ

اڭىزعا اينالعان ماحاببات

[جالعانىمدى كوشىرۋ]
ءمالىم قاباتقا جوتكەلۋ
1#
    1952- جىلدىڭ قىسى. كۇن جەكسەنبى ەدى. اڭگىمەلەسىپ، وتكەن- كەتكەننەن ءسوز قوزعايىن دەپ ساقاري جاباي ۇلىنىڭ ۇيىنە باردىم.
    ءجۇرت <<ساقاري كوجاڭ>> دەپ اتايتىن بۇل كىسى 19-عاسىردىڭ 90- جىلدارىندا قازاقستاننىڭ زايسان رايونىندا تۋىپ، بالا كەزىندە مولدادان وقىپ، نوعاي ساۋداگەردىڭ ءۇي شارۋاسىن ىستەي ءجۇرىپ، جاڭاشا مەكتەپتىڭ دە شەتىن كورىپ، كەيىن سوۆەت وداعى قۇرىلعاندا بولىستىققا كانديدات بولىپ تا سايلانىپ، ءوز كەزىندە پىسىق، ەلگەزەك، اقىن دا بولىپ اتقا مىنگەن كىسى. قازاقستاندا كوللەكتيۆتەستىرۋ جۇرگىزىلىپ، جاپپاي تۇتقىنداۋ باستالعان كەزدە ءور التاي توپىراعىنا قاشىپ ءوتىپ، ءشارىپقان داۋىرىندە بۋىرشىن اۋدانىنىڭ حالىق ىستەر بولىمىندە كوجاڭ بولىپ ىستەگەن. مەنىڭ كوپتەن اڭگىمەلەسەتىن، سىرلاس، دوسجار ادامىمنىڭ ءبىرى. اسىرەسە حالىق باسىنان وتكەن تاريحي اڭگىمەلەردى وتە جاقسى بىلەدى. بىلۋمەن بىرگە وتىرىك قوسپاي، جاقسىلىقتى ءوز جاعىنا تارتپاي، كەيبىر اۋقىمعا بايلانىستى تارتىنباي، تۋراسىن ايتاتىن ادام.
    مەن ۇيگە كىرگەنىمدە بالا- شاعاسىمەن تۇسكى شايدا وتىر ەكەن. امان- سالەمدەسىپ تورىنەن ورىن بەرىپ، اڭگىمەگە كىرىسكەن سوڭ-اق:
    -وي، اسقار، سەن مىنا <<قۇرالاي سۇلۋدى>> وقىدىڭ با؟-دەدى ماعان سۇراۋلى قاباقپەن. ءوزى الدە نەگە شيىراپ وتىرعان سەكىلدى، ىزالى بەينە تانىتىپ، شىتىنا قاراپ.
    ساقاري اشاڭ ءجۇزدى، ات جاقتى، تۇكسيگەن قالىڭ قاستى كىسى ەدى.بايقاي قويدىم، بابىنا كەلىپ زەرىگىپ تۇرعان اتتاي سويلەسكىسى كەپ، ىشتەگىسىن ايتىپ ارىلعىسى كەپ تۇرعان سەكىلدى. كىشى بايبىشەسى نۇرجامال دا شالىنىڭ جاعدايىن تۇسىنسە كەرەك، جاڭاعى داستارقاندى جاڭالاپ، شايعا قورالانعان بالا- شاعانى وتاۋعا شىعارىپ، ىلەزدە ەكەۋىمىزدى وڭاشا قالدىردى.
    -ە، وقىدىم، يسا شابىتتى اقىن ەكەن،-دەدىم مەن بۇل سۇراۋعا باسىندا انشا ءساپ سالماي.
يسانىڭ اتىمەن تانىس بولعانىم دا سول <<قۇرالاي سۇلۋ>>    داستانىن وقۋدان باستالعاندى.<<ءۇش ايماق>> ۇكىمەتى قۇرىلعاننان كەيىن سوۆەت وداعىمەن مادەني بايلانىس ورناتىپ قازاقستاننان الدىندا <<قازاق ەلى>> كەيىن <<جاڭا ءومىر>>، وزبەكستاننان <<شارح اقيقاتى>> باسپالارى ارقىلى ءبىز ءۇشىن، ياكي شينجياڭدا جاساپ جاتقان تۇركي ءتىلدى حالىقتار ءۇشىن ۇيعۇر، قازاق تىلدەرىندە قازىرگى اراب الفاۆيتى نەگىزىندە ادەبي،ساياسي كىتاپتار كەلىپ تۇراتىن. يسا اتىمەن دە وسى باسىلىمدار ارقىلى تانىسقانبىز.
    -شابىتى قۇرسىن. مىناۋ سەنىڭ اتاڭ بەگەننىڭ باسىنان وتكەن ۋاقيعا. سەن ۇعىپ- بىلمەي جۇرگەندە، ەل وزىنە اۋدارىپ جازىپ كەتتى ەمەس پە، مىنە!...
    -ءا، قويىڭىزشى، بەگەننىڭ باسىنان وتكەندى يسا قايدان ءبىلسىن، ءوز ەلىندە دە وسىنداي ۋاقيعا بولعان دا.
    -ءماسساعان، اسقار، قىزىق ەكەنسىڭ عوي. ول نەگە بىلمەيدى ەكەن؟ يسا دەگەن وسى ەرتىس بويىنىڭ، مىنا كەرەكۋدىڭ جىگىتى. بودان كەرەيلەرمەن ارالاس- قۇرالاسوسكەن ەلدىڭ بالاسى ەمەس پە، مەنەن گورى كىشى- اۋ دەيمىن. زامانىمىز ءبىر، تۇسىمىز ءبىر، توپ جيىنداردا تالاي بىرگە بولعان جەرىمىز بار.
    ءبىزدىڭ جۇڭگو ەلىنە قاراعان ءور التاي كەرەيلەرى قازاقستان توپىراعىندا قالعان اباق كەرەي ۇرپاعىن بودان كەرەي (ورىسقا باعىندى بولعان دەمەكشى) نەمەسە <<بەس كەرەي>> دەپ اتايدى. بەس كەرەي دەيتىنى جانتەكەيدڭ ەسىرگەپ، سامىرات، تۇكىباي بالالارى، جادىكتىڭ يتەڭمەن ۇرپاقتارى، يتەلى، جاستابان، مەركىت وسى بەس اتا بالالارىنان ۇلتاندى ەل قالعان. كەيتىندە ەكى-ءۇش بولىس ەلگە جەتىپ، قازىرگى سەمەي، شىعىس قازاقستان وبلىستارىن مەكەن تۇتقان ەل.ال يسا اقىن كەرەكۋدىكى بولسا، كەرەي ىشىنە تاراعان اڭىزداردى ابدەن ءبىلۋى دە مۇمكىن.
    -يسا ويباس قىپشاق مونتاي ءبيدىڭ ايتقانى ەدى دەپ وتىر عوي،- دەدىم ساقاڭدى قىتىعىنا تيسە ءتۇسىپ.
-ءاي، شىراعىم، اسقار، سوۆەت ەلىندە بايلاردىڭ تامىرىنا بالتا شاپقاندى بىلمەيسىڭ بە؟ سول سەبەپتى بەگەن بايدى ونىڭ ۇرپاعى ءور التايدا ەدى دەپ ايتا الماي رۋى ويباس قىپشاق دەپ، اتىن مونتاي دەپ وزگەرتىپ، ءىز تاستاپ وتىر. بىزدەن ءىز تاستاپ وتىرعان جوق.

باعالاۋ

قاتىناسقاندار سانى 2كۇشى +13 جيناۋ سەبەبى
قۇسىني + 3
تۇمار + 10

باعا ەستەلىگى

2#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:03:02 | اۆتوردىكىن عانا
    ۇكىمەتتەن ءىز تاستاپ وتىر. <<ساپتى اياقتان اس ءىشىپ، سابىنان قاراۋىل قاراعان>> زاماندا جازىلعان نارسەلەر عوي. يسا نە ويمەن ادام، رۋ اتتارىن وزگەرتتى ول ءوز الدىنا. ەندى بۇل ۋاقيعا سەنىڭ اتاڭ بەگەننىڭ باسىنان وتكەنىن بىلەيىك. سەن بۇل سوزىمە ءالى كۇماندى وتىرسىڭ با؟-دەپ ماعان سۇراۋلى قاباقپەن ءبىر تۇيىلە قاراپ الدى.
    -ول جاي سولايى- سولاي عوي، ءبىراق مەن ءسىزدىڭ ايتقانىڭىزعا گۇماندى وتىرعانىم راس. يسا اقىن ويدان قۇراسا دا، ءيا بولعان ۋاقيعانى جازسا دا، بولمىس بويىنشا تۇسىرە قويمايدى. ءوز كوڭىل كۇيىنە، ويىنا، مىنا ءداۋىردىڭ ىقپالىنا باعىنىپ ءتيىپ جاسايدى. ۋاقيعا بولعان جەردى دە، ادام اتتارىن دا لايىعىنا جاراي وزگەرتۋىنە بولادى دا. ال، ءسىز ەستىگەنىڭىز بويىنشا ايتىڭىزشى،- دەدىم ءوتىنىپ.ەندى بۇل ۋاقيعانى ۇعىپ بىلەيىن دەگەن ويعا كەلىپ.
    -ەساعاسى- قازىبەك قازىر نەشە اتا بولدى ارالارىڭ؟- دەدى ساقاڭ وزىمە قايتا سۇراق قويىپ.
    -ءدال مەنەن اتامىز قازىبەككە دەيىن جەتى اتا. ال، ەساعاسى مەن قازىبەك،-دەي بەرىپ ەدىم ساقاڭ ءسوزىمدى ءبولىپ:
    -ەندى، ول جاعىن مەنەن سۇرا. ويتكەنى اڭگىمەنى مەن ايتقالى وتىرمىن عوي. سامەنبەتتىڭ 3- ايەلى باداننان تۋعان ەكى ۇلدىڭ بايىمبەت ۇلكەنى ەكەن دە، قازىبەك كەنجەسى ەكەن. بايىمبەت اقىلدى، جۇرەكتى بولعاسىن ەلگە تۇتقا بولىپ، جۇرت ونى ەستىڭ اعاسى اتاندىرىپ، سودان كەلە- كەلە ەساعاسى اتانىپتى. سامەنبەت قايتىس بولعاندا، كىشى ايەلى بادان بايبىشەنىڭ ورداسىنان اتتانىپتى دا، وسىدان سوڭ بادان انالارىڭ ەساعاسى، قازىبەككە ەنشى بولەتىن بولعاندا، قازىبەك وتىرىپ اعاسىنا: <<تۋعاندا اتىڭ بايىمبەت ەدى. ەل – جۇرتىڭا يە بولىپ، اقىل-ايلا كورسەتىپ، ەستىڭ اعاسى اتاندىڭ. ەندى سول اعالىعىڭدى ىستەتىپ، اكەڭەنىڭ ورداسىندا ءوزىڭ وتىر. مەن وتاۋ كوتەرىپ بولەك شىعايىن>> دەپ قازىبەك ەنشىسىن الىپ، بولەك شىقعىپتى دا، سامەنبەتتىڭ ورداسى ەساعاسى بالاسىندا قالىپتى. وسى ەساعاسىنىڭ ۇلكەن بايىبشەسىنەن بەگەن، بەردالى، كەنجالى تۋىپتى. ۇلكەنى بەگەن ەكەن. بەگەن اكەسى بايىمبەت سەكىلدى بالا جاسىنان اقىلعا ۇستامدى، جۇرەگى بەرىك جىگىت بولىپ ءوسىپ كەلە جاتقاندا، ءبىزدىڭ ەلدىڭ سىردىڭ بويىنا كوشىپ جايىق ءوڭىرىن- وردىڭ قارا اعاشىن مەكەندەنىپ جۇرگەن كەزى ەكەن. ەلدىڭ ەرازاماتى جۇڭعار حاندىعىمەن سايىسقا كەتكەندە، ەدىل بويىنىڭ قالماقتارىنان جورتۋىلشى كەلىپ، سامەنبەت اۋىلدارىنىڭ جىلقىسىن قۋىپتى. جىلقىنىڭ ىڭىرتىندە تۇرعان بىرەر جىگىتتى جاسانعان جاۋ ۇرىپ ءتۇسىرىپ، جىلقىنى قۋا جونەلگەندە جىلقىشىلارعا ىلەسىپ جۇرگەن جاس بالا بەگەن جىلقىنىڭ الدىنا شىعىپ سىبىزعى تارتىپ، جىلقىسىن قايتا اۋىلعا قاراي بۇرىپتى. ىزالانعان قالماقتار بەگەندى ورتاعا الىپ بىرەۋى اتىن اتىپ جىعىپتى. جاياۋ قالعان بەگەن قۇرىعىنا تايانىپ، اتىلىپ قاسىنان وتە بەرگەن ءبىر قالماقتىڭ ارتىنا جابىسىپ قانجار سالىپ ءولتىرىپ، قايتا ايقاسىپتى. سوندا، جورتۋىل باسى:
    <<مىنا بالانى ولتىرمەي، ءتىرى ۇستاپ حانعا ساۋعاعا اپارايىق>>دەپتى. سونىمەن جاۋ قايتا جابىلىپ بەگەندى اتتان ءتۇسىرىپ، قول-اياعىن بايلاپ، ەلىنە الىپ كەتىپتى. جورتۋىل باسى حان الدىنا بەگەندى الىپ كىرىپ <<الديار، تاقسىر! بۇيرىعىڭىزبەن سامەنبەت اۋىلدارىنا باسىپ كىرىپ، يەن جاتقان ەل ەكەن، جىلقىسىن الىپ قايتتىم. مىناۋ جالعىز بالا قاتتى قايرات كورسەتتى. ءولتىرىپ كەتەيىن دەدىم دە نە كەرەگى، نە سۇراعى بولار دەپ ولجالاپ الا كەلدىم>> دەپتى.
    بالانىڭ ەرلىگى ءسوز بولعاندا حاننىڭ حانىمى دەن قويىپ تىڭداپ، تاڭدانىپ سۇيىنگەن بەينە بايقاتىپ، ءبىر اياق سۋسىن بەرگىزىپتى. سوندا حان:
    -حانىم، مۇنىڭىز نە؟- دەگەندە:
    -جاۋىڭىز بولسا دا قارا ەمەس، حان تۇقىمى سەكىلدى، سالاۋاتتى جاس ەكەن. ولتىرە كورمەڭىز، سوڭىنان سۇراۋى زور كەلىپ جاتسا، جىلقى تابىلار-اۋ، ادام تابىلماس،- دەپتى.
حان بەگەندى زىندانعا سالدىرىپ، بەرىك كۇزەت قويىپتى. كۇن ارتىنان كۇن، اي ارتىنان اي ءوتىپتى. بەگەننىڭ ارتىنان ىزدەنۋ- جوقتاۋ بولماپتى. ءبىراق، ەتى ءتىرى تۇتقىن موڭعۇل ءتىلىن ۇيرەنىپ، كۇزەتشىلەرمەن دە شىعىسا بەرىپتى. ءبىر كۇنى حاننىڭ قىزى ىزدەپ كەلىپ ەلىن، جەرىن ۇعىسىپ كەتىپتى. سۇيتە- سۇيتە حانىشا كەلىپ جۇرگەسىن كۇزەتشىلەردە اڭدۋىن بوساڭسىتا بەرىپتى. تاعى
3#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:03:40 | اۆتوردىكىن عانا
    ءبىر كۇنى ءوزى جالعىز كەلگەن قىز بەگەنگە:
    -باتىر، مەن قازاقتىڭ ورتا ءجۇز قىپشاق ەلىنىڭ قىزى ەكەنمىن. ەلىمىزدى قالماق ەلى شاۋىپ، شەشەمدى ولجالاعاندا ىشتە كەلىپپىن. ەندى مەنى بۇل جەردەن قۇتقارىپ ەل- جۇرتىم قازاقتارعا جەتكىز،-دەپتى. ەرتەسى تۇندە زىنداننان قاشىپ شىققان بەگەن، قىز شەشەسى دايىنداتقان قوس تۇلپاردىڭ تىزگىنىن قولىنا العاندا، قىز شەشەسى ەكەۋىنىڭ ماڭدايىنان ءسۇيىپ:
    -بەگەن بالام، تەكتى اتادان تۋعان، اتا كەگىن قۋعان بالا كورىنەسىڭ. قۇرالايىمنىڭ ارىن دا، كەلەشەگىن دە ساعان تاپسىردىم. مەكەنى جيدەلى بايسىن، رۋى قىپشاق، وسىنى ۇمىتپا، جولىڭ بولسىن!-دەپ كوزىنە جاس الىپ ۇزاتىپتى.
    اناعا قوشتاسقان قىز- جىگىت كۇن- ءتۇن دەمەي سۋىت كەتىپ، جاۋىنان قۇتىلعان سوڭ، يەندەگى ءبىر نۋ قوعا- قامىستى كولدىڭ بويىنا كەلىپ، ات ەرىن الىپ دەم الىپ، سالقىنداۋعا سۋعا بارىپ، بەتى اشىلماعان قىز-جىگىتتەن ءبولىنىپ، جۋىنباقشى بولىپ شەشىنىپ جاتقاندا باسپالاپ كەلگەن جولبارىسقا تاپ بولىپتى.
    جىرتقىش اڭنىڭ داۋىسىن ەستىپ ساداعىن قولىنا الىپ جەتكەن بەگەن جان اشۋىندا جولبارىستى قوس وكپەدەن اتىپ جىعىپتى. امالى نە، سۇيگەن قىزدان ايىرىلىپتى. قىز قابىرىنىڭ باسىندا ءۇش كۇن جىلاپ اتتانعان بەگەن، قىز اتىن وزىنەن ءبىر رەت تە سۇراماپتى. تەك، شەشەسىنڭ  <<قۇرالايىمنىڭ ارىن دا، ءومىرىن دە ساعان تاپسىردىم>> دەگەنى عانا ەسىندە قالىپ، قىز اتىن قۇرالاي دەپ اتايدى ەكەن.
    بەگەننىڭ ۇزاق جىل جاساپ باي، ءبي بولعانى ەل كەرەيگە بەلگىلى. ءوز كىندىگىنەن ون اۋىل بولىپ، ون مىڭ جىلقىسى جەر قايىستىرىپ، ءور سەرپە بارىپ، موڭعۇلدارمەن تىزەلەسە، التايدىڭ باسقى سەڭگىرىنەن قونىس الدى. ەل مۇنى بەگەننىڭ قارا سەڭگىرى >> دەپ اتادى. كەيىتىندە وشتەسكەن ءدوربىت حانى ءۇش مىڭ قول شىعارىپ، وسى ورىندا قاتتى شاپقاندىقتان <<بەگەن شابىلعان قارا سەڭگىر>> دەپ تە اتايدى. تەك وسى رەتكى سوعىستا ون سەگىز وتاۋى، ءجۇز سەكسەن ادام تۇتقىندالىپ كەتكەن ەكەن. اسىرسە جاۋ قولىنا جاقىن وتىرعان ۇلكەن ۇلى كاكيدىڭ اۋىلى تۇتاسقا جاقىن قولدى بولىپ كەتىپتى. كەيىن بەگەن بايدىڭ قارتايعان كەزىندە <<قايعى-مۇڭىڭىز بولعان با؟>> دەگەندەرگە وسى رەتكى جاۋعا شابىندى بولعان ون سەگىز وتاۋى، ون مىڭ جىلقىسىن ايتۋدان بۇرىن ارماندا ايىرىلعان عاشىق جارى قۇرالايدى تىلگە الادى ەكەن.
    شالقار تۇستە بارعان ادام ساقاڭىنىڭ ۇيىنەن اڭگىمەگە قانىپ، قىزىل ىڭىردە اتتانىپ، اياز قىسقان قارلى كوشە كۇندىزگىدەي جارىق، ءارى كەڭ، ءتۇزۋ، جارىق كوشەدە جالعىز ءوزىم ساقاڭ ايتقان اڭگىمە جولگەسىمەن قايتا- قايتا ويعا باتىپ قورالاي تاعدىرىنا قىزىعا باستادىم. سوسىن اتامىز بەگەن تۋرالى نەلەردى بىلەمىن؟ نەلەردى كىمدەردەن ەستىپ ەدىم دەپ وي ۇشىعىن ساباقتادىم.
    ءيا، قۇستاي ۇشىپ كەتىپ بارا جاتقان زامان- اي دەگەن الدى- ارتىڭا قاراتىپ نە بولىپ، نە ىستەگەنىڭدى ويلاتپايدى. ءبىر كەزدە ايتىلا سالعان جەل ءسوزدىڭ سونشاما قاسيەتى بولارىن كىم بىلگەن...
    1946- جىلدىڭ جازىنىڭ سوڭى، ءبىزدىڭ ەل ءتور جايلاۋدان ءتۇسىپ، ەتەك تاۋدا وتىرعان كەزى، اۋىلعا بارىپ قايتايىن دەپ ات الدىرعامىن. <<ەرىكتى التاي>> گازەتىنىڭ بىرەر جۇمىسىمەن اينالىپ قالعاسىن، ات الىپ كەلگەن ءىنىم ناۋشار قايتىپ كەتكەن-دى. اراعا بىرەر كۇندى سالىپ، سارسۇمبە قالاسىنان ءتۇس اۋا جالعىز شىعىپ، ساققۇلاقتىڭ كەرەڭىنەن اسىپ ءتۇسىپ، جازىققا ىلىنە بەرگەنىمدە تۋ سىرتىمنان ات ءدۇبىرى ەستىلدى. استىمداعى اتىم اۋىزدىعىن باسىپ الا جونەلگسى كەلىپ، ويناقتاي باستادى. ارتىما مويىن بۇرسام الدىدا التاي ايماعىنىڭ ءۋاليى گەنارال مايور دالەلقان سۇگىربايەۆ ەكەن دە، قاسىندا ەكى قورعاۋشىسى اسقابىل مەن لايساڭ جانە بالاسى ءپاتىقان. مەن اتىمنىڭ تىزگىنىن تارتىپ، ولار قاتارلاسا بەرە سالەم بەردىم. مەنىڭ سالەمىمدى اسقابىل الدى.
    داكەي تىزە قوسا بەرە قالجىڭعا باسىپ:
    -مىناۋ باياعى جۇيرىك جيرەن اتتىڭ ءىنىسى مە، قالاي!؟- دەپ ۇلكەن دەنەسىمەن ماعان بۇرىلا قارادى.
    دالەلقان اتقۇمار، اڭگىمە، ساۋىق قۇمار اق كوڭىل كىسى. استىنداعى اتى جورعالاي باسىپ، اسكەري كيىمدى، الىپ دەنەلى ادامدى الىپ ۇشىپ كەلەدى.
    -بۇل جۇيرىك جيىرەن اتتىڭ ءىنىسى ەمەس، ءبىراق مەن جىلقىنىڭ جيرەن، قىزىل كوك ءتۇسىن ۇناتقان سوڭ، شاما كەلگەنشە وسىنداي اتتى تاۋىپ ءمىنىپ جۇرەمىن.
    -سەن دە ءتۇس تالعايسىڭ با؟- دەدى گەنارال ماعان تاڭدانا قاراپ.
    - تالعايىن، ءبىراق كوڭىلىمدەگدەي ات قولعا تۇسە بەرەمەيدى. ءسىزدى سارى ات مىنبەيدى دەپ ەستىدىم عوي.
    گەنارال كۇلىمسىرەپ:
    -ونى قايدان ەستىدىڭ؟
    -ءبىر ايماق، ءبىر اۋداندى بىلاي قويعاندا، ءبىر الاقاقتىڭ بويىندا وسسەك، نەگە ەستىمەيمىن.
    -ونىڭ راس ەستىگەن ەكەنسىڭ دۇرىس ۇعىپ ال، ءبىر جىلى ءبىزدىڭ اۋىلدا بىرەۋ اۋىرىپ، وسىعان بۇلەكە باقسى ويناپ جاتىر دەگەن سوڭ كىرىپ بارماسىم بارما.
    -بۇلەكە باقسىنىڭ سارىنى وتە جاقسى، داۋىسى اشىق كىسى ەدى،- دەدىم ءسوز قىستىرىپ.
    -سارىنىن سەن دە ەستىگەن ەكەنسىڭ عوي. داۋىسىنا كوڭىلىم كەتىپ تۇر دەدىم. ارى- بەرى وتتى كەسىپ ءوتىپ ءجۇرىپ، قينالىپ بارامىن دەپ بەلىنە بۇراۋ سالدىرىپ، ەكى جىگىتكە بۇراتتىرىپ تۇرىپ:
    -داكەي، قاراعىم، سەن دە كەلگەن ەكەنسىڭ عوي، -دەدى.
    -ءيا، مەن دە كەلدىم، ايتارىڭىز بارما؟ دەدىم.
    -ايتارىم بار. جىن ايتقانىن مەن ىركە المايمىن، قاراعىم. ساعان قاتەر نە سارى اتتان، نە سارى وتتان. وسى ەكەۋىنەن ساق جۇرگەيسىڭ،- دەگەنى.
    وسى كۇندە نەسىن باردىم، نەسىن سۇرادىم دەپ قويامىن. دەسەدە كوكەيىمنەن سول ءسوز كەتپەگەن سوڭ، سارى اتقا مىنبەي، سول ەكى نارسەدەن ساقتانىپ جۇرەمىن.
    زاۋقى ازىل- قالجىڭعا سوعىپ تۇراتىن جانە داكەيدىڭ قالجىڭ سوزدەردى جاقسى كورەتىنىن بىلەتىن سىردەستە اسقابىل ارامىزعا كيمەلەي كەلىپ:
    - وسى باقسى- بالگەر دەمەكشى اسقابىلدىڭ قالجىڭى دەپ ويلاماڭىز، باياعىدا ماڭقاجىنى بار ءبىر باقسىن كوردىم.
اسقابىلدىڭ ءسوزىنىڭ دەنى كۇلدىرگى قالجىڭ بولىپ كەلەتىنىن
4#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:04:11 | اۆتوردىكىن عانا
    بىلسەدە، داكەي”ماڭقا جىن“ دەگەنىنە بولاما، ايتەۋ تىڭ اڭگىمەگە تىگىلە قالدى.
    -شاعىرايما، اتى وجىرايما، ايتەۋ سوعان جاقىن ءبىر باقسى ادەتتە ءسوزى دۇپ- تۇزۋ، ال، جىنىڭ كەلگەندە ءسوزىڭ ۇعىلماي ماڭقىلداپ كەتەسىڭ دەگەندە باقسى:” مەنىڭ جىنىم قۇس تاڭداي، جىن سوندىقتان سولاي سويلەيمىن“،-دەدى قۇداي-اۋ! سوندا جىننىڭ دا اۋىزى، مۇرنى، اياعى، كوزى بولىپ ونىڭ دا مەرەزى بولىپ اۋىرىپ تاناۋىنا جەل تۇسكەنى مە؟-دەپ ءبىزدى كۇلكىگە باستادى. سونىمەن اسقابىلدىڭ شىن- وتىرىگى ارالاس قالجىڭ اڭگىمەسىن تىڭداي وتىرىپ، جىنى كەلىپ، ويناپ ءجۇرىپ كەتكەندە قۇس تاڭداي ادام تارىزدى ءسوزىنىڭ كەيى ۇعىلىپ، كەيى ۇعىلماي كەتەدى ەكەن. باقسى ويناپ جىنى باسىلعان سوڭ باسقالار”انشەيىندە، ءسوزىڭ دۇپ-دۇرىس ال ، جىنىڭ كەلگەندە ءوسزىڭ ۇعىلماي ماڭقىلداپ كەتەسىڭ دەگەندە باقسى: “مەنىڭ جىنىم قۇس تاڭداي، جىن سوندىقتان سولاي سويلەيمىن” دەدى. قۇداي-اۋ، سوندا جىننىڭ دا اۋىزى، مۇرنى، اياعى، كوزى بولىپ، ونىڭ دا مەرەزى بولىپ اۋىرىپ تاناۋىنا جەل تۇسكەنى مە؟-دەپ ءبىزدى كۇلكىگە باستادى. سونىمەن اسقابىلدىڭ شىن-وتىرىگى ارالاس قالجىڭ اڭگىمەسىن تىڭداي وتىرىپ، كۇن تالاسا شەمىرشەك وزەنىنىڭ ۇلى اڭقاسى بولعان كوكشىم ونەگەسىنىڭ شىعىس جاعىنداعى ۇلكەن قويناۋ جازىقتاعى ءوز قىستاۋلىعىنىڭ باس جاعىنداعى كۇزەۋلىگىنە ەندى عانا قونعان داكەيدىڭ اۋىلىنا كەلىپ قالدىق. جاڭا عانا كەلىپ قونعان قالىڭ ەل، قالىڭ مالدان شەمىرشەك بويى بىق- بىق ەتەدى.
    -مىنە، اۋىلعا دا كەلىپ قالدىق، اسقار، سەن دە بىزبەن بىرگە قون. تاڭەرتەڭ كەتسەڭ دە جەتەدى. مەن ايەمە(ول كىسى شەشەسى ءنۇريلانى وسىلاي اتايتىن)امانداسايىن دەپ كەلە جاتىرمىن. بالالار ءتۇستىڭ الدىندا كەتىپ قالعان،-دەدى. داكەي باراتىن جەرىنڭ بەتىن ۇقتىرىپ، مەن دە ماقۇلدىق بەرىپ، ات باسىن گەنارالدىڭ ءوز اۋىلىنا بۇردىق. اۋىلعا تاياعاندا دەرەدە (ات اعاشتا) ەكى- ءۇش ات تۇر ەكەن داكەي سۋىپ تۇرعان اتتاردى كورىپ،
    -يمامدا كەلگەن ەكەن-عوي- دەدى.
    ءۇي سىرتىندا تۇرعان جاس جىگىتتەر ات ۇستاپ، ءبىزدى ۇيگە باستاپ كىردى. ۇيدە ايتقانداي سايپوللا يمام ايەڭە امانداسا كەلىپ وتىر ەكەن.
    امان- سالەمنەن كەيىن كەلگەن ءىڭىر شاي جيىلعانسوڭ سايپوللا يمام سىرتقا شىعىپ دارەت الىپ كەلە جاتىپ، ءۇي ىشىندە تايىپ كەتىپ، تىرەۋشىگە سۇيەنىپ جىعىلماي قالدى. ساقسىنعان بىرەۋلەر:
    -مىنا جەردە قاۋىننىڭ شاپاعى قالعان ەكەن. سونى باسىپ اياعى تايىپ كەتكەن بولدى،- دەستى.
    -بۇگىن بالالار قالادان كەلگەندە قاۋىن الا كەلىپ وتىر عوي،-دەدى بىرەۋ ەشكىم سۇراماي-اق.
    - جوق، وسى ماڭايداعى ۇيعۇر اعايىنداردىڭ ەرۋلىگى،- دەدى ەندى ءبىرى.
    ەندى كەلىپ ورنىنا جايعاسقان يمام:
    -ءاي، وسى قاۋىندى جەگەنسوڭ، قابىعىن اياققا باستىرماي، جيناپ تاستاعان جاقسى. ءبىر قاۋىننىڭ شاپاعىن باسقا ادام اقيىرەتتە ءال حۇحىپ تا، حۇحىپ سەكسەن مىڭ حۇحىپ وتقا كۇيەدى،-دەدى.
    مەنىڭ جانىمدا وتىرعان اسقابىل ءسوز اڭدىپ، قالجىڭ ىزدەپ وتىرعان كىسى. ونىڭ ءسوزىن داكەيدىڭ جانىندا ەشكىم دە اۋىر المايدى. ويتكەنى داكەي سولاي وتىرعاندى ۇناتادى. ال، سايپوللا يمام بولسا ءارى داكەيمەن شامالاس ءارى رۋلاس، ءارى الابوتەن دوسجار ادامى. 1943- جىل دالەلقان التاي كولەمىنەن ءىز توزسىز جوعالىپ كەتكەندە ونىڭ سەمياسى- اناسى ايەڭمەن بالا- شاعاسى الاقاقتى مەكەندەيتىن التى شەرۋشىنىڭ ءبىرى وجىق ءىشىن پانالاپ قالدى. سوندا بەس-التى اۋىل وجىقتا مۇنى باۋىرىنا تارتىپ، يە بولعان كىسى وسى يمام. سوندىقتان دالەلقان سايپوللانى بۇل كۇندە ءدىن يەسى قاتارىندا عانا ەمەس، وسى شاڭىراقتىڭ دوس-جار، جاقىن تۋىسى قاتارىندا، ايەڭنەن باستاپ سيلايدى. يمام سوزىنە ەلەڭ ەتە قالعان اسقابىل ازىل- قالجىڭىن جىبەرگەن جوق.
    -يمام، ءال حۇحىپىڭىز نە؟-دەدى.
    -ۋاقىت مەزگىل، ءبىر حۇحىپ سەكسەن مىڭ جىل دەدى يمام ويلانباستان:
    -سەگىز- سەگىز الپىس ءتورت دەدى،- اسقابىل كۇلىمدەپ،-ويباي-وي! نەشە ميلليارد جىل بولىپ كەتپەدى مە، اسقار، ءبىر قاۋىننىڭ شاپاعىن باسۋدان كەلەتىن كۇنا بىلاي بولعاندا، ۇجىماق ءبىز پاقىرعا جوق بولدى ەمەس پە. ءبىز ەمەس-ءبىز داكەي ۇشەۋىمىز ەمەس، ۇجىماق ءيىسى ءبىزدىڭ قازاق دامەتپەيتىن جەر ەكەن.
    -ولاي دەمەڭىز، اسقابىل مىرزا، ولاي دەمەڭىز،- دەدى يمام- اللانىڭ الدى كەڭ، تاۋداي قارانى تارىداي-اق شەشەدى دەگەن،-دەپ قىسىلا قىزاراقتاسىپ جەڭىستىك بەرگىسى كەلمەي.
    -ءبىزدى- قارا قۇرساق قازاقتى قويىپ، يماق، ءوزىڭىزدىڭ دامەڭىزدە ەكى تالاي ەكەن،-دەدى مەنىڭ سانىمدى ءبىر شىمشىپ قويىپ اسقابىل،- ماسالان ءسىز بوزبالا كۇنىڭىزدە يمام بولامىن دەگەن ويدا جوق كەزىڭىزدە، يمامسىز عوي، بۇگىندە بار دەمەيىكشى، سولاي ەمەس پە، داكەي. ىڭىردە كورشى اۋىلدىڭ ءيتىن ورگىزبەدىڭىز بە، يمام؟ جاڭاعى كۇناڭىزعا مىنا كۇناڭىز قوسىلسا نە بولدى سوندا، ۇيدەگىلەردىڭ ءبارىن كۇلكى قىسىپ، كەيى ۇلكەندەردەن جاسقانىپ، ۇيالىپ، تەىس اينالىپ جاتىر. ال، اسقابىل سوزگە ەسە بەرمەي باستىرمالاتىپ وتىر.
    داكەي اشىق ءبىر كۇلىپ كەتتى دە:
    -اسەكە، جەتەر ەندى، جەتەر.
    داكەي وڭىن سۋىتىڭقىراپ يمامعا بۇرىلىپ؛
    -شاريعات ايتقاندا ادامدى، تىڭداۋشىنى يلاندىرارلىق ايتقان ءجون. ايتىپ- ايتپاي، ءبىر شاپاقتى باسقانعا نەشە ميلليارد جىل وتقا كۇيىپ، توزاقتا جاتاتىن بولسا، ادام بالاس توزاقتان شىقپايتىن ۇجىماققا بارا المايتىن بولدى ەمەس پە. سوندا، اسىرەسە ءبىزدىڭ قازاقتا ۇيعۇرلارمەن دۇنگەندەر سەكىلدى وتىرىقشى مۇسىلمان ۇلتتارىنداي ەمەس، ءدىن ءالسىز، شارۋاشىلىعى سەكىلدى دىنىدە كوشىپ قونىپ جۇرەدى.”ورازا-ناماز توقتىقتا، ەگەر، جولىقساڭ اشتىققا، سالدەڭ قالار بوقتىقتا“ دەگەن قازاق بۇل. وسى تامسىلدەن-اق ءدىننىڭ السىزدىگىن كورۋگە بولادى. ەندەشە، مۇنداي ەلگە ءسىز سەكىلدى يمامدار ادامدى يلاندىرارلىقتاي، قازاقتىڭ اقىلىنا سياتىن شاراعاتتى ايتقان ءجون. حالىقتى  ۇمىتسىزدەندىرىپ، شاراعاتتى اۋىر ايتسا بولمايدى. وسى كۇندە قازاق جاستارى كوبى ناماز وقىمايدى، ورتا جاستان ورلەيگىلەردىڭ ءوزى دە سىپىرىلا جۇما نامازىنا جينالىپ يماندار مەن موللالاردىڭ شاراعاتىن تىڭداي بەرمەيدى. كوپ ادام، ءتىپتى، سول قۇران ءتىلىن بىلمەگەنسوڭ ناماز وقىعانىنىڭ وزىدە شالا- شارپى،”قاراقويدىڭ كەۋدەسى مەن قۇدايدىڭ پەندەسى“ دەپ نامازعا جىعىلعان قازاق ەمەس پە.
    داكەي ءسوزىن جيا بەرىپ ەدى. اسقابىل كيىپ اكەتىپ:
    -ويبوي، داكەي، ءوزىڭىزدىڭ نامازعا يقۋاتىڭىز بولماعاسىن بىتكەن قازاقتى سولاي ويلايسىز با، ءبىزدىڭ اكەمىزدىڭ جاماعايىن ءبىر اعاسى بولدى، وتە ءدىندار ادام ەدى. بەس ۋاقىت نامازىن ۇزبەيتىن، ونىڭ قانشا دۇرىس، قانشا بۇرىس وقيتىنىندا مەنىڭ نە شاتاعىم. ءبىر كۇنى سول كىسى ءبىزدىڭ ۇيدە قونىپ وتىرعان ساۋداگەر سارتپەن بىرگە جاشيىق نامازىن وقىپ جاتقان. سوڭىنا تاياعاندا ءبىزدىڭ شال قيقايىپ وتىرا كەتتى. سۇيتسەم، تىزەسى اۋىرىپ، سوڭعى جىعىلىپ تۇرۋعا جاراماي قالعان ەكەن.
    - مۇنىڭىز نە قىلعانىڭىز! اۋىلىمىزدىڭ نار قاسقاسى جامان سارتقا ىلەسە الماي قالدىڭىز- عوي،-دەگەنىمدە:
    -سىرت بۋىنداپ قالدىق-عوي قارعام. تىزە قۇرعىر يكىمگە كەلە بەرمەيدى. ايتپەگەندە سەندەردەي كەزىمدە مىنا سارت ءبىر جىعىلىپ تۇرعاندا ەكى-ءۇش جىعىلىپ تۇرعانداي ەكى-ءۇش جىعىلىپ جىبەرەتىنمىن دەمەسىن بە،- دەپ داكەي ءسوزىنىڭ سوڭىن قالجىڭعا اينالدىرىپ جاتقاندا ايەڭ ءسوزدى ءبولىپ، جىگىتتەرگە قىمىز قۇيۋعا بۇيىردى.
    قىمىز ۇستىندە اڭگىمە كوكتوعاي، شىڭگىلدىڭ اراسىنداعى ءبىر كەزدە بەگەن باي مەكەندەنگەن. <<بەگەن شابىلعان قارا سەڭىگىر>> اتالعان جەردە بولعان وسپان ادامدارىنىڭ اڭگىمەسى ءسوز بولا قالدى دا، اڭگىمە بەتىن بۇرعىسى كەلدى مە، جوق ويىنا كەلگەن سوڭ ايتقىسى كەلدى مە داكەي:
    -اسقار، وسى قارا سەڭگىر ءبىر كەزدە سەندەردىڭ اۋىلدىڭ مەكەنى كورىنەدى عوي. ونان حابارىڭ بار ما؟-دەدى.
-كونە كوز كاريالاردان ءۇزىپ-جۇلىپ ەستىگەن اڭگىمەلەر قۇلاعىمدا بار. ءبىزدىڭ ەسەنتاي بالاسىنان شاقاباي اۋىلدارى، ىزعۇتتى، جارقىنباي، بازارقۇل، قوندىباي،قوتىراقتان تاراعان اۋشى، كوبەش اۋىلدارى ەساعاسى بەگەن اۋىلدارى مەن قازىبەك قوجاس
5#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:04:49 | اۆتوردىكىن عانا
    بالالارى باسقا كەرەيدەن وزا كوشىپ، كوكتوعاي ءوڭىرىن مەكەن تۇتقان دەسەدى عوي.
    -ال، وندا <<بەگەن شابىلعان قارا سەڭگىر>> دەپ قالاي اتالعان ەكەن؟
    -ۇلى كارىلەردىڭ ايتۋىنشا كوگەداي تورەنىڭ قايتىس بولعان، اجى تورەنىڭ گۇڭدىك ءمانساپقا وتىرعانىمەن ءتورت ءبيدىڭ سايلانباعان كەزى ەدى دەيدى. سونان قاراعاندا 19-عاسىردىڭ 30- جىلدارىنان ارىراقتا بولسا كەرەك. ءبىر جىلى بەگەن كىرشومدايمىن، توي جاساپ، بالا بەرەمىن دەپ قارا سەڭگىردە ەل سوڭىندا  وتىرىپ قالعان ەكەن. كىر شومدايمىن دەگەنى قوي كۇزەمىن الىپ ءجۇن تايلاپ، شونجى، ديحۋاعا نە قالقا جەرىنە وتكىزەدى ەكەن. قىز ۇزاتامىن دەگەنى نايمانىڭ قارا كەرەي بايجىگىت رۋىنا بالا بەرمەكشى بولىپ، توي دايىندىعىنا كىرىسىپ جاتقاندا ءدوربىتتىڭ ءۇش مىڭ قولى كەلىپ، اۋىلدى باسىپ قالىپتى. وسىدان ءبىزدىڭ ەل حابارسىز، دايىندىقسىز وتىرعاندىقتان العاشتا قاتتى جەڭىلىپ، شاقاباي، ىزقۇتتى، قازىبەك، يمان باتىرلار سوعىس ۇستىندە قولدى بولىپ، كەلگەن جاۋ بەگەن اۋىلىنان 18 وتاۋ، 180 ەر- ايەل ولجالاپ كەتكەن ەكەن دەيدى،-دەدىم.
    - ءىز قۇتتى مەن يماندى قايتكەن ەكەن؟-دەدى بىرەۋ. داكەي بىلەسىڭ بە دەگەندەي ماعان قارادى.
    -ەكى باتىردى ءدوربىت حانى تۇرمەگە سالىپ تاستاپتى. ارادا ءبىر جىل وتكەندە ءدوربىت حاننىڭ بۇلارعا مەيىرىمى ءتۇسىپتى. مۇنىڭ سەبەبى: حاننىڭ بالاسى جوق ادام ەكەن. بۇلار بارعاننان كەيىن حانىمى بالا كوتەرىپ، ءبىر ۇل تاۋىپتى. وسىنىڭ قۋانىشىندا حان ەكى باتىردى <<تۇتقىن دا بولسا اۋىلىمىزعا كەلگەن قوناق ەدى، الدى قۇت ادامدار ەكەن>>دەپ ىرىمداپ بوساتىپ، ەلىنە قايتارىپتى. ءبىراق، جولدا ادام ءولتىرىپ، ەل توناپ كەتەدى دەپ قاسىنا 30 اسكەر قوسىپ، التاي اسۋىنان اسىرىپ جىبەرىپ قايتۋدى بۇيىرىپتى.
    بۇلار بىرنەشە كۇن جول ءجۇرىپ التاي اسۋىنا تاياپ كەلىپ ءبىر جەرگە قونعاندا، ءىزقۇتتى باتىر شايدى تەز قايناتپادىڭ دەپ اشۋ شاقىرىپ، قولىنداعى كوزىرىمەن ءبىر اسكەردى قارا قۇسىنان ۇرىپ ولتىرگەن ەكەن. سول جەردە بۇلاردىڭ قول- اياعىن قايتا ماتاپ حانىنا شاپقىنشى جىبەرىپتى. سوندا حان<<مۇندا اكەلمەي ءىز قۇتتىنى ءولتىرىپ، باسىن ءىلىپ قويىڭدار>> دەپ بۇيىرىپتى. سول بۇيىرىق بويىنشا ءبىر دوڭگە قارا الا اعاش ورناتىپ، وعان ءىزقۇتتىنىڭ باسىن ءىلىپتى دە، يماندى اسۋدى اسىرىپ قويا بەرگەن ەكەن. سوندا التايدىڭ كۇن بەتىن مەكەندەگەن ءبىزدىڭ ەلدەن ىلىنگەن ءبىرىنشى باس وسى ءىزقۇتىنىڭ باسى بولار؟-دەدىم مەن ءسوز اياعىن وزگەلەرگە ۇسىنىپ مەنىڭ سۇراۋىما بۇل ۇيدە جاۋاپ بەرەتىن باسقا ادامنىڭ جوعىن بىلگەن داكەي:
    -كوگەداي چيڭ حاندىعىنا قاراعاننان كەيىنگى الىنعان ءبىرىنشى باس ايتىپ-ايتپاي وسى ءىزعۇتتىنىڭ باسى سەكىلدى،-دەدى. داكەي تەرەڭ ءبىر دەم الىپ،- بۇل ايتقانىڭ بىزگە جەتكەن تاريحتىڭ ءبىر ءۇزىندىسى عانا. تالاي تاريح تالاي كەزەڭدەردە جىم-جىلاس كەتتى عوي. وعان يە بولامىن دەپ كىم ىزىنە ءتۇسىپ ءجۇر. سىرتقى موڭعۇلدا جۇرگەنىمدە سول ءىزقۇتتىنىڭ باسىن ىلگەن توبەنى كوردىم. ءىزقۇتتىدان قالسا قالعان بەلگى وسى بولار دەپ باسىنا قۇران وقىدىم. اعاشتىڭ كۇنگە كۇيگەن تامتىعى عانا جاتىر ەكەن. كەيىنىرەك قالقا جەرىندە <<حۇتۇن سۇمىن>> اتانعان ءبىر سۇمىن ەلگە باردىم. بۇلار سول بەگەن شابىلعاندا جاسىر بولىپ قولعا ءتۇسىپ ايدالعان ادامداردان تاراعان ۇرپاق ەكەن. قازاق ءتىلىن ۇلكەندەرى از-پاز بىلەدى. وزدەرىن <<بەگەن اتامىزدىڭ ۇرپاعىمىز>> دەيدى ەكەن. كەيبىر ۇيلەرىندە قۇراننىڭ، اپتيەكتىڭ جارىم- جارتىسى، جىرتىلعان بەتتەرى، ءىشنارا ادامداردا، بالالاردىڭ موينىندا قۇران سوزىنەن جازىلعان بويتۇمارلارى بولادى ەكەن. مۇسىلمانبىز دەيدى ەكەن. ءبىراق مۇسىلمان قاعيداسىن بىلمەيدى ەكەن. سول بەگەن اتالارىڭ كوپ جاساپ قارتايىپ دۇنيەدەن كوشەر كەزىندە زامانداستارىنان اركىم-اركىم <<بايەكە نە ارمانىڭىز بار، ۇرپاققا ايتار نە وسيەتىڭىز بار؟>> دەگەندە جارىقتىق الجىدى ما ەكەن. الدە، كوڭىلىندە جاس كۇنىندە قالعان ارمانى ما ەكەن. ءوزى الىپ قاشىپ وقياتتا ايىرىلعان ءبىر قىزدىڭ ءوڭ مەن تۇستەي عانا تاعدىرىن قايتالاپ ايتا بەرگەن سوڭ بالالارى الجىدىعا ساناسا كەرەك. سوندا سەندەردىڭ انالارىڭ قازىبەكتىڭ بايبىشەسى ەستى كىسى سەكىلدى <<اتامىز الجىدى دەمەڭدەر. ول الجىعانى ەمەس، ءولىم ساندىراعى الدىندا جاس كۇنىندەگى قيماسىن كورىپ جاتىر. پاني دۇنيەدە قوسىلىسىن، قوسىلماسىن اقىرەتتە اياۋلى جارى الدىنان شىعادى ەكەن. تەگى ۇجىماقتاعى قور قىزى دەگەن وسى بولسا كەرەك>> دەپتى. بۇل ءسوزى شاريعاتتا بار ءسوز بە، جوق ءسوز بە، ونى يمام بىردەڭە دەمەسە، باسقالارىمىز بىلاي ەدى دەي الماسپىز،-دەپ تىڭ ءبىر اڭگىمەنى جاڭا باستاپ كەلە جاتىر ەدى. سىرتتان ءبىر توپ ادام كىرىپ كەلدى. قاراسام داكەيگە امانداسا كەلگەن شاقاباي اۋىلىنىڭ ۇلكەندەرى ەكەن. امان-سالەمنەن سوڭ حالىق شارۋاشىلىعى، ەل جايى ءسوز بولىپ، تاماق جاي ءشىلىپ، جۇرت تاڭعا جاقىن تارادى. ەرتەسى مەن ەرتە اتتانىپ جۇرىپ كەتتىم. <<مىڭ ءبىر ءتۇن>> حيكاياسىنداي ءدامدى جەرىنە كەلگەندە ءۇزىلىپ قالعان اڭگىمە قايتا جالعانبادى. ارادا ەكى جىل وتە بەرە بۇلەكە باسقى ايتقانداي داكەيگە اجال سارى وتتان كەلگەنى وسى ما، باقسىنىڭ كوزىنە نە شالىقتادى؟ داكەيدىڭ ءومىرى قىسقا بولدى دا، ۋاقىت پەندەنىڭ ايالىنا كەلتىرمەدى.
    ساقاري ايتقان اڭگىمە ماعان جاڭا وي سالدى. ودان الدە قاشان بۇرىن ەستىگەن داكەي ايتىپ، اياعى اياقتاماي قالعان ۋاقيعانىڭ دا ءبىر سىرى بار ەكەنىن ەندى اڭعاردىم. <<ءولىم ساندىراعى ما، الدە جاس كۇنىنەن قالعان ارمانى ما، ءبىر باقىتسىز، كىناسىز، سوندا دا حالقىم، قازاعىم دەپ تالپىنعان نازىك جانىنىڭ اتىن اتاپ جاتىپ كوزىن جۇمىپتى-اۋ، جارىقتىق!>>وسىدان باستاپ بەگەن ءومىرىن ىزدەستىرە باستادىم. ءبىراق بۇل ۋاقيعانى كەز كەلگەن ادام بىلە بەرمەدى. <<كوپ جاساعان بىلمەيدى، كوپ كورگەن بىلەدى>> دەگەن راس. تالاي- تالاي جاساعان ادامدارعا، ءتىپتى سول ىزدەگەن ادامدارىمنىڭ ۇرپاقتارىنا بارىپ تا تىلدەستىم. سولار دا ءوز اتا- باباسى جونىندە ماندىتىپ بىردەڭە ايتىپ بەرە المادى. كوبى مال سوڭىنان كەتكەن ادامدار، كاسىپ باسقا عوي. ەندى ونى ايتىپ- ايتپاي كوپ كورگەن، كوپ كەزگەن، ەل ءومىرى، جۇرت تاعدىرىنا كوڭىل ءبولىپ ازدا بولسا تاريح قۋعان، جاقسىلاردان ءسوز ۇققان ادامدار بىلەدى ەكەن.
    ءبىر كۇنى قىزمەتتەن قايتىپ ءىڭىر قاراڭعىسىندا كەلە جاتسام قۇداي ايداپ قىراۋلاتىپ، باس بىلگى قارا اتانعا شانا شەگىپ ءادىل كەلە قالدى. قورانىڭ الدىنا مەن بۇرىنىراق كەلىپ قاقپانى اشتىم. قارا اتان دا لىپ ەتىپ ۇيرەنشىكتى قوراعا كىردى. مەنى كورگەسىن ءبىر جاعى بۇلدانۋدا بار، قالىڭ كيىم دە وڭاي- وسپاق يلىكتىرە قويمايدى، ونىڭ ۇستىنە رەمەتيزىمنەن ۇلكەن يكىمگە كەلە قويمايتىن اياعىن شانادان الىپ جاتىپ قولتىعىن كوتەردى. مەن سۇيەپ شانادان ءتۇسىردىم. قايسى ءبىرىڭ قولتىقتاپ ۇيگە كىرگىزدىڭىزدەر. ءادىلدىڭ شاناسىن دوعارتىپ ۇيگە كەلگەنىمدە شەشەڭ ءادىلدىڭ تىماعى مەن بەلبەۋىن ءتور الدىندا تۇرعان كيىم ىلگىشكە ءىلىپ، ساپتاما ەتىگىن دە شەشىپ بوساعا جاققا قويىپ، ەندى شاي قامداپ جاتىر. ءادىل ءبىزدىڭ اۋىلداعى مونتازداي بولىپ كويلەگىنىڭ جاعاسىن كىرلەتپەي جۇرەتىن ادام. باياعى سال-سەرىلىكتى قويعاننان كەيىن، ءدىندار سوپىلىققا اۋىسقان. جەڭىلتەكتەنىپ تاستاپ اقشام نامازىن وقىپ جاتىر. ەسىڭدە بارما، جوق پا، سەنىڭ شەشەڭ گۇلجامال ءادىلدى قايناعا ورنىندا ەمەس، اتا ىسپەتتى كۇتەدى. سەبەبى ول كەلىن بولىپ ءادىلدىڭ قولىنا ءتۇسىپ، ءادىلدىڭ قولىنان وتاۋ بولىپ، ەنشى الىپ بولەك شىققان. مىنە قازىر كىشكەنە، دوڭگەلەك جاسىل سىرلى قاراعاي ۇستەل ورتاعا كەلىپ، ءادىل جالاڭ اياق. اياعىن كوسىلىپ تاستاپ، شايعا وتىرعاندا، شەشەڭ ساماي شاشىن كيمەشەگىنىڭ استىنا جيىپ، ۇيىنەن تاڭەرتەڭ شىعىپ، كۇن تالاسا جەتكەن قايىن اعاسىنىڭ شاي قۇمارىن باسۋ ءۇشىن قويۋعىپ قايناتقان قىزىل كۇرەڭ شايعا ءسۇتتى باسا قوسىپ اكەپ وتىر.
    ءادىل قالا تۇرمىسىنا دا ابدەن سىردەستە. ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ جاعدايىنا دا قانىق. قاڭتاردىڭ مىنا قاقاعان كۇنىندە دە كەم دەگەندە وزىنە جەتەتىن ءسۇتتى قاتىرىپ الا كەلەدى. ءادىلدىڭ حورەگى شاي، وسىدان ءبىر ساعات وتىرىپ، ءبىر شاۋگىم شايدى اۋىزىنا تىستەمە سالماي ىشەدى. شاي اۋىزعا ءتيىپ، ماڭدايدان تەر شىعۋمەن بىرگە جادىراپ تىلگە كەلە باستايدى.
    وسى كەزگە تۋرالاپ مەن دە بەگەن جايلى اڭگىمە قوزعاماق بولىپ:
    -ءادىل، سەنەن ءبىر ۇعىساتىن جۇمىسىم بار ەدى،-دەدىم.
    -جۇمىسىڭ قاشپايدى. ەڭ الدىمەن نە بۇيىمتايىڭ بار ەدى دەپ سۇرامايسىڭ با، شارۋاڭ قالاي دەمەيسىڭ بە!
    -ول دا ءجون ەكەن، سەنىڭ ءجونىڭدى ۇعىسايىن اۋەلى.
    -باسە، سۇيتكەنىڭ ءجون، تاڭەرتەڭ ەرتە قىزمەتكە كەتەسىڭ، مەكەمەڭدى بىلمەسەم سەنى توسىپ تۇسكە دەيىن وتىرايىن با؟
    -توسپا، ەرتەڭ ماعان تاپسىراتىنىڭدى قازىر ايت.
    -مەن جۋىقتا قابا جاققا تۇز ساتتىردىم. ەندى ءوزىم باستاپ ءبىر توپ ازاماتپەن ۇرىمجىگە بالىق ساتايىن دەپ وتىرمىن. بيىل نادىرەكە ارالىنىڭ قارا بالىعى مەن اققايرانى سونداي مول شىقتى. ونى بەكەر شىرىتەتىن ەمەس، ساۋدا ىستەپ كەلەيىن، سول ءۇشىن جولحات الايىن دەپ كەلدىم،- دەدى.
    -جولحات ءجونى وڭاي شىعار. دەسەدە، بۇل كەزدە جولعاتسىز ۇكىمەت ادامى ءبىزدى دە جۇگىربەيدى. ونى ىزدەپ كورەيىك،-دەپ اڭگىمە بەتىن ءوز بۇيىمتايىما تامان بۇرا بەرىپ ەدىم، ءبىراق، مەنىڭ ويىما ءادىل دە ءوز جۇمىسىن ءبىرىڭعاي بەتتەتپەي وڭاي- وسپاق كەلە قويعان جوق.
    -مەن جول سوعىپ شارشاپ كەلدىم. اياق قۇرعىردا يكىمگە كەلە بەرمەيدى. ساپتاما ەتىكپەن مىنا ادەمى كوشەڭدە مەنى سالپاقتاتپاي، ەرتەڭ قاتىستى ورىندارىڭا بارىپ جولحاتتى اكەپ بەر،-دەپ مەن ماقۇل دەگەن سوڭ عانا، ەندى سۇرايتىنىڭدى سۇراي بەر دەگەندەي ىشىگىنىڭ ۇستىنە قويىلعان جاستىققا شىنتاقتاي وتىردى.
    - وسى، ءادىل، كوپ جورتىپ، كوپ ءجۇردىڭ. كەرەيدىڭ يگى جاقسىلارىمەن تاباقتاس تا، ەساعاسى-قازىبەكتىڭ اتقا مىنەرلەرىمەن ۇزەڭگىلەس تە بولدىڭ. بەگەن باي كوڭىلىمدە ءبىر ارمانىم كەتتى دەگەن ەكەن. وسى ارمانىن ەستىدىڭ بە، ويلانىپ ەسىڭدە ءتۇسىرىپ كورشى.
- سامەنبەت اتامىز اسا باي كىسى بولعاندىقتان، ءۇش ايەلى ءۇش ءۇي ەمەس، ءۇش اۋىل بولىپ وتىرىپتى. ۇلكەن ايەلى سۇقسىر وزىنەن بۇرىن قايتىس بولعانىمەن، ونان تۋعان ۇل مارقا ەرجەتىپ، نەمەرلەرىن كورىپ كەتكەن ەكەن. ال، ورتانشى ايەلى تاسبيكە سامەنبەت ءتىرى كەزىنەن-اق ەل باسقارىپ، جۇرت ىسىنە ارالاسىپتى. كىشى بايبىشەسى ءبىزدىڭ انامىز بادان بولسا كۇيەۋىنەن كەيىن ۇزاق جاساپ، ءوز قۇرساعىنان تۋعان بايىمبەت پەن قازىبەكتەن ون بەس نەمەرە كورىپ، وسىنىڭ ءبىر تالايىن-اق  
6#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:05:21 | اۆتوردىكىن عانا
    اياقتاندىرىپ، باتاسىن بەرىپ كوز جۇمىپتى. سول ۇلى شەشەسىنەن باتا العاننىڭ الدى- اق بەگەن بولسا كەرەك. ويتكەنى ول ۇلكەن ۇلدىڭ تۇڭعشى عوي. بەگەن باي دا، باتىردا بولىپتى. كوزى ءتىرى كەزىندە ءوز كىندىگىنەن تاراعاندى ايتا ما، جوق ءيسى ەساعاسىنى ايتا ما، ءتۇتىنى جۇزگە بارعان دەيدى. سۇيتكەن بەگەندە ەندى نە ارمان بولدى ەكەن؟!-دەپ ءادىل ويلانىپ قالدى.
    -باي ادامدا نەگە ارمان بولماسىن، سەن <<قۇرالاي سۇلۋ>> دەگەن داستاندى بىلەسىڭ بە؟
    -تىڭدادىم، راس. وسى، جايلاۋدا اۋىلعا بارعاندا سەن وقىپ بەردىڭ عوي دەيمىن وي، ايتپاقشى قۇرالايدى جولبارىس جەپ قويدى، ءيا، توقتا جىگىتىم. قىزىعى ەندى شىعۋعا اينالدى. جاڭا ەسىمە تۇسپەدى مە، ءجا، تۇرا تۇر. سەنىڭ ىسپالاپ، سارى ىزىنە تۇسكەلى وتىرعانىڭ وسى اڭگىمە ەكەن. مەن ويلانىپ الايىن. ءدال قاي جىلى ەدى؟... ۇمىتپاسام مينگونىڭ 14- جىلى جايلاۋ ءۇستى. بۇلان ەساعاسى قوساي زالىڭ ەكەۋى اتقوشىلىققا مەنى ەرتىپ، سارسۇمبەگە جيىنعا كەلدى. جيىننان تاراعان سوڭ تۇندەلەتىپ ءجۇرىپ، جەتى قىرقانى اسىپ، وي بالقاناقتى باسىپ شويعاتىعا قاراي بەت الدىق. اسپان اشىق، اي جارىق، جول يەن، شەمىرشەكتىڭ تىگىنەن شۇباپ، بالقاناقتىڭ جازىعىنا شىققان سوڭ ۇشەۋىمىز قاتارلاسا جۇردىك. بۇلان:
    -زالىڭ، جول قىسقارسىن، اڭگىمە ايتا وتىرڭىز،-دەدى. سوندا قوساي زالىڭ اڭگىمەنى سەن ايتىپ وتىرعان بەگەن ەمەس، ونىڭ بالاسى مەڭدىباي دا ەمەس، تۇپ-تۋرا مەڭدىبايدىڭ ۇلكەنى دونەبايدان باستادى.
    -اتام دونەنبايدىڭ جاس كەزى، موڭعۇل جەرىنە جورتۋىلعا بارىپ، سول ساپارىندا اتىنا وق ءتيىپ، قۋعىنشى باسىم كەلىپ اقىل- ەستەرىن الىپ جىبەرگەن بە، قالاي، جولداستارىنان جالعىز، جاۋ جەرىندە قالعان ەكەن. سونان بىرنەشە كۇن جاياۋ جول ءجۇرىپ، ءبىزدىڭ وسى الاقاق سەكىلدى جەر بولسا كەرەك، تال- تەرەگى ارالاس، بۇتا- بۇرگەندى، قاراعان- ءشيلى، بادامشالى، توعايى بار كىشىرەك وزەننىڭ بويىنا كەلىپ، بالىق اۋلاپ، قويان ۇستاپ ايالداپ جان شاقىرىپتى. ءبىر كۇنى تاڭەرتەڭ الىسقا كوز سالسا قۇددى ءبىزدىڭ سايىر تاۋى سەكىلدى الدى جازىق، تازىعىر تاۋدان قارا نور قالىڭ كوش شىعىپ كەلە جاتىپتى. كوش الدى قايىسقان قالىڭ جىلقى ەكەن.ءدال الگى اتامىز جاتقان تۇستان كەلىپ سۋعا ءتۇسىپتى. جىلقى الدىندا كەلگەن باسىندا دۋىلعاسى،ۇستىندە شارايناسى، بەس قارۋىن اسىنعان جاپ-جاس جىگىت وزەن جاعاسىنداعى ۇلكەن قويناۋ جۇرتقا كەلىپ، ءارى-بەرى ءجۇرىپ، اتامىزدىڭ وزەننەن سۋ العان ءىزىن، وت جاعىپ جاتقان جەرىن بايقاپ قالسا كەرەك، قالماق تىلىندە:
    -بۇل جەردە كىم بارسىڭ؟ كىم بولساڭ دا ماعان كورىن،-دەپ دابىستاپتى. ءبىراق اتام بۇل سوزگە بوي ۇرا قويماپتى. ەسى-دەرتى سۋعا تۇسكەن كوك الالى جىلقىعا ءتۇسىپ، اتتەڭ، وسىدان ءبىر ات ۇستاپ ءمىنىپ، ەلىمدى تاپسام دەپ قالىڭ جاپىراقتى ۇيالى تەرەكتىڭ باسىندا وتىرا بەرىپتى.
    الگى ادام تاعى دا ءبىر اينالىپ كەلىپ، ءبىر جەرگە نايزاسىن شانشىپ:
    -ءاي، بەيباق ، جالعىز جاياۋ، سەنىڭ جاققان وتىڭنىڭ قولامتاسى دا سونبەپتى. اناۋ كوشىپ كەلە جاتقان مەنىڭ حان اكەمنىڭ ورداسى. ونىڭ ورداسى اناۋ دوڭگەلەك جۇرتقا تىگىلەدى. مىناۋ مەنىڭ وتاۋىمنىڭ ورنى. جۇرەگىڭنىڭ تۇگى، قولىڭنىڭ قارىمى بار جىگىت بولساڭ وردامدا مەن جالعىزبىن. كەڭەسەيىك، كەل. ال، كەلۋگە باتىلدىق ەتپەسەڭ، قورقاقتىڭ ماعان دا كەرەگى جوق، تۇننەن قالماي ءجونىڭدى تاپ. كوزگە تۇسسەڭ قۇلاق كەستى قۇل بولىپ، قاڭعىرىعىڭ تۇتەيدى بەكەر. انە كوش تە وزەن بويىنا تايادى، ەندى مەن دە ايعايلاپ ءتىل قاتا المايمىن،-دەپتى.
    -ول ادامنىڭ ءسوزى ماعان دا ءبىر وي اكەلدى،- دەيدى ەكەن اتامىز. <<بۇل ادام نەگە عانا وڭاشا سويلەسەدى، نەگە وڭاشا كەل دەيدى؟ مۇندا ءبىر سىر بولماسىن. بۇل قالاي دا ماعان جاقسىلىق ىستەيتىن ادام. ايتپەگەندە وزگەلەرگە جاريالاپ، مەنى وسى قازىر-اق نەگە ۇستاپ الماسقا!>> مەن ويلاعان سايىن ونى جاقىن ساناپ، اقىرى وتاۋىنا بارۋعا بەكىنە بەردىم. وتاۋ تىگىلدى. كۇن تالاسا الگى ساۋىتتى باتىر ءبىر جۇيرىكتى قوسارلاپ كەلىپ ات اعاشقا بايلاپ، مالايلارىنا دابىستاپ، <<يتتەردى الىس اكەتىڭدەر! ۇيقىمدى بۇزادى>> دەپ بۇيىردى دا ۇيىنە كىرىپ كەتتى.
    مىنە،ءىڭىر قاراڭعىسى دا بولدى. ەل باياعىدا سايابىر تاپتى. وتاۋدىڭ دا تۇندىگى جابىلدى. حان ورداسىنان سوڭعى بىرنەشە ادام اتتانىپ كەتۋمەن تەڭ وردا توڭىرەگىنە جىم- جىرت تىنىشتىق ورنادى. مەن كيىمىمدى ىقشامداپ كيىپ، قانجارىمدى سىرتىما سالىپ وتاۋعا تايادىم. ءۇي ىشىنەن تاراعان جارىق ساۋلە بوساعانىڭ ساعاناعىنان عانا جىلتىراپ كورىنەدى اللاعا تاۋەكەل دەپ كيىز ەسىكتى قايىرا اشىپ <<كەش جارىق!>> دەپ كىرىپ باردىم.
    ءۇي ءىشى شامنىڭ ساۋلەسىنەن جاپ-جارىق، ءبىر بۇرىمى تاراۋلى، ءبىر بۇرىمىن ەندى عانا ءورىپ جاپ-جاس ايداي ارۋ بويجەتكەن قىز وتىر ەكەن. مەن ءوز كوزىمە ءوزىم سەنبەي <<ەرتەدەگىدەي پەرى قىزى ما، الدە قىز بوپ جاسانعان مىستان كەمپىر مە؟>>دەگەن الۋان وي باسىمنان لەزدە ءوتىپ، تۇرىپ قالسام كەرەك... قىز جايبىراقات قانا:
    -جولىڭ بولسىن! جولاۋشىم، ءتور سەنىكى،- دەدى. قانشا باتىر بولساڭ دا قىز كوزىنىڭ الدىندا ءبىر سەلك ەتپەگەن جىگىت- جىگىت پە ءتايىر، قىز سوزىنەن كەيىن ءوزىمدى-ءوزىم قالپىما كەلتىرىپ، تورگە قاراي تاياي بەرگەنىمدە:
    -نە قىلعان جانسىڭ؟!-دەدى.
    مەن جالتارماي ءجونىمدى ايتىپ جاتقانىمدا، ول شاشىن ورە وتىرىپ ماعان تاڭدانا، تىگىلە قارادى دا:
    -سەن قازاق بولساڭ مەن دە قازاقپىن. مىنا ماعان اكە بولىپ وتىرعان قالماق حانى قازاق حالقىن شاۋىپ شەشەمدى ولجالاپ كەلگەندە مەن ىشتە كەلىپپىن. مىنە سونان بەرى 16 جىل ءوتتى. شەشەم مەنىڭ ون بەس جاسىمدا ون بەس جىل ءبىر قازاق بالاسىن كورسەم دەپ ەڭىرەپ جۇرگەندە سەن كەزىكتىڭ. ەتەگىڭنەن ۇستاسام دەيمىن. ۋاعداڭدى بەرەر بولساڭ مەنىڭ ءومىرىم سەنىڭ ازاماتتىعىڭا امانات. نە دەيسىڭ باتىر، وسىعان؟ ەكى ات سىرتتا دايىن تۇر. ەرتوقىمى قاسىندا.
    مەن ءتۇسىم بە، ءوڭىم بە دەپ اڭتارىلىپ تۇرىپ قالسام كەرەك. قىز سويلەي ءجۇرىپ كيىمىن دە كيىپ بولعان ەكەن.
    -ەندى ولگىڭ كەلمەسە، ال، انا قارۋدى،-دەپ بۇيىردى. مەن وققا تولى قورامساقتى ساداعىمەن قولىما ءىلدىم. قىزدا ساۋىت كيىپ سايلاندى دا بوساعادا تۇرعان ەكى كىشكەنە توعاناتقى كوتەر دەپ بۇيىردى. مەن ىلە جونەلدىم. ەكەۋىمىز كوزدى اشىپ- جۇمعانشا وزەننەن ءوتىپ، ۇزاي بەردىك.
    كۇن-ءتۇن دەمەي ءجۇرىپ كەلەمىز. ىزدەمەدى مە، بۇلاي قاشىپ كەتپەيدى دەپ قاتە ويلادى ما، ءبىزدى قۋىپ قۋعىنشى كەلمەدى. امالىم نە، قالماقتان قۇتقارسام دا، اجالدان قۇتقارا المادىم. ءبىر قامىستى كولدىڭ بويىنا كەلگەنىمىزدە، قىز تۇسەيىك دەپ ءوتىندى. ال، مەن جولبارىس بولىپ جۇرمەسىن دەپ ءار ءتۇرلى قورقىنىش سوزدەردى ايتىپ ەسكەرتىپ ەدىم.
    -ەر جىگىت پە دەسەم قورقاق بىرەۋ ەكەن عوي. قۇداي-اۋ، مەنى قايداعى ءبىر سۋ جۇرەككە جولىقتىرىپ پا ەدىڭ؟! دەپ قالجىڭداپ تۇرىپ الدى. اقىرى قىز ەركىنە كوندىم. جاستىق سەزىم قۇمارلىق مەنىڭ دە بويىمدى الدى. اتتان تۇسكەن سوڭ، قىز كول بويىنا مەنى جانىنا جۋىتپاي جالعىز كەتتى دە، جولبارىسقا جازىم بولدى. جولبارىستى ءولتىردىم نە، ولتىرمەدىم نە كوڭىلىمدە ءبىر ارمان ءومىر بويى كەتە بەردى. قىز سۇيەگىن ارۋلاپ، جىلاي-جىلاي اتتاندىم. سوندا قىزىڭ ىڭىردە جىلقىدان بارىپ ۇستاپ اكەلگەنى ءبىر جىل بۇرىن قىسىراقتىڭ ۇيىرىنە سالعان قىزىل بورتە، بەستى ايعىر ەكەن. كەيىن بىزگە بىتكەن كوك بورتە جىلقى وسىنىڭ ءناسىلى ەدى،-دەپ قوساي زالىڭ ءبىر اڭگىمە ايتىپ ەدى.
    - وي، راس-اۋ،-ءادىل ءسوزىن قايتا جالعادى،-سوندا بۇلان ءبي: <<مەن بەگەننەن سونداي ءبىر وكىنىش قالعان ەكەن>> دەپ ەستىپ ەدىم. ءسىز، زالىڭ، بۇل ۋاقيعانى ەكى اتا تومەندەتىپ مەڭدىباي تۇقىمىنان دا دارالاپ، وزىڭىزگە قاراي ءيىپ كەتتىڭىز عوي؟-دەپ ءازىل ارالاس داۋ ايتىپ ەدى. زالىڭ دونەنباي بالاسىنا بىتكەن كوك بورتە جىلقىنى دالەل قىلىپ قايتا كولدەنەڭ تارتتى.
    -مىنە قىزىق ءادىل ويلاعان جەرىمنەن شىعىپ، ساقاڭ ايتقان، داكەي ەلەس ەتكەن اڭگىمەنى شىنعا اينالدىردى. بەگەن بولسادا، ونىڭ نەمەرەسى دونەنباي بولسادا ايتەۋىر ارماندا وتكەن ءبىر ۋاقيعانىڭ بولعانى شىنىنا شىعۋعا اينالدى.
    ەندى كىم نە بىلەدى ەكەن دەپ قۇرالاي قىزدىڭ ۋاقيعاسىن سۇراستىرىپ، تاعى دا بىرەر جىلدى وتكىزدىم. ەسكى كوز كاريالاردىڭ سوڭى ارىلا قويماعان بولسا دا، بۇل ۋاقيعانى كوپ ادام بىلە بەرمەي، كوڭىلىمدى سۋىتا باستادى. مەن دە سالعىرتتىققا جول قويماي، وشكىندەگەن ىزگە قونعان شاڭدى ۇرلەپ بولسادا ىزدەن كوز جازباۋعا كىرىستىم. <<ىزدەگەن مىقان اعاشىن دا تابادى>> دەگەندەي وسى ءبىر وشكەن ءىزدى تاعى ءبىر رەت ايقىندادىم.
    التاي ايماقتىق ويىن-ساۋىق ۇيىرمەسىن باسقارىپ جۇرگەن كەزىمدە التايدىڭ توڭكەرىس تاريحىن جازۋعا ايماقتىق پارتكوم ادام ۇيىمداستىرىپ، سوعان مەنى دە قاتىناسۋعا كەڭەس بەردى. قىزمەت ۋاقىتىمنىڭ ءبىر ءبولىمىن سوعان شىعارىپ جۇرگەن كەزىم. ءبىر كۇنى كەزىندە بۋىرشىن اۋداىنىڭ اكىمى بولعان مانكەن قابىل ۇلى ءبىزدىڭ ۇيگە كەلدى. ەكەۋىمىز كۇندىزگى اڭگىمەنى تۇنگە جالعاستىردىق. كوپ اداممەن جولداس، ىستەس قۇداندا بولعاننىڭ سىرتىندا وتكەن- كەتكەندى سۇراستىرىپ ءبىلىپ، قۇلاق تۇرە جۇرەتىن كىسى. ءارى ولەڭ- جىر، ءسوز قۋعان اۋىلدىڭ بالاسى. <<قۇرالاي قىز>> جونىنەن بىلسە وسى بىلەر دەپ سۇراي كەتتىم.
    -ءدال يسا ايتقانداي قۇرالاي سۇلۋدى ماعان يسا داستانى قۇلاققا تيۋدەن 30 جىلداي بۇرىن 1924- جىلى قايىن اتام زيا ءتايجى ايتىپ بەرىپ دەدى،-دەدى سالعان جەردەن مانكەن،-زيا تايجىنى سەن كورمەدىڭ عوي. قارا ءتىلدىڭ شەشەنى. اڭگىمەنى ادەمى ايتاتىن، ال، سەن سۇراپ وتىرعان <<قۇرالاي قىزدىڭ>>اڭگىمەسىن ول كىسى مىناداي شىعارىپ ايتتى:
    ءبىر جىلى جازدا <<مىڭ- قا شۋەتاڭنىڭ>> وقۋشىلارى ءتورت دوڭگەلەكتى ارباعان كۇيمە جاساپ، ەرەنقابىرعا تاۋىنىڭ ەتەگىمەن باتىسقا قاراي جاعالاپ ءدوربىلجىندى باسىپ، قوبىق ارقىلى جۇرەتىن جولمەن سولتۇستىك ايماقتان كەلگەنىمىز ءبىر-اق قايتىق. تارباعاتاي مەن ىلەنىڭ جىگتتەرى، ءوز جەرىنىڭ تۇسىنا كەلگەندە ءبولىنىپ كەتىپ جاتىر. ءبىر كۇيمدە ءشارىپقان، شايسولتان، ءبىر كۇيمەدە مۇقاش جاكە ۇلى ەكەۋىمىز. زيا ءتايجى ءوز ۇتىعىمەن ءبىر- ەكى كۇيمەدە. ءومىرتايدىڭ ماحمەتى... ءار كىم ءوز- ءوز ۇتىعىمەن كەلەدى.
ەرەنقابىرعانىڭ جولى ءارى ۇزاق، ءارى وتە اۋىر. كۇن ىستىق تا قاپىرىق، قويۋ شاڭ قولقانى اتادى. ءبىز كوبىندە سالقىندا ءجۇرىپ، كۇن
7#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:05:57 | اۆتوردىكىن عانا
    ىسىعاندا دەم الامىز. جول جونەكەي بۇگىنگىدەي قالىڭ قالا- قىستاق جوق. اسىرەسە، ماناستان وتكەننەن كەيىن تۇستىك جەرمەن كەشتىك جەردە ۇيعۇرلار مەن دۇڭگەندەر اشقان دەڭ (بەكەت) بار. ونىڭ دا جاتىن ءۇيى قارىق بولىپ تۇرعان جوق. بۇرگە مەن قاندالا. سول ءۇشىن جاز كۇنى بولعان سوڭ دالاعا قونىپ، ءوز كورەگىمىزدى ءوزىمىز كورىپ، تۇنەپ اتتانىپ كەلە جاتتىق. جول بويى ءبىر كۇيمەگە تورتتەن- بەستەن وتىرىپ اڭگىمە سوعىپ، جالعاسىن تۇنىمەن ايتىپ ەرمەك ەتەمىز.
    اڭگىمەنىڭ كوبىن وقىعان كىتابىنان شاقاڭ ايتادى. ول كىسى كىتاپتان نەنى وقىسا سونىڭ ءسوز سويلەمىنە دەيىن ءتۇسىنىپ وتىرىپ ايتادى، شارشامايدى. شالقار تۇستە ءبىراز كوز ىلىندىرسە بولدى، ءتۇن بويىنا تالىقپايدى. كىتاپتى بۇتىندەي ورىس، حانزۋ تىلىندە وقيدى. سوندىقتان ول ايتاتىن اڭگىمەلەر وتە تىڭ، وتە جاڭا، ءتىپتى قازاق بالاسى ەستىمەگەن ەل- جۇرتتىڭ ۋاقيعاسى. ونداي ۋاقيعا قانداي قىزعىلىقتى، قانداي تارتىمدى. سول سەبەپتى ەبىن تاپقانىمىز شاقاڭنىڭ قوسىندا، شاقاڭنىڭ كۇيمەسىندە بولۋعا تىرىسامىز. ءبىز مۇقاڭ ەكەۋىمىز وزگەلەرگە جول قويىپ كوپ ەنتەلەپ كەتپەيمىز. اسىرەسە، وقۋدان قايتاردىڭ الدىندا عانا وقىعان ورىس ساياحاتشىسى ميكلۋحوۆ ماكلايدىڭ وڭتۇستىك افريكا مەن ازيا ارالدارىنا جاساعان ساياحاتىنان جازعان عاجايىپ اڭگىمەلەرىن كۇنى-ءتۇنى ايتىپ كەلە جاتتى.
    سول جىلى زيا ءتايجى اۋرۋىن كورسەتە، ءبىر جاعى ولكە باستىعى ياڭ زىشىڭعا امانداسا بارعان ەكەن، دارداي ءتاۋىر بولىپ بىرگە قايتتى. ءبىر كۇنى ىڭىردە ورىس ساياحاتشسىنىڭ قالىڭ شيە ءبورى قاپتاپ جەپ قويا جازداعانىن شاقاڭ اڭگىمەلەپ بولىپ، بارلىعى بۇل نەدەگەن باۋ كەسپە قاسقىرلار ەدى، ولگەنىنە قارامايتىن دەسىپ وتىرىپ، ەندى شاقاڭ باستاپ زيا تايجىگە ەلىمىزدىڭ وتكەن- كەتكەنىنەن اڭگىمە قوزعاڭىز دەپ قولقالايدى.
    زيا ءارى اقىن، ءارى بارىمىزدەن جاسى ىلگەرى بولعانىمەن قوسا، ەل ىسىنە جاستان ارالاسقاندىقتان حالىقتىڭ وتكەن-كەتكەن ومىرىنە دە قانىق كىسى.
    -بەگەن باي ماڭگىلىك ارمان ەتىپ كەتكەن ءبىر ۋاقيعا جاڭاعى شيە بورىلەردىڭ ۋاقيعاسىنان كەلىپ ەسىمە ءتۇسىپ وتىر. بەگەن بايدى كوبىڭ بىلەسىڭ. اتامىز كوكەنىنىڭ اكەسى مامىت بولسا سول كىسىمەن تۇستاس جاساعان بەگەن سامەنبەتتىڭ نەمەرەسى دە، ءبىز ەندى مارقالاۋ وسكەمىز، مامىت شوبەرەسى. بەگەن كوپ جاساعان كىسى ەكەن. ءومىرىنىڭ سوڭىنا تاياعاندا نەمەرە- شوبەرەلەرى بولىپ ون شاقتى اۋىل بولعان دەسەدى. ءبىراق، قارا تورىنىڭ ۇيىرىندەي ۇرپاق، مىڭعىرىپ داۋلەت بىتكەنمەن بەگەن باي قام-قايعىسىز وتپەگەن ەكەن. اسىرەسە جۇرت بىلەتىن بەگەن بايدى قارا سەڭگىردە ءۇش مىڭ اسكەرىمەن ءدوربىت كەلىپ شاپقاندا بەگەننىڭ ءوز ۇرپاعىنان جيىرماداي وتاۋ تىگۋلى قالپىمەن، ەكى جۇزدەي ەر ازامات، قىز- كەلىنشەك، بالا- شاعانى بايلاپ-ماتاپ جاسىرقىپ الىپ كەتىپتى. بۇل بەگەننىڭ عانا ەمەس، ءبىزدىڭ اباق كەرەيدىڭ سوڭعى ءبىر ساتسىزدىككە ۇشىراعان سوعسىنىڭ ءبىرى بولعان. سول سوعىستان قاشقان ەلدىڭ الدى كوكتوعايدان ۇرىككەندە، زايسانعا ءوتىپ كەتىپتى. كەيىن ەل بولىپ ەس جيىپ، اقىل قۇراپ جاۋدىڭ بەتىن قايتارىپتى.
    -ءتايجى، وسى ورايدا ءبىر ءىستىڭ جايىن ءبىلىپ الايىن،-دەدى بىرەۋى،- بەگەندى دوربىتتەر شابۋعا باتىلدىق ەتە المايدى ەكەن، ءدوربىت حانى الدىمەن اجى كۇڭگە كىسى سالىپتى. <<ادامىڭدى تي، ءىزعۇتتى، يمان دەگەن بۇزىق ادام ەكەن. ەگىنىمىزدى مالىنا جەگىزىپ، بۇرقانىمىزدى شاعىپ، مالىمىزدى قۋىپ تىنشىمىزدى كەتىرىپ بولمادى>> دەپتى. بۇعان اجى تورە: <<بۇل مەنىڭ بۇيرىعىممەن بولعان ءىس ەمەس، مەنىڭ بيلىگىمە بويسۇنباي ءوز بەتىمەن كەتكەن بۇزاقىلار، ايتقانىمدى ورىندامايدى. نە قىلساڭ ءوزىڭ ءبىل>> دەپتى. ءدوربىت حانى وسى سەبەپتى چيڭ حاندىعىنا ءبىلدىرىپ، حاننىڭ <<ونداي بۇزىق جۇرت بولسا جازاسىن بەرىپ قويىڭدار!>> دەگەن بۇيرىعىمەن شاپقان ەكەن دەيدى،-دەدى.
    - چيڭ حاندىعىنىڭ بۇيرىق شىعارعان- شىعارماعانىن كىم ءبىلسىن. جاڭاعى سەن ايتىپ وتىرعان سوزدەردىڭ اباق ەلىنىڭ سول تۇستاعى اتقا مىنەرلەرى اراسىندا شىققانى دا راس بولۋ كەرەك. ءدوربىت حاننىڭ كىسى سالعانى راس پا، وعان اجى تورە الگى ءسوزدى ايتتى- ايتپادى ول ناعايبىل. ايتەۋىر وسى ۋاقيعا <<ءتورت ءبيدى>> سايلاۋعا سەبەپشى بولعان ەكەن،-دەدى ءتايجى.
    -<<سوعىستان>> كەيىن ەل كەرەي بولىپ جينالىپ: <<كەدەن- كەدەن بولدى، كەدەن نەدەن بولدى؟>> دەگەندە  اجى گۇڭ: <<كەرەي، بۇيتە بەرسەڭ ماعان تىزگىن بەرمەيتىن تەنتەكتەرىڭ كوبەيە بەرەتىن دە، ونىڭ جاماناتى مەندە قالا بەرەتىن سەكىلدى. ماعان ۋازىرلىك ىستەيتىن، ءارى ەل كەرەيگە وكىلدىك ەتەتىن بيلەر توبىن سايلاپ بەر دە، ءوز ءىسىڭدى وزدەرىڭ  باسقارىڭدار>> دەگەنگە كەلىپتى. اجىنىڭ وسى بۇيىرىعى بويىنشا ەل بولىپ اقىلداسىپ <<ءتورت ءبي>> سايلاعان ەكەن.
    وسى بەگەن باي جاسى كەلىپ قارتايعان كەزىندە ەل- جۇرتى:
    -ارمانىڭىز بار ما؟-دەپ سۇراعاندا:
    -نەگە ارمانىم بولماسىن. دۇنيەدە مەندەي ارماندا ادام جوق دەپتى،-دەيدى. مۇنى ەستىگەن اباقتىڭ اتامىز كوكەن باستاعان ۇلى- كارىسى جينالىپ، كوڭىلىن سۇراي سالەم بەرە كەلىپ، ۇيىنە ءتۇسىپ قونا- تۇستەنە جاتىپ:
    مەندەي ارمانداى ادام جوق دەپسىز. سول ارمانىڭىزدى ايتىڭىز،-دەپتى. سوندا بەگەن:
    -سۇرايتىن جان شىقپاي ىشىمدە كەتەمە دەپ ەدىم. ەندى سەندەرگە ايتپاي كىمگە ايتايىن،-دەپ كوزىنىڭ جاسى كەۋدەسىن جاپقان اپپاق ساقالىن جۋىپ وتىرىپ ايتقانى ەكەن.
    -ەلىم ەكەنسىڭ عوي، ەل ەكەنسىڭ عوي، كەلگەندەرىڭە ءتانتى بوپ ءبىر جاسادىم عوي. ۇرپاعىڭ بولعانىمەن كارى كوڭىلىن بىلە بەرمەيدى ەكەن. <<جاس كۇنىندە ءبىر بالا، كارتەيگەندە ءبىر بالا>> دەپ قازاق بەكەر ايتپاعان. كارى كوڭىلى جاس كوڭىلىندەي نازىك بولادى ەكەن. ادامنىڭ ەسىندە ەسەيگەنىندەگىسى ەمەس، سول جاس كۇنىندەگى وڭ مەن سولىن ەندى- ەندى بىلە بەرگەندەگى جارق ەتكەن ءبىر بەينە قالادى ەكەن. سول جارق ەتكەن بەينە مەنىڭ كارىلىك مەڭدەتكەن كوڭىلىمدى تالىقسىتىپ بارادى. كۇندە ىڭىردە كوز الدىما كەلىپ، تۇندە تۇسىمنەن شىقپايدى دا تاڭ اتا ۇزاپ كەتەدى. ەندى سول قالاي پايدا بولىپ، قالاي الىستاپ ەدى سونى ايتايىن.
    جاڭا عانا بوز بالا قاتارىنا قوسىلىپ، ات-جالىن تارتىپ مىنگەن كەزىم. ول كەز ۇركىن- قورقىن كوپ، جانىبەك باتىردىڭ قول باستاعان قۇبا قالماق زامانى. قارۋ- قايراتتىڭ امال- ايلارنىڭ زامانى. ات تىزگىنىن العان ەركەك كىندىكتى جىلقى جەسەگىندە بولىپ، نايزا شانشىپ، قىلىش اتىپ جاتتىعاتىن كەز. بۇل اۋەستىك اتادان قالعان مۇرا، اتادان قالعان مۇرا مال ەمەس، قايتا مال مەن جاندى، اتا مەكەندى قورعايتىن ەرلىك جىگەر. ال، مال-جان دەگەن سول اتا مەكەننىڭ اماندىعىنىڭ جەمىسى. بۇل قۇبا قالماقتىڭ قاندى قولىنىڭ قاتتى باتقانىنان دا شىعار. ءبىر شاڭىراققا ءبىر ۇل شىرىلداپ دۇنيەگە كەلسە، بەلدەۋگە ءبىر نايزا شانشىلادى. اسىرەسە مەن سەكىلدى سامەنبەت بايدىڭ شاڭىراعىندا وسكەن مىرزاسى نەگە قالايىن. بەس جاسىمنان اۋەس بولدىم، اۋەس بولماي نەمەنە سۇندەت اتقا ەر سالىپ اشامايعا شىققان كۇنى تەپكىشەگىمنىڭ الدىنا وسى نايزا ءىلۋى. وسى اۋەستىك قوي<<شيدەن وق، شىرپىدان جاق>> ءيىپ وينايمىز. جىڭىشكەلەپ ورگەن ءبىر جان ارقان قانجىعامىزدا. اۋەلى قازىققا، ودان قوزى- لاققا تاستاپ، تاي- تايىنشا ۇستاپ ۇيرەتۋگە كىرىسكەننەن التى- جەتىگە كەلە مال تۇلىگى، ون- ون بىردە  وتاردا <<<باقىرشى بالا>> اتانىپ، ون بەستە وتاۋ يەسى بولىپ شىعا كەلەسىڭ. سەنى اتا-اناڭ ەمەس، بۇكىل ەلىڭ بولىپ قۇلاعىڭنان سۇيرەتكەندەي وسۋىڭە اسىعىپ، ەرجەتە بەرە ءۇمىت ارقالاتادى.
    مەنىڭ دە ون بەسكە ءىلىنىپ، وتاۋ يەسى اتانعان كەزىم. ءبىر جىلى قىستىڭ باسى كەلىپ قالعان شاق. جاز ورتاسىندا جانىبەك باستاپ جاۋعا اتتانعان ەر ازامات ءالى ورالماعان كەزى. ال، مەن بولسام اۋىلدا ۇلكەندەرمەن بالالاردىڭ اراسىندا جالعىز قالىپ، ءبىر تاراپتان ىزالانىپ، ءبىر تاراپتان قۇسالانىپ جۇرگەن كەزىم. سەبەبى: جەلبىرەگەن تۋدان، جەر سىرەگەن قولدان قالۋدان ۇلكەن نامىس جوق. مەنى اكەم جازدا قاينىڭا ۇرىن جىبەرەمىن دەپ الىپ قالعان. مىنە، ەندى، بارىپ كور، قاينىڭا جاۋ ءتيدى دەي مە، اۋىرۋ كەلدى دەي مە، ايتەۋىر، اتتاندىرمادى.
    ءوستىپ كۇز وتكەندە ۇلكەندەرمەن بىرگە جىلقى وتارىنا كەتتىم. وتارداعى جىلقىشىلاردىڭ باسى دا، قاتتى- قايىرىمعا كەلەر جاسى دا مەنمىن. ءبىر كۇنى جىلقىنى بەتتەتىپ جىبەرىپ، قوسقا قايتا بەرگەنىم سول ەدى، <<جىلقىنى جاۋ اكەتتى. اتتان، اتتان!>>دەگەن سۋىق ايعاي شىقتى. قايتا سالدىم. جاۋ جىلقىداعى بىرنەشە جىلقىشىنى ءتۇسىرىپ، جاياۋ تاستاپ كەتىپ بارادى ەكەن. اتتىڭ باسىن جاۋعا تۋرالادىم. ماعان ات تىزەسىن قوسقان ەشكىم بولمادى. <<مال اشۋى جان اشۋى>>دەگەندەي ولەمىن-اۋ دەپ قورىققان مەن دە بولمادىم. استىمداعى اتىم پەرى قاناتتى جىلقى ەدى. جولىمدى توسقان دۇسپاننىڭ بىرنە دە بىلدىرمەي قۋعىندى جىلقىنىڭ الدىنا قاراي سالدىم. و، بۇ دەگەنشە جىلقىنىڭ الدىنا دا شىعىپ، قوسقا قاراي قايتا تارتتىم. جىلقى جانۋار جەل عوي، الدىداعى قاراعا ىلەسىپ، ارتىمنان قالماي تارتىپ كەلەدى. سول كەزدە اككى جاۋدا قارسى الدىمنان تاپ بەردى. ەندى مەنى الماي قويمايدى. بىلەمىن، جالتارۋعا جەر جوق، جاسانعان جاۋ ورتاسىنا الا سوعىس باستادى. <<جەكپە- جەك!>> دەپ تالابىمدى ءبىلدىردىم. نايزامدى ءۇيىرىپ، اتىمنىڭ باسىن ىركىپ، ولاردان ايلانباستان بىرەۋى شىعۋعا ىڭعايلاندى. ول دا جاس جىگىت ەكەن. بايقاسقان جەردەن نايزامدى قازان تولماستان تۋرالاپ ەدىم، ول بار كۇشىمەن باسقانىنا قاراتپاي كىندىكتەن تومەن سالىپ ءوتىپ، اتتان ءتۇسىرىپ كەتتىم. بۇنىما نامىستانعان جاۋ ەندىگى جەردە جابىلىپ كەتتى. اقىرى مەنى اتتان ءتۇسىرىپ، بايلاپ الدى دا جىلقىمەن قوسىپ ەلىنە الىپ جونەلدى. قالماق حانىنا مالدان ەمەس، ادامنان ساۋعا ۇسىندى. وسىدان مەنىڭ تەمىر توردا وتكەن قورلىقتى كۇنىم باستالدى. اسىرەسە<<جەكپە- جەكتە>> اتىنان تۇسىرگەن ادامىم قالماق حاننىڭ ءىنىسى ەكەن. نايزامنىڭ ۋىتى جۇرەگىنە مۇز بولىپ قاتسا كەرەك. اندا-ساندا اۋىزىنا كەلىپ كەرىلە ءبىر كەكەتىپ، <<اسىقپا، قاسقىردىڭ كۇشىگىن ءجۇنىن جەتىلدىرىپ سوعارمىن>> دەپ مىقىنداتىپ تۇرىپ كەتەتىنى بار. ءبىراق <<ءيتتىڭ يەسى بولسا، ءبورىنىڭ ءتاڭىرىسى بار>> دەگەندەي ماعان دا ءۇمىت باعىشتاعان ءبىر قامقورشى پايدا بولدى. مەن بارعاننان باستاپ، ءبىر كۇڭ تاماق تاسىپ تۇردى. بىرتە- بىرتە ىشەر اسىم جاقسارا باستادى. كۇننەن كۇن وتە قالماق ءتىلىن دە بىلە باستادىم. كۇزەتشىلەردە جايبىراقتاي بەردى. ءبىر كۇنى الگى ايەل:
    -سەن كىمسىڭ؟-دەدى.
    -قازاقپىن، ءوزىڭىز كىمسىز؟ ول تۇنىق قازاق تىلىندە:
-مەن دە قازاقپىن. وسىدان ون التى جىلدىڭ الدىندا تۇتقىن
8#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:06:39 | اۆتوردىكىن عانا
    بولىپ كەلگەن قازاق حانزاداسىنىڭ ايەلىمىن. كۇيەۋىمدى مايداندا ءولتىردى دە، مەنى قورلىقتا ۇستاپ وتىر،-ول كۇزەتشىنىڭ جاقىنادۋىمەن ءسوزىن توقتاتتى دا، ىدىسىن الىپ كەتە بەردى. ارادا بىرەر كۇن ءوتىپ، تاعى ءبىر ورايى كەلگەندە:
    -قاراعىم بەگەن، ون بەس جىل ءبىر قازاق بالاسىن كەزىكتىرەكور دەپ تىلەپ ەدىم. سول تىلەگىمدى اللا قابىلداپ سەنى كەزىكتىرگەن بولدى. مەن اللادان نەگە تىلەدىم. ەلىم، جۇرتىم دەپ تىلەدىم. مەن جاسىر بولىپ كەلگەندە، قۇرساعىمدا كەلگەن اتامىزدىڭ قانىن امان –ەسەن جەر باستىردىم. مىنە ون بەستىڭ ءجۇزىن كوردى. وسى قىزىم- قۇرالايىم- قۇلىنىم قور بولماسا ەكەن دەيمىن. وسى بالامنىىڭ تاعدىرى ساعان امانات. ەكەۋىڭنىڭ تاعدىرىڭ اللاعا امانات. مەنىڭ تاعدىرىمدى سەندەرگە جازباسىن،-دەپ جىلادى انا.
    ارادا جىل كوش اينالىپ تاعى دا جاز ايى وتە باستادى. ەندى ارالاپ-ارالاپ ماعان تاماقتى قىزىنان دا جىبەرىپ تۇردى. ول كەلگەن سايىن جىلى لەبىزىن- قاراقاتتاي كوزىنەن وشپەس ساۋلە قالدىرىپ كەتىپ تۇردى. مەنىڭ جۇرەگىمە قۇيىلعان وسى نۇر اقىرى باقىتقا، ماحابباتقا اينالدى. ءار كۇنى ونىڭ كەلۋىن كۇتىپ، مازاسىز كۇيگە تۇسەتىن بولدىم. مەنىڭ العاشقى ماحابباتىم وسىلاي تەمىر توردا باستالدى. ءار كۇنى زىندان ەسىگىندە ونىڭ تاماق ۇسىنعان قوس قولىن كەۋدەمە باسىپ تۇرىپ: <<وتكەن جازدا قالىڭمالىن بەرگەن قاينىما جول تۇسپەگەنى، اللا ماعان قۇرالايىم سەنى جولىقتىرايىن دەپ تۇر ەكەن عوي. بۇل دا ءامىرى كۇشتى اللانىڭ جازمىشى. زىنداندا باقىت تاپقان ادام بىرەۋ بولسا تەگى مەن بولارمىن>> دەپ ويلادىم. ءبىر كۇنى قىز اناسى تاعى تاماق الىپ كەلدى. جىلاپ كەلگەن سەكىلدى. ەكى كوزى ىسىڭكى. ارەكەتى اسىعىس. سەندەردى اتتاندىراتىن كۇندى ويلاستىرا- ويلاستىرا ءجۇرىپ، بۇل كۇنگە كەزىكتىم. حان ءىنىسى- باياعى ءوزىڭ نايزالاپ اتتان تۇسىرگەن جىگىتكە قۇرالايىمدى قاراتپاقشى بولدى. ماعان سوزدە سالعان جوق. ەندىگى ءومىر كەشىرمەمىز قيىن بولۋعا اينالدى. مەن شاراسىز قالدىم. تاۋەكەل دەپ بەتتى سۋىققا بۇرۋعا كىرسىڭدەر،- دەپ، ءسوزىن جيدى دا تەز قايتىپ كەتتى. ارادا كوپ وتپەي تاماق الا كەلگەن قۇرالاي:
    -بەگەن، جولىمىز ءساتتى بولاتىن سەكىلدى. مىنا قالماقتاردىڭ باتىرلارى ءبىر جاققا تاعى دا جورتۋىلعا اتتانعالى جاتىر. ءدال ولار كەتكەن كۇنى ءتۇندى قولعا بەرسە ءبىز دە تاۋەلەكگە بەل بۋايىق،-دەدى.
    مەن دە كۇن بويى اق جول تىلەپ ءبىر اللا، ءبىر ارۋاقتى اۋىزعا الۋمەن بولدىم. كەشكى تاماقتى اكەلگەن انامىز:
    -سەن كىم؟
    - مەن عوي.
    -نە قىپ ءجۇرسىڭ؟
    -قارالا سيىردىڭ بۇزاۋى كەلمەي.
    -قولىڭا تاياق الىپ ءجۇرىپسىڭ عوي.
    -اياعىمدى اۋىرتىپ الىپ، سۇيەنىش ەتىپ ءجۇرمىن.
    -بۇزاۋدى بۇل جاقتان ىزدەۋشى مە ەدىڭ، جاقىندا ما!
    -بۇزاۋ ءدال وسى جەردە، انە جاتىر عوي، سەن ءولتىرىپسىڭ.
    -قانە، قاقباس!
    -مىنە.
    سول-اق ەكەن ءبىر نارسە ۇرىلپ بىرەۋدىڭ قۇلاعانىن سەزدىم. نە قىلعان تەزدىك. ىلەزدە قاپازدىڭ تەمىر ەسىگى اشىلدى دا، مەنىڭ اياعىم كىسەننەن بوسادى. ەكى اتتى جەتەلەپ قۇرالاي دا جەتتى. مەن دە كۇزەتشىنىڭ قارۋ- جاراعىن الىپ، دۋىلعاسىن كيىپ ۇلگىردىم. قوش-قوش ايتىپ جىلاعان انا بىزگە اق جول تىلەپ قالا بەردى.
    ارادا ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن ءجۇرىپ ءبىر كولدىڭ بويىنا جەتتىك. جاۋدان قۇتىلعانداي بولدىق تا، ەكەۋىمىزدىڭ ماحابباتىمىزدان تۋعان ماستىق قۇمارلىعىمىز وت بولىپ شارپىپ، كول بولىپ شالقىپ، تاڭدى كەشكە اينالدىردى. ءبىر مەزەتتە مەن اتقا، ول كول بويىنان سۋ اكەلۋگە كەتتى. سول-اق ەكەن ءبىر كۇركىرەگەن داۋىس قىز داۋىسىن باسىپ، اسپان- جەردى سىلكىدى. توبەمنەن جاي تۇسكەندەي بولدى. جۇگىرىپ جەتسەم شۇبار الا جولبارىس وزىمە تۇرا اتىلدى. مەن دە تايسالمادىم. ول مەنى ۇستاسپ ۇلگىرگەنشە مەن ونى جارىپ ۇلگىردىم. قىز مەنى السىرەگەن قولىمەن وزىنە تارتىپ بارىپ:
    -قايىعىرما، بەگەن. ارمانىما جەتتىم. سەنى كوردىم... انام دا ارمانىنا جەتتى. انام ەكەۋىمىز سەنى كورسەتكەن قۇدايعا رازىمىز...-دەپ بارىپ جان ءۇزدى.
    مەن ءتۇن بويى قانجارىممەن كور قازىپ، ادامدى جىلاي-جىلاي ماڭگىلىك مەكەنىنە جاتقىزدىم دا، ءۇش كۇن، ءۇش ءتۇن باسىندا بولدىم. اقىرى سۋىق قابىر ماعان قۇرالايىمدى قايتارىپ بەرمەگەن سوڭ، سۇلدەرىم قۇرىپ اتقا قونا بەرگەنىمدە، شاڭ كورىندى. قۋعىنشى جاقىن كەلىپ قالعان ەكەن. مەنى كورە ايعايدى سالدى بىرەۋ، مەن دە ونى تانىدىم. قانجىعاسىنان بىردەڭەنى شەشىپ الىپ جاتىر ەدى، ادامنىڭ باس سۇيەگى ەكەن. بۇرىمنان ۇستاپ ءۇيىرىپ جەكەگە شاقىردى. تانى كەتتىم انانىڭ باسى.
    بار قانىم باسىما شاپشىدى. قارۋىمدى قالاي الىپ، قالاي ۇمتىلدىم، نايزامدى شۇرقىلتايدان سالىپ جىبەرىپ، جەرگە تۇسكەن دۇسپانىمدى ات ۇستىنەن كەلىپ، باسىن كەسىپ الدىم دا، ايدارىنان ۇستاپ ءۇيىرىپ، مەن دە ۇرانداپ قارسىلاستارىمدى جەكەگە شاقىردىم. دۇنيەدە مۇنداي مايدان بولدى ما، بولمادى ما، كىم ءبىلسىن. بەتتەپ ەشكىم كەلمەگەن سوڭ ات قويىپ ەدىم، ولار قاشا جونەلدى. ون شاقتى ادام قاشا جونەلگەنىن كورگەندە، كەگىم قايتقانداي بولىپ، قايناعان قانىم سۋ قۇيعانداي باسىلدى. مەن دە قايتىپ قان شىعارۋعا بوي ۇرماي، انانىڭ باس سۇيەگىن قىزىنىڭ قاتارىنا جەرلەدىم دە، جىلاي-جىلاي ەلگە بەت الدىم. سونان بىلايعى الپىس جىلدان ارتىق ومىرىمدە وسىنداي قارالى، قايعىلى كۇنىم بولعان ەمەس. ويتكەنى جاقسى كۇنىمدە ءبارى جاقىن، ءبارى دوس. جامان كۇنىمدە ماڭدايىمنان سيپاعان جاندى ومىرىمدە ءبىر-اق رەت كەزىكتەردىم. سول ءۇشىن مەنىڭ جۇرەگىمدە سول انا، سول قىز عانا. ماڭگى كوز الدىمنان كەتپەيدى. اناۋ مەن تارتقان العاشقى مايدان، العاشقى قان دا، سوڭعى باتىرلىق تا سول بولدى. قاپاستاعى باسىمدى حان تورىندەي ازاتتىققا شىعارىپ، مەنى پانا تۇتىپ، جاردەم كۇتكەن جاندارعا قارلىعاش قۇرلى قاناتىممەن سۋ سەبۋگە جاراي الماعان مەن ەندى جاۋ الىپ جارىتپاسىن دەپ العاشقى مايداننان سۋىنىپ قايتتىم. <<حاننىڭ قىزى بۇيىرماعان ماعان باتىر بولىپ ەل تىزگىنى دە بۇيىرماس>> دەپ قايتىپ قارۋ اسىنىپ، باتىر اتىمدى دا شىعارمادىم. ءبىراق، اللانىڭ رازىلىعى وسى ما، ارۋاقتىڭ رازىلىعى ما، الدىم جامان بولمادى،-دەپتى.
    بۇل اڭگىمەنى جاس كەزىمدە بەگەن بايدىڭ وزىنەن ەستىگەنمىن دەپ كوكەن اتامىز نەمەرەسى بولىپ كەلەتىن ءتاتتى اعاما (ءماميدى بالالارى وسىلاي اتايتىن) اڭگىمەلەيدى ەكەن. ءبىزدىڭ قۇلاققا سول اكەمىزدەن قالىپ وتىر عوي.
    قۇرالاي قىزدىڭ شەشەسى ءبىر تەكتى جەردىڭ قىزى ەكەن. ايتەۋ قازاقتىڭ ورداسىنىڭ ءبىرىن موڭعۇلدار ويرانداپ، جاس حانىمىن تارتىپ اكەتىپ، ءوز حاندارىنا تارتۋ ەتىپتى. حات- ساۋاتى از ەلدە ۋاقىت وزعان ساين توزىپ بارا جاتقان بۇل ۋاقيعانىڭ بىزگە كىمنىڭ جۇرتى، كىمنىڭ قىزى، اتى- جوندەرى كىم، قالماقتىڭ قاي جەردەگى قايسى حانى ەكەنى تولىق جەتپەي، قىنالىپ، تونالعان تامىتىعى كەلىپ تۇرعانى وسى،-دەدى زيا ءتايجى اۋىر ويعا باتقانداي بولىپ.
    -ءيا، ورىس ساياحاتشىسىنىڭ كەشىرمەسى بولسا، ءبىر رومان بولار ەدى دەمەكسىز عوي. ءالى دە كەش ەمەس، ءوزىڭىز جازساڭىزدا، الدە، مىنا جاس اقىن ماحىمەت جازسا دا!- دەپ ءشارىپقان ءومىرتايدىڭ ماحىمەتىنە ءبىر قاراپ قويدى. ءبىراق، زيا ءتايجى دە، ماحىمەت تە بۇعان جاۋاپ قايتارمادى. ال، شاقاڭ بولسا بۇل ۋاقيعاعا قاتتى قىزىققان ەكەن.
    -ايتىپ- ايتپاي بۇل ۋاقيعادان داستان جازسا، ءمانى قازاقتىڭ كوپ داستاندارىنان ەرەكشە بولىپ شىعار ەدى. ويتكەنى بۇرىنعى داستانداردىڭ دەنى سۇيگەن جارىنا قوسىلۋدىڭ جالاڭ ارمانى. ال مىنادا  قازاقي رۋح، ۇلتتىق ار-نامىس، ءتىپتى ادامزاتتىق وي جاتپايما، پاي- پاي انانىڭ تەكتىلىگى- اي ويلاڭىزدارشى. وسىنداي ەلىم-جۇرتىم، قازاعىم دەپ قان جۇتقان انا ماحابباتى ءار قازاقتىڭ كوڭىلىندە بولسا، بۇل ەل بۇگىنگە دەيىن قايدا بارار ەدى؟! وسى ۋاقيعاداعى انا ماحابباتى ۇلى ما؟ الدە انا وسيەتىن ارىنداي كورىپ اجالدان تايسالماي بەگەنگە جاس جۇرەگىن ارناپ، ءۇمىت ارتقان قىز ماحابباتى ۇلى ما؟ ءتىپتى سەكسەننەن اسقانشا قىرشىننان قيىلعان ماحابباتىن كوز الدىنان تاسا ەتپەگەن بەگەن ماحابباتى ما؟
    شاقاڭنىڭ بۇل سۇراۋىنا ەشكىم قولما- قول جاۋاپ قايتارماسا دا، اڭگىمە قۇمار جۇرت وتباسىنان جاتار ورىندارىنا قاراي ءبىر- ءبىر ويدى ارقالاپ الا كەتتى.
    مانكەننىڭ (مامەدوللانىڭ) اڭگىمەسىنە قاناعاتتانىپ قالعان اكەم، وسىدان كەيىن بۇل ۋاقيعانى جالعاستى ىزدەستىرگەنىن كورمەدىم، قۇرالاي قىز ۋاقيعاسىنا قاناعاتتانعانداي. بەگەننىڭ باسىنان وتكەن ۋاقيعا ەكەنىنە كۇماندانبايتىنداي دا بولدى دا، ەندىگى جەردە قۇرالاي قىز ومىرىنە قاتتى قىزىعىپ، بۇل جونىندە نەمەنە جازۋ تۋرالى ويلانىپ تەبىرەنۋمەن بولدى. ءبىراق، قولما-قول كىرىسىپ كەتپەدى. ويتكەنى ول كەزدە درامماعا قاتتى كىرىسىپ <<قۇلدىقتان قۇتىلعاندار>>، <<كەسىلگەن كەسىر>>، <<پانار>>، <<ارقالىق باتىر>> پيەسسالارىن ارت-ارتىنان جازىپ جۇرگەن كەزى بولاتىن. سوندىقتان بولسا كەرەك، بۇل ۋاقيعا جونىندە مەنى جەتەكتەگىسى كەلدى-اۋ دەيمىن، شاقاڭنىڭ وزگەلەرگە قويعان سۇراۋىن قايتا- قايتا قويىپ، اڭگىمە دۇكەن قۇراتىن. ءبىراق، مەن جارىتىپ جاۋاپ بەرمەگەنىم ەسىمدە. ول كەزدە پوەزيادان باسقاعا اڭسارىم اۋمايتىن. مەن يسا بايزاقوۆ جازىپ كەتكەن ۋاقيعانى قايتا جازۋىمنىڭ نە قاجەتى بار دەپ ويلايتىنمىن. ايتسەدە ۋاقيعانىڭ بارىسى، اكەمنىڭ ىزدەنىسى، اتام(اكەمنىڭ اعاسى ءادىلدى وسىلاي ايتايتىنمىن) مەن ناعاشىم مانكەننىڭ اۋىز ەكى بايىمداۋى كۇنى كەشە ايتىلعانداي ەسىمدە.
    1976- جىلى مادەنيەت توڭكەرسىنىڭ البارىندى الا ساپىرانى باسەيە بەرگەندە، اكەم 1966- جىلى تاتەمنىڭ زيراتىنا كومىپ تاستاعان بارلىق جيعاندارى مەن جازعاندارىن (مەنىڭ ءبىراز ولەڭدەرىم دە سونىڭ ىشندە) قازىپ الىپ كەلدى. رەتتەۋ جۇمىسىنا مەن دە قولعابىس ىستەپ جۇرگەنىمدە ءبىر داپتەرگە كوزىم ءتۇستى. داپتەردىڭ سىرتقى بەتىندەگى اعانىڭ جازۋىن تانىدىم. <<قۇرالاي قىزدىڭ تاعدىرى>> دەپ تەمە قويىپ،استىنا داستان دەپ جاقشاعا الىپ قويىپ:
    ۋا، ماحاببات بۇل پانيدە ۇلىسىڭ،
    ماحابباتسىز مىناۋ دۇنيە قۇرىسىن!
    قۇرالاي قىز، عۇمىر كەشكەن كارى دە،
    ماحاببات دەپ توقتاتىپتى-اۋ تىنىسىن.
    قايران انا، ەل- جۇرتىم دەپ ەڭىرەپتى،
    وتە بەرمەي كۇلىگىن جەپ كۇن ءۇشىن.
    ولەڭنىڭ جالعاسىن وقىپ شىعۋ مۇمكىندىگى بولمادى. كەلەسى بەتى اۋدارىلمادى. قاعاز ءبىر- بىرىمەن ءبىتىسىپ، سارعايىپ، كەرىش توپىراققا اينالىپ كەتىپتى. وپىرىلىپ- وپىرىلىپ قالا بەردى. سوسىن الگى كىتاپتى اكەمە كورسەتىپ:
    -مولشەرى قۇرالاي قىز تۋرالى ءبىر داستان جازعانسىز- اۋ تەگى،- دەدىم.
    -سولاي، سەن تۇرمەدەن كەلەتىن جىلى اۋىر ويدان جەڭىلدەگەندەي بولىپ، دۇرگىن جايلاۋىندا <<بەگەن شابىلعان قارا سەڭگىر>> داستانى مەن <<قۇرالاي قىز>> داستانىن، ءبىر ادامنىڭ ومىرىنەن ەكى داستاندى قاتار باستاپ جازىىپ ەدىم. سوڭى اپالاي- توپالايعا سوعىپ جوعالعانى وسى. بەگەننىڭ قۇرالايىن جولبارىس جەپ ەدى، مەنىڭ قۇرالايىمدى مادەنيەت توڭكەرىسى جەدى،-دەدى. سوسىن قۇرالايدان جولى بولعان جىگىت يسا بولدى،-دەدى اكەم سالقىن عانا. مۇنىسى تىم بولماسا سەن دە قالام تەربەمەدىڭ دەپ سوگىپ وتىرعانى ما ەكەن دەپ ءتۇيدىم مەن. كەيىنىرەك، بۇل تۋرالى پيەسسا جازۋ ويى بولدى. ءبىراق، ءبىرىنشى ۋاقىت، ەكىنشى جاعداي كولدەنەڭ تۇسە بەردى. ول بولسا كەيىنگى ومىرىندە بۇرىنعى- كەيىنگى شىعارمالارىن باسپاعا بەرۋ <<ءبىر عاسىر>>، <<ءشارىپقان>>، <<حان ابىلاي>> سىندى تاريحي شىعارمالارعا بەرىلە كىرسۋدەن قولى بوساماۋدىڭ سىرتىندا، جازسا جازىپ تا قالاتىن ەدى، اۆتونوميالى رايون كولەمىندە قازاق تىلىندە درامما تەاتر ورنى بولماعاندىتقان، ءار دارەجەلى كاسىپتىك ويىن- ساۋىق ۇيىرمەلەرىندە قارجى تاپشىلىعى باسىم بولعاندىتقان حالقىمىز ومىرىنەن جازىلعان پيەسسالار ساحناستىرىلماي، تاسادا- كىتاپتار سورەسىندە، اۆتورلار ىشكابىندا قالىپ بارا جاتقاندىقتان درامما جانرىمەن جالعاستى اينالىسۋدى سوڭعى ومىرىنە تيەسىلى جۇك دەپ ساناماعانداي اسەر قالدىردى ماعان.
    
    كوبەن اسقار ۇلىنىڭ «ۇرپاققا قالعان ۇلاعات »كىتابىنان
    2015-جىل شينجياڭ جاستار –ورەندەر باسپاسى
9#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:07:38 | اۆتوردىكىن عانا
10#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-7-11 14:20:00 | اۆتوردىكىن عانا
مەن كوبەن اسقار ۇلى نىڭ وسى اڭگىمەسىن  وقۋ بارىسىندا .19- عاسىردىڭ 30- جىلدارى دوربىت حانى جاعىنان جاسىر بوپ كەتكەن 200 گە جاقىن بەگەن ۇرپاقتارىنىڭ قازىرگى قالى تۋرالى ويلانىپ قالدىم.
بىزدىڭ قۋانارلىق بىر جايىمىز : بۇل بەگەن ۇرپاقتارى  بىر جارىم عاسىردان بەرى دوربىتتەردىڭ قۇلدانۋى استىنبدا ومىر سۇرىپ ، تىلىنەن ايرىلىپ قالسادا دىنىن ۇمىتپاپتى.
وزدەرىن بەگەن ۇرپاعىمىز دەيدى ەكەن .
بۇندا بىزدىڭ قازاق تارىيىحىن زەرىتتەپ جۇرگەن تارىيىحشىلارىمىز ەڭ اۋەلى وسى بەگەن ۇرپاقتارىن قۇتقارۋدى ويلاعانى جون.
قازاق ەلىنە الىپ كەتە الماسادا ،مۇڭعۇلىياداعى قايماعى بۇزىلماعان قازاقتاردىڭ ورتاسى بولعان بايان ولگەي ايماعىنا كوشىرىپ اپارۋ. سول ارقىلى  تىلىن قالپىنا كەلتىرۋ كەرەك دەپ ويلايمىن.
كىرگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز كىرۋ | جاڭادان مۇشە بولۋ

وسى ايداردىڭ ءنومىر جيناۋ قاعيداسى

قولايلى لەبىز باسىنا قايتۋ ايدارشاعا قايتۋ