ىزدەۋ
كورۋ: 1963|جاۋاپ: 38
باسىپ شىعارۋ الدىنعى تاقىرىپ كەلەسى تاقىرىپ

ءتىل تازالىعى-رۋح تازالىعى _جەلىلى زەرتتەۋ

[جالعانىمدى كوشىرۋ]
ءمالىم قاباتقا جوتكەلۋ
1#
بۇل جولدامانى ەڭ سوڭىندا كوشەلى وزگەرتكەن. ۋاقىتى  2016-7-26 09:16  

بارلىق ساپتاستار،قالامداس،وقىرماندار!
ءتىل تازالىعىن ساقتاۋ جانە ونى كوركەيتىپ،گۇلدەندىرە ءتۇسۋ،ءار ءبىر قازاق ازاماتىنىڭ جانە وسى تىلدە سويلەيتىن بارلىق ازاماتتار مەن ازاماتشالاردىڭ ورتاق بورىشى، مىندەتى ءارى باس تارتپايتىن جاۋاپكەرشىلىگى.قازىر ءتىلدى تازا ساقتاۋ ەڭ كەلەلى ىسكە اينالىپ وتىرعان وسى تۇستا، قازاق ءتىلىنىڭ بارلىق مۇكىندىكتەرىن اشۋ ءۇشىن جالعىز شىرىلداپ، ايانباي كۇش شىعارىپ وتىرعان اقىن،جازۋشى،سىنشى،زەرتتەرمەن،اۋدارماشى،تىلگەر تۇركولوك سەرىك قاۋىمباي ۇلىنىڭ قازىر 55-سى جاريالانىپ جاتقان جەلىلى ماقالاسىن سىزدەرمەن بەت كورىستىرۋ ءۇشىن وسىدان بىلاي،1-ماقالاسىنان باستاپ بەرەمىز.ونان ارى <<سوز ساندىققا سياپات>>اتتى 24 ماقالاسىن جالعايمىز.قالامگەرمەن جاقىننان ۇشتاسىپ،العا قويعان كوزعاراستارىنا ءۇن قوسۋلارىڭىزدى ءۇمىت ەتەمىن.

قۇرمەتپەن: كوشەلى

            2016-جىلى 4-ايدىڭ 27-كۇنى(سارسەنبى)

سەرىك قاۋىمباي ۇلى
        ءتىل تازالىعى-رۋح تازالىعى (1)
( ا دىبىسى كولەمىندە)      
ءتىل مەيلى قاي ۇلت بولسىن، ادام پەندەسىنىڭ ەڭ ۇلى اسىلى. ول تاريح بويىندا شىمىرلانىپ، شىڭالۋمەن بىرگە ۇلى تاريىح شەجىرەسىن ءوز بويىنا ءسىڭىرىپ، ونى ۇزىلمەس الىپ شىنجىرداي ءبىر-بىرىنە جالعاپ كەلە جاتقان كيەلى تاڭبا. سونان دا، ونىڭ بويىنان كۇللى تاريحتىڭ ءيىسى اڭقىپ تۇرادى. وسىلاي ەكەن، ءار قانداي ءبىر ۇلتتىڭ ءتىلىن زەرتتەۋ ارقىلى ولاردىڭ باسىپ وتكەن تاريحىن، دۇنيە تانىمىن، ۇستانىمىن، سالت-ساناسىن، جورا- جوسىنى مەن سەنىمىن، سونان ارى مادانيەتتىك، ءتىپتى، وركەنيەتتىك دەڭگەيىن ءتۇسىنىپ جەتۋ ونشا قيىنعا سوقپايدى. ويتكەنى، ءتىل وسىلاردىڭ بارلىعىمەن ەتەنە بايلانىسىپ، كىرىگىپ، مۇلدەمدىك اجىراماستاي بىرىگىپ جاتادى. ونىڭ ءار ءبىر تىنىسى مەن دەمى وسىلاردان تۋىنداپ، وسىلارعا قايتا اينالىپ جويداسىن ىلگەرلەۋشىلىەك ىقپال كورسەتەدى. ماسەلەن؛ كەزىندەگى سۋرەت جازۋ، تۇيىنشەك جازۋ، قيمىلدىق ىم-يشارالار مەن قازىرگى مۇلدە بەيكورىنەك(سوبيەكتيۆ) دۇنيەگە اينالىپ كەتكەن عىلىم الەمىن ءتۇسىندىرىپ بەرۋگە بولمايتىنى سياقتى، وسى جازۋلار مەن ىم-يشارانى پايدالانىپ وتىرعان ادامدار توبىنىڭ قانشالىق اقىل-ەس پەن مادانيەتكە يە ەكەنىن بىلە قويۋ كىمگە بولسا دا قيىنعا سوعا قويمايتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. ونداي بولسا، ءار ءبىر ءتىلدىڭ دامۋ دەڭگەيىنىڭ قانشالىقتى بولىپ وتىرعانى، سونى پايدالانىپ وتىرعان ۇلتتىڭ دامۋ دەڭگەيىمەن اراسىل(پارالەل) ەسەپتى بولادى. مىنەكي، وسىنى ءتۇسىنىپ، ءبىلىپ وتىرىپ، ءوز ءتىلىنىڭ دامۋى مەن تازالىعىنا كوڭىل بولمەۋ، سونى پايدالانىپ وتىرعان ءار ءبىر ازامات ءۇشىن قانشالىق ابىرويسىزدىق اكەلمەك؟ دەگەنمەن وسىنى تۇسىنەتىن ازاماتتاردىڭ قازىرگى كەزدە مۇلدە ازايىپ كەتكەنىن ايتپاسا دا بولماي قالدى. ونى دەسەڭىز، بۇل كۇندەرى ءبىز ادابيەتتىڭ كوركەم ءسوز ەكەنىن دە مويىنداۋدان قالىپ بارامىز. سونان دا، اينالاسى ءۇش، ءتورت مىڭ ءسوزدڭ كولەمىندە سىپىرتا بەرەتىن بالاڭ كۇيدەگى شالدىرىك، تۇتىقپا، ساقاۋ جازۋشىلار انداعايلاپ، ادابيەتتىڭ جۇلقا-جۇلقاسىن شىعاردى. وسىلاردىڭ ءۇنىن كوپ جىلدان بەرى ەستىپ، ابدەن جاتىلىپ العان ءدال وسىلار سياقتى تۇتىقپا، ساقاۋ وقىرماندارىمىز اۋەلى، بۇل كۇندەرى ولاردان دا اسىپ ءتۇسىپ، ەندى مۇنى دا قويايىق،ەڭ جاقسىسى ىمداسايىق دەپ ءموليىپ وتىر. ۇيات پەن ۇجدان بولماعان جەردە ءبارى دە بولمايدى. سەن ءبىر ۇلتتىڭ ادابيەتشىسى ەكەنسىڭ، ەڭ الدىمەن، سول ۇلتتىڭ ءتىلىن دەنەي ءبىلىپ الۋدى ويلا. سونان سوڭ، قولىڭا قالام ال. ۋاقىت ادابيەتپەن ەمەس، ادابيەت ۋاقىتپەن ولشەنەدى. بۇل كۇندەگى ءبىر ۋىس مالشى مەن ءبىر توپ ەگىنشىنى الداي العانىڭمەن، ەرتەڭگى سانالى قاۋىمدى الداي المايسىڭ. ولار سەنىڭ ءالاۋلايىڭا كونبەيدى. بۇل جەردە تاعى دا<<جۇرتقا تۇسىنىكتى بولۋ>>دەگەن قارابايىر ۋاعىز وزەۋرەيدى. ونداي بولسا، تۇسىنىك دەگەننىڭ ءوزى نە؟ اراب پالسابى پاشارعابيىپ ناسيقات سۇراۋشىلارعا؛ "ادامدى تۇگەل تانىعان بولساڭ، حالىققا تۇگەل ايتىپ تۇسىندىرە بەر. سەن تۇگەل ۇقپادى دەپ رەنجىمە، ۇعىنۋ  500 تەڭگەدەن ءبىر تەڭگە شىعارعان زەكەت سياقتى"دەگەن ەكەن. جۇرت ەندى-ەندى ءتىلى شىعىپ كەلە جاتقان بالاعا ۇقسايدى. ەگەر، ءسىز بالاڭىزعا انانى دا ۇقپايدى، مىنانى دا ۇقپايدى دەپ ەش ءبىر جاڭا ءسوز ۇيرەتپەي، كەرىسىنشە، بالاڭىزدىڭ ىم-يشاراسىمەن جۇرە بەرسەڭىز قايتەر ەدى؟ ەڭ سوڭىندا ءوزىڭىز دە بالا بولىپ شىعاسىز. "جۇرتقا تۇسىنىكتى سويلەۋ" دەيتىن ۋاعىزدىڭ تاعدىرى مىنە وسىنداي. قازىر ءبىزدىڭ اقپاراتىمىزدى قويىپ، ادابيەتىمىزدىڭ ءوزى بالانىڭ، بالانىڭ بولعاندا دا ءالى ەسى جەتىلمەگەن بالانىڭ تىلىنە ۇقساپ قالدى. بۇل جەردە جازۋ ماداىيەتى جۇرتقا قاراپ وسەمە، جوق الدە جۇرت جازۋ ماداىيەتىنە قاراپ وسەمە؟ دەگەن كەلەلى دە ، اۋىر، كۇردەلى دە نازىك ءبىر ماسەلە بار. ارينە، ءتىلدى حالىق جاسايتىنىن ساقتايتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ءبىراق، بۇل نەشە مىڭ تونىنا قۇم مەن تاس، توپىراق اراسىنان ءبىر گىرام التىن العانمەن بىردەي ءىس. داستۇرىمىزدە "حالىق قولىنان الىپ، حالىق قولىنا قايتارۋ"دەگەن ءبىر ءسوز بار. بۇل اسا قاراپايىمداستىرىپ ايتقاندا، ءبىرىنىڭ بىلمەگەنىن بىرىنە ۇيرەتۋ دەگەن ءسوز. ونداي بولسا، جازۋ مادانيەتى دەگەنىمىز ءدال وسى جەردە پوچتا- تەلەگىراف مىندەتىن اتقارادى. كوردىڭىز بە، جازۋشىنىڭ قانداي مىندەت اتقارىپ وتىرعانىن. ارينە، مەيلى قاي ۇلت بولسا دا، ونىڭ ءتىلىن ەش نارسەسىن قلتىرماي بىلەتىن مامان بولمايدى. بۇل ماماندىق پالساپانىڭ جالپىلىق دەگەن ۋاعىزى بويىنشا ايتقاندا حالىققا عانا ءتان. بىلايشا ايتقاندا، بۇل دا ءبىر مايىن تامىزۋشىلىق. دەگەنمەن، وسى ۋاعىزدى تەرىس تۇسىنۋدەن بارىپ"ءبىر دە ءبىر ءسوزدى تۇسىنىكسىز جازباۋ" (ىسجۇزىندە وزدەرى تۇسىنبەگەن)دەيتىن باۋكەسپە كوزعاراس ءوزى دە شىققالى تۇرعان كوزدى شۇقىپ قالعانداي، انتالاعان تۇتىقپا، ساقاۋ ادابيەتشىلەردى اعاش اتقا مىنگىزىپ ەلىرتىپ جىبەردى. بۇگىنىن دۇرىس ورنالاستىرا الماعان ادامنىڭ ەرتەڭى ءتۇزۋ بولادى دەگەنگە سەنۋگە بولاما؟ بۇل جەردەگى بولاشاق، قۇددى سوقىر ادامعا ۇقسايدى. سوندا كوزسىز قانشا جەرگە باماقپىز؟ ونداي بولسا، ويلانايىق اعايىن!!ەندى ءبىز وسى داۋرىقپا كوزعاراستان تۋىنداپ وتىرعان ەكى ماسەلەگە تىكەلەي ورالىپ كورەلىك؛
  ءبىرىنشى؛مۇلدە قاتە قولدانىلىپ جۇرگەن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى؛
  "ادامنىڭ باسى اللانىڭ دوبى"بۇل ءبىزدىڭ تاريحي قاتەمىز. بۇلاي دەيتىنىمىز، بۇل تىركەستى بىزدەگىلەردى قويىپ، قازاقستاننىڭ اتاقتى ءتىل زەرگەرى ءا. نۇرپەيىس ءوزىنىڭ <<قان مەن تەر>>اتتى رومانىندا وسىلايشا قاتە قولدانعان. تىركەستىڭ تۋرا ماعىناسىنا كەلسەك؛بۇل "ادامنىڭ باسى اللانىڭ دومى"دەگەن ءسوز. سەبەبى؛ اللا ادامنىڭ باسىن دوپ قىپ تەۋىپ وينامايدى. بالشىقتان يلەيدى دە <<بول>>دەي سالادى. حاۋاتانى دالەلگە اكەلىڭىز. ءوزىمىزدىڭ تىلىمىزدە بالشىقتان سوعىلعان قابىرعانى <<دوبال>>دەۋ بار. دوڭەس جەردى<<دومبەيىل>>دەيدى. تاسقىننان ساقتانۋ ءۇشىن سۋ قويمالارىن قورشاي سالعان قۇرىلىستى <<دامبا>>دەيدى. وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ ءتۇبىرى بىرەۋ.سامي دوبالاقتاپ يلەگەن نارسەلەر.
  "اقتابان شۇبىرىندى، القاگول سۇلاما" تىركەستىڭ ەكىنشى سىڭارىن مىسالعا الىپ، بىرەۋلەر "ومىراۋ جاستى"دەپ شەشكەن. بۇل ولاي ەمەس. بۇل جەردە"القا"دەگەن ءسوز جوق. "القاگول"دەگەن ءوز الدىنداعى ءسوز. ارعى تەگى ارابتىڭ "الكاگۇل>>دەگەن ءسوزى. تىلىمىزدەگى تىكە ماعاناسى؛"تۇيەنىڭ قىزىلماي بولۋى" بىلايشا ايتقاندا، "مەزگىلسىز ۇركىننەن كولىك باپسىز بولىپ، سۇلاپ جاتىپ قالدى، جاياۋ شۇبىردىق"دەگەن ءسوز. بۇل ءسوزدى ورىس سوزدىكتەرىنەن"ەلتىتكىش، سپەرتتى ىشىمدىك"دەگەن ماعىنادا "الكوگول" تۇرىندە كەزىكتىرەمىز. ال، تىركەستىڭ الدىڭعى سىڭارى"اق تابان شۇبىرىندى"عا كەلسەك، ول"كوپ جۇرىستەن تابانى قاجالىپ، اپپاق بولىپ قالدى"دەپ تۇرعان جوق. مۇنداعى"اق تابان" دەگەن ءسوزدىڭ تاۋگى ماعىناسى؛"مال-مۇلىكسىز، سورلى"دەگەندى بىلدىرەدى. "تابان ەت، ماڭداي تەر" دەگەن تىركەستى ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىز. بۇنى"اق بولىپ كەتتى-مەزگىلسىز سۋالدى. اقتا ەتىلدى-ءپىشىلدى. اق اۋىز بولدى-قولداعىسىنان ايىرىلىپ قالدى. اق جۇلىق بولدى-جەلىندى، توزدى. اقكوز-نادان، توپاس"دەگەن تىركەستەرمەن دە دالەلدەي بەرۋگە بولادى. ونىڭ ۇستىنە، كەزىندە"مال-مۇلىككە مۇراگەرلىك ۇقىعىنان ماقۇرىم ەتۋ حاتى"دەگەندى"اقناما"دەپ اتاعانىمىز بار. "اق سيراق جۇت"دەگەن تىركەس تە وسىلاي. ونى كەي سوزدىكتەردە"اق سيراق"دەپ الادى دا"مالدى تىگەرگە تۇياق قالدىرماي، تۇگەل قىرىپ كەتكەن ۇلكەن جۇت"دەپ شەشەدى. بۇل تىركەستىڭ دۇرىسى "اق سيراق جۇت" بىلايشا ايتقاندا، اياعىنان تىك باساتىن سيراق قالتىرمادى دەگەن ءسوز. بۇل تىركەستەردەگى"اق"تاردىڭ ءبارى جوققا ساكىن.  
"الاعان قولىم بەرەگەن"بۇل 1989 –جىلى ۇلتتار باسپاسىنان باسىلعان <<حانزۋشا- قازاقشا سوزدىك>>تىڭ 38-بەتىنىڭ قويىلىمى. "بەرسەڭ الاسىڭ، ەكسەڭ وراسىڭ"دەگەن تىركەستى ەسىڭىزگە ءتۇسىرىڭىز. وسىنىڭ ەكىنشى تىركەسىن "ورساڭ ەگەسىڭ"دەۋگە بولارما ەدى؟ مىناۋ دا سوعان ساكىن. ونداي بولسا، بۇل تىركەستىڭ دۇرىسى"بەرەگەن قولىم الاعان" بولادى.
        "اق سايتان"بۇل جەردەگى "اق"تا، ءوزىنىڭ سوڭىنان كەلگەن"سايتان"دەگەن ءسوزدى جوققا شىعارىپ تۇر دا، "كورىپكەل، بىلگىر، بولجامپاز"دەگەن سوزگە اينالىپ تۇر. <<مىڭ ءبىر ءتۇن>>دى وقيىق؛"نە سۇرايتىنىن قايدان ءبىلىپ قويدى. اۋليەلىگى بارما، الدە اق سايتانى بارما؟" مۇنان ارتىق دالەل جوق. دەگەنمەن، وسى تىركەس وكىنىشكە وراي كوپ سوزدىكتەردە"اق سايتانى ۇستادى"كۇيىندە كەلىپ، "اشۋ-ىزاسى كەلدى، ارقاسى قوزدى"كۇيىندە شەشىلىپ ءجۇر. شىنىنا كەلگەندە بۇل تىركەس "اق سايتانى ۇستادى"ەمەس، "جىنى ۇستادى"دەگەن تىركەس.. .
   "اۋشاديار"بۇل ءسوزدى تالايدان بەرى ءار كىم ءار ءتۇرلى شەشىپ ءجۇر. ءبىز بۇل جەردە كىمنىڭ نە دەگەنىمەن ساناسىپ ءسوزدى بوسقا ءوربىتىپ اۋىرە بولماي-اق، تىكە تۇسىنىك جاسايمىز،"اۋشاديار"دىڭ حالىق اۋىز ادەبيەتىنىڭ ءبىر شاعىن جانىرشاسى ەكەنىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. مۇنداعى"ءاۋ"ەجەلگى وعىزدا <<ءۇي>>، تۇركى تاس جازۋىندا"ءۇي، شاتىر، تەز"دەگەن ماعىنالاردا ىستەيدى. "ءۇي"ماعىناسىندا "ءاب"بولىپ تا كەلەدى. قازىرگى تۇركىدە دە"ءاۋ"تۇلعاسىندا"ءۇي"بولىپ ساقتالىپ تۇر. م. قاشقاريدا"ءاۋدى"بولىپ كەلىپ"جيۋ، جينالۋ"ماعىناسىندا، تۇركى تاس جازۋىندا"ءاۋىر" تۇرىندە كەلىپ،"اينالۋ، ورتا، كولەم، اۋدارۋ"دەگەن ماعىنالاردا ىستەپ،"اۋىل"دەگەن ماعىنانى دا بىلدىرەدى. "شاديانا"نىڭ ارعى تەگى پارسىنىڭ "شاتتىق، قۋانىش، باقىت"دەگەن ماعىنا بەرەتىن "شادي"ءسوزى. كەيىن تۇركىگە ەنگەندە وسى تۇلعاسىندا، وسى ماعىناسىندا ىستەگەن. سونان دا، قازىرگى تۇركىلەر "وتە قۋانىشتى"دەگەندى "شاتكام" دەيدى. ءوزىمىزدىڭ "شات-شادىمان"دەگەن ءسوزىمىزدى ەسىڭىزگە الىڭىز. ال، "شاديانا"بولعاندا "شاتتىق كۇيى"دەپ ۇعامىز. ءبىز مۇنى اۋدارمامىزدا "قۇيىلعان كەيدە جىر ول جان-دىلىمنەن، مازەلى، مامىراجاي، شاديانا"دەگەن تارماقتاردا دا،ادەمى قولدانعانبىز. ەندى "يار"عا كەلسەك، ول تۇركى تاس جازۋىنداعى "جىر،ءان، كۇي، بۇلدىڭ ءبىر بەتى، تەرىستەۋ"دەگەن الدە نەشە ماعىنامەن كەلەتىن، ءدال وسى جەرگە كەرەكتىسى ەجەلگى<<جىر، ءان، كۇي>>دەگەن ءسوزىمىز. سوندا، بۇل ءسوزدىڭ تولىق اۋدارماسى؛ <<اۋىل شاتتىق جىرى>>بولىپ شىعادى.
    "اپساپ"بۇل ءبىر ادامنىڭ دەنەسى قاتتى قىشىپ ادامدى قولدى-اياققا توقتاتپاي جۇلقىنتاتىن اۋرۋدىڭ اتى. سونان دا، قاتتى قينالىپ جۇلقىنعان اۋرۋدىڭ قينالىستى كۇيىنە توزبەي ءۇي ءىشى ءتىپتى اۋىل بولىپ ابىگەر كۇيگە تۇسەتىن. سول سەبەپتى حالىق اراسىندا "اپساپ باسىلعان شاقتا"دەگەن تۇراقتى تىركەس قالعان. ال، مۇنى قازىر كەيبىر سوزدىكتەر "اپىر-توپىر، ۋ-شۋ، تاس-تالقان ەتتى، تىپ-تيپىل ەتتى" دەپ كەلسە- كەلمەس شەشىپ ءجۇر. ال، وسىنى ءسىز "اپىر-توپىرباسىلعاندا، تاس-تالقان ەتتى باسىلعاندا>>دەپ وقىپ كورىڭىزشى، شەشىمنىڭ قاتە ەكەنىن وپ-وڭاي بىلەسىز.
    ەكىنشى؛قولدانىمى ازايعان سوزدەر.
    "اۋقىم-اۋقىم"بۇل ءسوزدىڭ شەشىمى؛"توپ-توپ، شوعىر-شوعىر، وقتا-تەكتە" بولىپ كەلەدى. <<مىڭ ءبىر ءتۇن>>نەن "وسىنىڭ بارلىعىنا ءبىر اۋقىم باداۋيدىڭ اۋىلى كۋا"جانە "بولەك-بولەك بولمە، اۋقىم- اۋقىم قورا"دەگەن سويلەمدەردى وقۋعا بولادى. وسىنى بىزدەگىلەر بولسا"بولەك-بولەك بولمە مەن قورا"دەپ سوعار ەدى. ال، ولار "اۋقىم- اۋقىم " دەگەنگە ءتىپتى دە باسپايدى. ويتكەنى، ولاردىڭ ميىندا"اۋقىم"دەگەن ءسوزدىڭ "ىڭعاي،ىرىق، جاعداي،كولەمى، شەڭبەرى"دەگەن ماعىنالارى عانا بار دا، باسقا ماعىنالارى جونىندە ويلانبايدى.
   اتجارشى−بايگە اتىن ايداپ بارىپ، مەجەلى جەردەن جىبەرۋشىلەر.
   السان−مالدىڭ تۇتاس ەتىنىڭ الدىڭعى بولەگى. بىلايتشا ايتقاندا. ەكى قولى.
   اۋاشا−ەكى اياعىن جيماي تالتايىپ وتىرۋ. (نەگىزىنەن ايەلدەرگە قاراتىلادى) يبا جۇگىنىمدى ءسوز. <<مىڭ ءبىر تۇن>>دى وقيىق؛ "اۋاشاڭدى جايماي، اياعىڭدى جيىپ وتىر،- دەدى، قىز بەن قورجىندى قۇس جاستىق كوتەرگەندەي دە كورمەي" بۇنىڭ ءبىر دالەلى قازىرگى داعۇرلار "تالتايۋ"دەگەن ءسوزدى "الچىگۋ"دەيدى. وكىنىشكە وراي بۇل ءسوز ولاردا يبا جۇگىنىمدى سوزگە جاتپايدى. بىلايشا ايتقاندا ، ەر، ايەلگە بىردەي قولدانادى.
   العاي-شالعاي−قىرعي قاباق. ءدۇرداراز، قازارلار دا، ۇيعىرلار دا "شاپىراش، قىلي"دەگەندى "العاي"دەيدى.
   اسىل−ارعى تەگى ارابتان كىرگەن ءسوز.ماعاناسى؛"ءبىر نارسەنىڭ ءوزى، توركىنى، نەگىزى"دەگەندى بىلدىرەدى. تۇركىگە كىرگەندەگى  ماعىناسى؛"اتاتەگى،ءتۇپ ءمانى،ماڭىزى"ماقامبەتتى وقيىق؛"ارۋانادان تۋعان مايا بار، اسىلىن ايۋان دەسەڭ نانعىسىز"،<<قىرىمنىڭ قىرىق باتىرىن>> وقيىق؛"مەن پاتشانىڭ بالاسى، اسىلىم پاتشا بولعان سوڭ، التىن ەدى قالاسى" بۇدان ارتىق دالەل جوق.ال،ءبىز مۇنى ج.مۇقاتاي ۇلىنىڭ<<شەبەرلىك پەن كەمەلدىك>>دەگەن كىتابىنا جازعان العى ءسوزىمىز دە "ادام پەندەسىنىڭ العاشقى اسىلىنان قالىپ كەلە جاتقان، تەك قانا جاراتىلىستان ءالى بوي تارتا قويماعان تۇسىنداعى قانتۇبىت وجەتتىگى مەن رۋحاني ەركوڭىلدىگىن الىگە بويىنا ساقتاپ، .." دەپ قولدادىق. قانداي ادەمى. ال، وسىنى "ادام پەندەسىنىڭ العاشقى اتا باباسىنان.." دەپ قولدانساق كەلىسەر مە ەدى؟
اعىسا−وتكىزە.ءسوزدىڭ جاسالۋ تەگى؛"اعىزىپ، اسىرا" بۇنداعى "اعىز"دىڭ "زۋلاۋ"ماعىناسى بار. ماسەلەن؛ شاپقان اتتى سۋرەتۋدەگى "اعىزىپ  وتە شىقتى"دەگەن تىركەستى ەسىڭزگە الىڭىز. <<ەدىگە>>نىڭ ش. ۋاليقانوۆ نۇسقاسىن وقيىق؛ "جەتى كەتپەننەن اعىسا اتادى ەكەن"بۇدان ارتىق دالەل جوق.
    ايانسىز−بەلگىسىز، تۇراقسىز، حابارسىز. "ايان بەردى"دەگەن تىركەستى ەسىڭىزگەءتۇسىرىڭىز. مۇنداعى "ايان"نىڭ تىكە ماعىناسى؛ "كورۋ"دەگەن ءسوز. بىلايتشا ايتقاندا ، ۇيقىدا كورىنىس بەرۋدى "ايان"دەيمىز دە، وياۋداعىسىن "كورۋ"دەيمىز. بازار جىراۋدى وقيىق؛"ايانسىز مىناۋ جالعاننان"بۇل جەردە جىراۋ "جالعان" كوزگە دە ، كوڭىلگە دە كورىنبەيدى دەپ تۇر.
        الباۋىر−بۇل ءسوزدىڭ ەسكى تۇركىدەن بەرگى ىستەپ كەلە جاتقان ماعىناسى؛"باتىر، قاھارمان"بولىپ كەلەدى. كەيىن  بۇل"الباۋىرىندى بولۋ"دەگەن تىركەس ارقىلى "جىنىگۋ، الاساتۋ"ماعىناسىن العان. ءسوزدىڭ جاسالۋ تۇلعاسى؛ "الىپ-اۋىر". مۇنداعى"الىپ"ەجەلدەن بەرى "باتىر، كەرەمەت، ءداۋ"دەگەن ماعىنالاردا كەلەدى دە،"اۋىر"ارعى تەگى پارسىدان كىرىپ، تۇركىلەرگە ورنىققان ماعىناسى؛"يە بولۋشى، سەبەپشى"بولىپ كەلەدى. سوندا بۇل ءسوز"باتىرلىققا يە بولۋشى، باتىر بولعان"دەگەن ءسوز بولىپ شىعادى.
ازار بەردى−قورلىق كورسەتتى. مۇنداعى "ازار"دىڭ پاسىدان كىرگەن ماعىناسى؛"رۋحاني جانە ءتان جازاسى، ازاپ، ءمايىتتى باسىنان-اياعىنا دەيىن تۇگەل جاباتىن كەبىن(مۇنىڭ بەلدەمشەسى ليپاپا،كويلەگى كوميس دەلىنەدى) بىزگە ورنىققان ماعىناسى؛ "وكپە، رەنىش، قورلىق، قيناۋ، ازاپ شەگۋ، قورقىنىش"بولىپ كەلەدى.  
ءۇشىنشى؛ ورنىنا تۇسكەن سوزدەر؛
اراسىل – پارالەل. بۇل ءسوز ءاسىلى كونە تۇركىدەن بەرى بار ەدى. بىراق، قولداناتىن ادام جوق. كەرەك بولسا قازىرگى تۇرىك سوزدىگىندە دە وسى قالپىندا تۇر.
ادامي – گۋمانني.
ادامجان – گۋمانيسىت.
اقشام سوقىر – تاۋىق كوز.
ايقىش – كىرەست.
اۋىسىم – سمەنا. بىزدىڭشە، وسى اتاۋلار ابدەن ورنىنا تۇسكەن ادەمى اتاۋلار. امال قانشا، قولدانىلىمنان وگەيلىك كورىپ ءجۇر. وسىنىڭ ءوزى دە<<ءتل تازالىعى - رۋح تازالىعى>>دەگەن قاعيدانى جەتە تۇسىنبەۋدەن تۋىپ وتىرعان قاتەلەر ەكەندىگى ءشۇباسىز. كەزىندە ءبىر ماقالامىزدا ءبىز"ءبىر ۇلت ءتىلى جونىنەن ءبىر تىركەس ەمەس، ءبىر ءسوزدىڭ جوعالىپ كەتۋى قانداي وكىنىش بولسا، ءبىر ءسوزدىڭ باسى ارتىق قوسىلۋىنىڭ ءوزى دە سونداي ابەستىك بولماق. سەبەبى؛ مۇنداي پاتۋاسىز كىرمە، بۇرىننان بار ءتىل جاسۋشالارىنىڭ ورنىن الىپ تىنادى دا، ولاردى جوعالۋعا يتەرمەلەيدى.>>دەگەن ەدىك. ءسوزدى قورىتا كەلگەندە، ءتىل تازالىعىنا كوڭىل ءبولۋ ەڭ الدىمەن قالامگەرلەردىڭ مىندەتى. ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ، ۇلتىنىڭ الدىنداعى قاسيەتتى بورىشى.
جوعارداعىلار <<ا>> دىبىسى كولەمىندەگى قازىرشا ەسكە تۇسكەن سوزدەر. ەندىگىءسوزدى ءار ءبىر دىبىستار بويىنشا جۇلگەلەگەن ماقالالارىمىزدا ايتامىز.

        <<ۇيرەنۋ جانە عىلىم جۋرنالى>>نىڭ  2007 – جىلى 1 - سانىنان

باعالاۋ

قاتىناسقاندار سانى 2كۇشى +4 جيناۋ سەبەبى
نازلى + 2 تارتىمدى تەمە
قۇبىلان + 2 تارتىمدى تەمە

باعا ەستەلىگى

2#
جولداعان ۋاقىتى 2016-4-28 19:54:44 | اۆتوردىكىن عانا
جاقسى شىعارما
3#
جولداعان ۋاقىتى 2016-4-29 00:17:31 | اۆتوردىكىن عانا
القاكول دەگەن ارابتىڭ ءسوزى ەمەس. سىر داريانىڭ سىرتىنداعى كول اتاۋى. قازاقتار جۇڭعاردان ۇرىككەندە، سىرداريانى بويلاپ، ارى قاراي القاكولدىڭ بويىنا جەتىپ ات باسىن تارتقان. وسى تاريحي وقيعاعا بايلانىستى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلاما» اتاۋى قالىپتاسقان.
4#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2016-4-29 10:01:54 | اۆتوردىكىن عانا
بۇل جولدامانى ەڭ سوڭىندا كوشەلى وزگەرتكەن. ۋاقىتى  2016-5-4 16:12  

بۇل جولدامانى ەڭ سوڭىندا كوشەلى وزگەرتكەن. ۋاقىتى  2016-5-4 16:12  

[quote]اياۋ جولداعان ۋاقىتى  2016-4-29 00:17
5#
جولداعان ۋاقىتى 2016-6-10 01:52:43 | اۆتوردىكىن عانا
   ورتالىق قازاق راديوسىنىڭ ”ۇلاعات“ باعدارلاماسىندا سەرىك اعانىڭ وسى جەللەس ماقالاسىنىڭ دبىستىق نۇسقاسى بار ەكەن، مەن كوبىندە سول راديو باعدارلاماسىنان تىڭداپ جۇرمىن.
6#
جولداعان ۋاقىتى 2016-6-14 16:35:20 ۇيالى تەلەفون ارقىلى جولداعان | اۆتوردىكىن عانا
اياۋ جولداعان ۋاقىتى  2016-4-29 00:17
القاكول دەگەن ارابتىڭ ءسوزى ەمەس. سىر داريانىڭ سىرتىند ...

جانى بار ايتقانىڭنىڭ،ءبارىن وقىپ سالىستىرۋ كەرەك سىياقتى،سەنە سالعاننان تارتىپ ءجۇرمىز·
7#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2016-7-26 09:18:26 | اۆتوردىكىن عانا
ءتىل تازالىعى-رۋح تازالىعى (2)

        (ب.د دىبىستارى كولەمىندە)
        ءتىل-ادام رۋحىنىڭ جان تامىرى. سونىمەن بىرگە، رۋحتىڭ پارۋاناسى ءارى دۇسپانى. ماقۇلداسقاندا پايدالاناتىنىمىز وسى ءتىل. باقىلداسقاندا پايدالاناتىنىمىز دا وسى ءتىل. باۋراسقاندا پايدالاناتىنىمىز وسى ءتىل. جاۋلاسقاندا پايدالاناتىنىمىز دا وسى ءتىل. ارامىزدى اشاتىن دا، قوساتىن دا وسى ءتىل. جۇرەگىمىزدى ايالايتىن دا، وساتىن دا وسى ءتىل. ولاي بولسا، بۇعان نەمقۇرايدى قاراۋ-بۇكىل تىرلىگىمىزگە، رۋحاني الەمىمىزگە، تەكتىك تاعدىرىمىزعا، بولاشاق باعدارىمىزعا وپا ەتپەگەنمەن تەڭ. "ءتل تاس جارادى، تاس جارماسا باس جارادى"دەگەن ۋاعىز دا ءدال وسى تۇستىڭ ءتولى. بۇل جەردە ءتىلدىڭ سۇلۋلىعى ۋاعىزدالىپ وتىر. ءبىر ءتۇرلى ءسوز كوپ ادامنىڭ اۋزىنان ەستىلگەنىمەن، ءسىز تەك سونىڭ بىرىنە عانا يلاناسىز. ويتكەنى، ول شاقتا ونىڭ تىلىنەن "بال" تامىپ تۇرادى دا، سوزىنەن "ماي" تامىپ تۇرادى. ءسىز انە سول"بال"مەن"ماي"عا الداناسىز. "ادام تىلىنە اسپانداعى بۇلت تا ازادى"دەۋىمىز دە وسىدان. وسى ۋاعىزدى تۋ سوناۋ اتا-بابالارىمىزدان ءبىلىپ، ءتۇسىنىپ تۇرىپ، ەندىگى جەردە ءتىلدىڭ قارا دۇرسىندىگىنە تىزگىن بەرۋىمىز قاي قيسىننىڭ سورىمى؟ اينالىپ كەلىپ، ادەبيەتتى تەك تۇرعىسىنان، رۋح تۇرعىسىنان تانىمايتىن، ونى تەك ەتىستىك نەمەسە قارابايىر ۋاقيعا كۇيىنەن عانا تۇسىنەتىن، اقىل مەن ەستى قاپەرىنە دە كەلتىرمەيتىن مىنەز بەن اركەن(ەستەتيكا)دە بولپاش كۇيدە ەرجەتكەن، تۇستەرىنە ادەبيەتتىڭ عىلىم بوياۋى جۇقپاعان، تىلدەرى"باردى"مەن"قايتتى"، "كەتتى"مەن"كەلدى"وپشەرەسىندە عانا دامىعان، جازعىشتارىمىزبەن الدىنا نەنى قويساڭ دا كۇيسەي بەرەتىن مەس، جۋانتۇعىر جىلقى سياقتى وقىرماندارىمىزدىڭ كەسەلى. بۇل جاعىندا جازعىشتارىمىز وقىرماندى باسىنىپ العان دا، ال، وقىرماندارىمىز ولاردى وزدەرىن كىسى ساناتتى كورمەيتىن ەسىرىك كۇيدە اسپەنسىتىپ جىبەرگەن. ادەبيەت دەگەنىمىز دە ءوزىمىز كۇندەلىكتى تىرشىلىك ءۇشىن تۇتىنىپ وتىرعان ازىق-تۇلىك سياقتى رۋحاني ازىق. ونى تىسپەن ەمەس رۋحپەن قاۋزايدى. بۇل تۇرعى دا ولار اسحانا اشىپ وتىرعان اسپازعا دا ۇقسايدى. ال، اسپازدىڭ تىرلىك تىربانىسى ونان تاماقتانۋشىلارعا بايلاۋلى تۇرادى. استىڭ ءتۇرى مەن ساپاسى دا سول تۇتىنۋشىلاردىڭ ىڭعىلىنا ساي بولادى. ەگەر، ولار دا ءبىزدىڭ وقىرماندارىمىز سياقتى تالعامسىز بولسا، وندا اسپازعا قۇدايدىڭ بەرگەنى سول. قولىنا تۇسكەنىن شيكىلى-پىسىلى كولشىتىپ بەرە بەرەدى دە، باياعى ءبىزدىڭ اياق استىنان ءمۇيىزى قاراعايداي بولىپ شىعا كەلەتىن جازعىشتارىمىز سياقتى از جىلعا قالماي داۋلەتى شالقيدى دا جونەلەدى. اس جاساۋدىڭ كوكەسىن سونان كەيىن كورىڭىز!!! ءتىلدىڭ ادام رۋحىنىڭ دۇسپانىنا اينالار تۇسى دا وسى.  
ەندى مىناعان قاراڭىز؛"تۇستەن بۇرىنعىسىنداي تاعى دا ۇزاق كوشىپ، كۇن جەر استى-اياق باسىنا قاراي، اعىزا ۇشىپ بارا جاتتى. تاسقا جۇعىلىپ قىزىلى قويىلعان ساۋلەنى باسىپ، قونجا قۇز باسىندا تۇر. زىمداما ءتۇپ، ساي اڭعالدارىنىڭ تاس تۇنگە-باراندى قاراڭعىلىققا ىدىسى تولعان.>> بۇل سەرىك قاپشىقپاي ۇلىنىڭ <<جوق>>دەگەن پوۋەستىنەن الىنعان ءۇزىندى. قانداي ادەمى؟! تۇنپ تۇرعان ولەڭ-جىر. مۇنىڭ ىشىندە ءبىر اۋىز دا قارا ءسوز جوق. جازۋشىنىڭ اقىل-ەسى دە، اقىندىعى دا، تابيعات دۇنيەسىنىڭ ءار شاقتاعى قيمىل-قوزعالىسىنا، دەم – تىنىسى مەن بوياۋىنا قانىقتىعى دا، ادام رۋحى مەن تابيعات دۇنيەسىنىڭ ءبىر-بىرىنە جاسار ىقپالى دا، بۇل جەردە ايپاراداي بولىپ كوز الدىڭا كەلەدى. "كۇن جەر استى-اياق باسىنا قاراي اعىزا ۇشىپ بارا جاتىر"،"زىمداما ءتۇپ ساي اڭعالدارىنىڭ تاس تۇنگە-باراندى قاراڭعىلىققا ىدىسى تولعان" العاشقى سويلەم قونجانىڭ سەزىنىسى. سول سەزىنىستەن تۋعان قونجا جان دۇنيەسىندەگى الاساتقان ۇرەيلى قورقىنىش. ەكىنشى سويلەم قونجانىڭ الگى ۇرەيلى سەزىنىسىنە سايكەس"تاس ءتۇن"مەن"باراندى قاراڭعىلىققا"ورانىپ، كوزىنە ۇرىلىپ تۇرعان كوزەكى قورقىنىش. مىنەكي، وسى ەكى قورقىنىش قونجا باسىندا تۋىلعان، مىنبەلەپ كەلىپ قالعان اجالداي ۇرەيلى سەزىمگە قۇرىق بەرىپ تۇرعان، ادام جانىنا عانا ءتان الاساتقان ىشكى رۋح بۇلقىنىسى ەدى. نەگە بۇلاي بولادى؟ ويتكەنى، ءدال وسى شاقتا قونجا ەل-جۇرتپەن كۇندەمەلەپ جورىتىپ ازەر تابىساتىن يەن شاتقالدى تاۋ جىنىسىندا جالعىز تۇرعان. ۇرەيلەنبەي، قورىقپاي قايتسىن؟! وسىنداي بۇرا تارتار سۇيەنىشى جوق، بيشارا شاقتا "كۇن جەر استى – اياق باسىنا قاراي اعىزا ۇشپاعان دا"قايتۋشى ەدى؟؟ بۇل جەردە شىنداپ كەلگەندە، جازۋشىنىڭ ايتپاقشى بولىپ وتىرعانى"كۇننىڭ اعىزا ۇشىپ بارا جاتقانى" ەمەس، بيشارا قونجا باسىنداعى ۇرەي بۇيدالاعان جان-سەزىمنىڭ دىعدىرلاپ، ابدەن تىعىرىققا تىرەلگەن شاقتاعى، ءوزىن باسىپ-جانشىپ، اعىزىپ ءوتىپ بارا جاتقان تابيعات زاڭىنا دەگەن جالىنىشتى جان ايقايى ەدى.
كوردىڭىز بە، الىنعان ۇزىندىدەگى ءۇش سويلەم تابيعات دۇنيەسىنىڭ دەم-تىنىسى مەن ادامنىڭ كوزەكى سىرتقى قيمىلىن دا، تابيعات دۇنيەسىنە باسىبايلى بولعان ادام پەندەسىنىڭ ىشكى بۇلقىنىسى مەن دىلگەرلى جان ايقايىن دا ءبىر ۋاقىتتىڭ ىشىندە بايانداپ بەرە العان. قايتالاي قاراپ كورەلىك؛"تۇستەن بۇرىعىسىنداي تاعى دا ۇزاق كوشىپ، كۇن جەر استى-اياق باسىنا قاراي اعىزا ۇشىپ بارا جاتتى" الدىڭعى سويلەمشە ەكى مىندەت اتقارىپ تۇر. ونىڭ ءبىرى؛ كۇن قيمىلى، ەندى ءبىرى؛ سىلەسى قاتا ساعىمدى جوقتىڭ ارتىنا تۇسكەن قونجا قيمىلى. سونان سوڭ، ابدەن جۇبىنا جەتكەن دىعدىرلى شاقتا الگى ۇرەيگە كەلىپ جالعاسقان. قارابايىر جازۋشىلار ءۇشىن بۇل قيامەت قويىلىم. ولار بۇنداي باس قاتىرۋدى قالامايدى. قاتاتىن باس تا جوق بولۋى مۇمكىن. ولار مۇنى وپ-وڭاي "كۇن باتىپ بارا جاتىر"دەپ قانا بىتىرە سالار ەدى. "تاسقا جۇعىلىپ قىزىلى قويىلعان ساۋلەنى باسىپ، قونجا قۇز باسىندا تۇر" بۇل سۋرەتكە اينالىپ كەتكەن ساعىمدى قۇبىلىس. كوردىڭىز بە، "قىزىلى قويىلعان ساۋلەنى" قونجا باسىپ تۇر. ال،قونجا دەنەسىنە تۇسكەن ساۋلە قانداي ەدى؟ سۋرەت عىلىمىنداعى كولەڭكە مەن جارىقتىڭ قيلىسار جەرى ءدال وسى. كوزگە قۇدىرەت بولىپ ۇرىلاتىن جەر بەتىندە اياعىنان تىك باسقان سۋرەتشىلەردى ءساراپتى قۋعان جولاۋشىداي ساندالتقان تىلسىمات قيىلىم سەرىك قالامىنىڭ ۇشىنان سيا بولىپ توگىلىپ، قونجاىنىڭ تابانىنىڭ استىندا كولكىپ جاتىر. سەرىكتى سۋرەتشى ەمەس ەدى دەپ كىم ايتا الادى. ادەبيەتكە كەلسەڭ وسىلاي كەل. ءتىلدى ىستەتسەڭ وسىلاي ىستەت. بۇل جەردە ءولى نارسە جوق. ادام دا، تابيعات تا ءتىرى. اينالاڭ بىتكەن قىبىر-قىبىر قيمىل، سىڭعىر-سىڭعىر ءۇن. سويلەۋشى دە، ءسوزدىڭ ءوزى دە سايراپ تۇر. قارابايىر جازۋشىلار قايتەر ەدى؟ ولار مىقتاعاندا<"كۇننىڭ سوڭعى ساۋلەسى تاۋ باسىندا عانا قالعان، قوىجا قۇز باسىندا تۇر" دەپ قانا جازادى. كوردىڭىزبە، الگى سويلەمگە قاراعاندا مىناۋ ءارى سوقىر ءارى ساقاۋ ادام سياقتى. ءبارى ءولى دۇنيە . ءتىلدىڭ ءوزى دە شالا جانسار كۇيدە تابىتتا جاتىر. "زىمداما ءتۇپ ساي اڭعالدارىنىڭ تاس تۇنگە- باراندى قاراڭعىلىققا ىدىسى تولعان" بۇل دا سۋرەت. تەڭىز استىن زەرتتەۋشى عالىمداردىڭ مىنا دالەلدەرىنە قاراڭىز. ون مەتىر تەرەڭدىكتە قىزىل ءتۇس، ونان ارى قىزىل سارى ءتۇس، ەلۋ مەتىردە سارى ءتۇس، ءجۇز مەتىردە جاسىل ءتۇس، ەكى ءجۇز مەتىردە جاسىل ءتۇس جوعالادى. سونان ارعىسىنىڭ بارلىعى ءزىلماۋىر تاس قاراڭعىلىق. "زىمداما ءتۇپ ساي اڭعالدارى" بۇل سەرىكتىڭ "ىدىسى" ىدىس بولعان دا، سونداي شىڭىراۋ دا، تەرەڭ. قۇددى تەڭىز ءتۇبى سياقتى. ونىڭ تۇبىندە تاس قاراڭعىلىق ۇيىپ جاتىر. ونان بەرگى، بىلايشا ايتقاندا، "ىدىس"ەرنەۋىنە قاراي"باراندى قاراڭعىلىق" سۋرەت بولماي نە بولدى؟ سونان سوڭ، بۇل سۋرەتتىڭ تاعى ءبىر ەڭ قىزىق جەرى، قونجانىڭ كوز شاناعىندا ويناپ،قونجا جۇرەگىنەن بوياۋ بولىپ توگىلىپ تۇرعانى. "كۇن جەر استى-اياق باسىنا قاراي اعىزا ۇشىپ بارادى" قايدا؟ تۋرا قونجانىڭ جەلكەسىنەن ارى قاراي. "زىمداما ءتۇپ ساي اڭعالدارىنىڭ تاس تۇنگە-باراندى قاراڭعىلىققا ىدىسى تولعان" قايدا؟تۇپ-تۋرا قونجانىڭ كوز الدىندا. ەندى دۇرىس بولدى. قونجانىڭ جۇرەگىنەن قۇيىلعان بوياۋ، سول كۇننەن كەلىپ تۇر ەكەن. بۇل جەردە قونجا قۇددى وزىنەن جارىق شىعارا المايتىن اي شارىنا ۇقساپ قالعان. كوردىڭىزبە، عۇمىرى ەش ادامنىڭ كوزىنە ءتۇسىپ كورمەگەن، انشەيىن ءبىر جاي، قاراپايىم پەندە قونجانىڭ جان دۇنيەسىندەگى باتار كۇنمەن بىرگە جاعالاسقان، ۇرەيلى سەزىمنىڭ قاي دەڭگەيگە جەتىپ، سەرىك قالامىنىڭ ۇشىندا زىمىران كۇي كەشكەنىن؟؟ جازساڭ وسىلاي جاز. ءتىلدى ىستەتسەڭ وسىلاي ىستەت. ايتپەسە جولاما.، .  
كوردىڭىزبە، ءتىلدىڭ قالايدان قالاي رۋحتىڭ ءپارۋاناسى، قالايدان قالاي رۋحتىڭ دۇسپانى بولىپ تۇرعانىن؟  ونداي بولسا، ءار ءبىر قالامگەر ەڭ الدىمەن، ءوزىنىڭ تۇرعىسىن تاڭداپ السىن. قارۋىن سايلاسىن. قان مايدانعا وقتاۋ الىپ جۇگىرگەن قاتىنعا ۇقساپ قالىپ جۇرمەلىك، اعايىن!!
ەندى ءتىلدى ورنىن تاۋىپ جانە تۇسىنە قولدانۋ جونىندەگى ناقتى ماسەلەگە كەلەيىك؛
باقىل−ءبىزدىڭ كەيبىر قالامگەرلەرىمىز وسى ءسوزدى "ريزا، ءولىنىڭ ريزالىعان الۋ"دەپ ءتۇسىنىپ ءجۇر. سولاي قولداندى دا، بۇل مۇلدە قاتە. ال، سوندا كىم ريزا بولماق؟ ءولى ولگەنىنە، ارتتا قالۋشى ايىرىلعانىنا ريزا بولماق پا؟؟"باقىل"ارعى تەگى اراب ءسوزى. ونىڭ ەكى-اق ماعىناسى بار. "ارىزداسۋ، قوشتاسۋ، سىعان، قاراۋ" ال، "باقىلداسۋ"دەگەن سوزگە كەلسەك؛"ءبىر-بىرىمەن قوشتاستى"دەگەن ءسوز. ماسەلەن؛"سالەمدەستى"دەگەن سياقتى.
بادىك−بۇل ءسوزدى ون تومدىقتىڭ ءوزى "مالعا، ادامعا جۇعاتىن اۋرۋ، ىندەت، اينالما"دەپ قانا شەشكەن. بىزدىڭشە، وسى انىقتامانىڭ ءوزى تىم تولىق ەمەس. بۇل ءۇشىن ەڭ الدىمەن، "بادىك"دەگەن ءسوزدىڭ وزىنە قاراپ كورەلىك؛ بۇل ارعى تەگى پارسىدان كەلگەن"ۇلى، ۇلكەن، وتە"دەگەن ماعىنا بەرەتىن ءارى تۇركى تاس جازۋلارىندا دا  وسى ماعىنامەن تانىلاتىن"بادۇك"دەگەن ءسوز. سوندا وسىنىڭ ءوزى اۋرۋدىڭ اتى بولۋمەن بىرگە، سول اۋرۋدىڭ يە(كيە)سىنىڭ اتى بولۋى دا مۇمكىن. بۇعان "بادىك ولەڭ"دەردىڭ بارلىعىنىڭ سيىنۋ، جالبارىنۋ سارىنىندا كەلىپ وتىراتىنى دا دالەل بولادى.  مۇنى جازىپ وتىرعانىمىز، ءبىر شاقتارى كوپ-كورىم قولىنا قالام الىپ جۇرگەن ءبىر وقىمىستىمىزدىڭ "بادىك ولەڭ دەگەن شارۋ ولەڭ عوي" دەپ قالعانى ءبىزدى قاتتى تىكسىندىردى.
دۇعۇن−ەسكى تۇركىدە بۇل"توي، مەرەكە"دەگەن ءسوز.  مىسالى ولار "تويعا شاقىرىلۋشى"دەگەندى"دۇگانجۇ"ال، "تويلىق" دەگەندى"دۇگەنلۇك"دەيتىن. سونىمەن، كۇندەر وتە كەلە بۇل ءسوز "تۇكىن"دەگەن سوزگە وزگەردى دە،"توي"دەگەن سوزگە قوسارلانىپ"توي-تۇكىن"تۇلعاسىمەن تانىلدى. قازىر مۇنى بىرەۋلەر "توي"دى"توي"تۇرعىسىنان تانىپ، "تۇكىن"دى "ءولىم-ءجىتىم"تۇرعىسىنان تانىعىسى دا كەلەدى. بۇل اسا اۋىر قاتە.
ءداريعا−بۇل پارسىنىڭ وسى تۇلعادا كەلەتىن"اتتەڭ، قاپ"دەگەن ماعىناداعى ءسوزى. تۇركى تىلدەرى قوينىنا كىرگەندە وسى ماعىنالارىنا قوسا "قايران، شىركىن"دەگەن ماعىنالاردى ۇستەگەن. دەگەنمەن، بۇل ءسوز، "قايران" ماعىناسىندا كەلگەندە"قىنجىلۋ، نازالانۋ"سىندى پسيحيكالىق كۇيدى وزىنە سىڭىرە "ارداقتىم، سۇيىكتىم، قىمباتتىم"دەگەن مازمۇنداردا ىستەيدى. ال، "داريعا-قايران" بولىپ قوسارلانا كەلگەندە"وتكەنگە وكىنىش، ايانىش"رەتىندە ىستەيدى. وسى  ماعىنادا"حايران" تۇرىندە موڭعۋدا دا كەزىگەدى. سونان سوڭ، ەكەۋى قوسارلانىپ، وكىنىش رەتىندە ايتىلاتىن "بەكەر، بوسقا"دەگەن ماعىنادا دا جۇرەدى. قىرعىزدا "جامانعا ايتقان ءسوز قايران"دەگەن ماقال،تىلىمىزدە "جامانعا ايتقان ءسوز، تامعا سويلەگەنمەن بىردەي"دەگەنگە كەلەدى. بۇل سوزدە نازار اۋدارۋعا ءتىيىستى نەگىزگى ماسەلە، ءسوزدىڭ پسيحيكالىق كۇيدى وزىنە سىڭىرە  كەلگەن جۇكتى تۇسى. ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز مىنە وسىنى ەسكەرمەيدى. ولاردىڭ ويىندا ءسوزدىڭ ىشكى ماعىناسى، تولەۋ ماعىناسى، قوسالقى ماعىناسى، قاپتالعى ماعىناسى، ازىندى ماعىناسى.ت.ب.سياقتى كۇردەلى تۇستارى مۇلدە جوق. .
        باب−بۇل ءسوزدىڭ بىزدە پارسىدان كىرگەن"تاراۋ، ءبولىم"دەگەن ماعىناسى ەسكەرىلەدى دە، ارابتان كىرگەن ماعىناسى ەسكەرۋسىز قالادى. سوندىقتان،"ارىستان باب، راحىمان باب، باب جابىرەيىل"سياقتى سوزدەر كەزىگىپ قالسا، ەستۋشىلەردىڭ نەمەسە كىتاپتان وقۋشىلاردىڭ ماعىنا تاپپاي باسى قاتادى. "باب" اراب ءسوزى. ماعىناسى؛"قاقپا، ەسىك، اتا، ءبولىم، سالا، ىلايىق، ساي"بولىپ كەلەدى دە، تۇركىگە كىرگەندە "ەسىك، قاقپا، ءبولىم، بولەك، تەمە، تاقىرىپ"دەگەن ماعىنالارمەن ورنىققان.  سوندىقتان، ءبىز "ارىستان باب"تى"ارىستان اتا"، "راحىمان باب"تى"راحىم-شاپاعات قاقپاسى"،"باب جابىرەيىل"دى"جابىرەيىل قاقپاسى نەمەسە حابار قاقپاسى"دەپ وقيمىز.
ءبىر دوڭگەلەكتى جۇزىك سيلاۋ−بۇل كەزىندەگى كۇنگە، ايعا سيىنۋ داۋىرىنەن قالعان ىرىم ەسەپتى سالتتىڭ تاڭباسى. ماعىناسى؛"جاراتۋشى سىزگە اماندىق بەرسىن!بۇل ىسىمىزگە جاراتقان كۋا بولسىن" سياقتى بولىپ كەلەدى. بۇل نەگىزىنەن، دوس-جار، عاشىق-ماعۇشىقتار، ەل عازيزدەرى اراسىندا جۇرەتىن بەلگى.
بوگۋ− بۇل "اۋزى-مۇرنىنان شىقتى، ابدەن تويدى"دەگەن ماعىنادا. م.قاشقاريدا بۇل"تويدى، سىرەدى، جاسىرىندى، بۇعىندى" بولىپ ەكى ماعىنادا كەلەدى. دەگەنمەن، مۇنى بايلىق پەن مۇلىككە قولدانۋعا بولمايدى.  ونداي دا"قوينى-قونشىنان توگىلدى"دەگەن تىركەستى قولدانامىز.
        ديقان− پارسىدان كىرگەن ءسوز. العاشقى ماعىناسى؛"جەر اتاسى".كەيىن تۇركى تىلدەرى قوينىنا كىرۋىنە ساي "داقىل، ءونىم، باي، كەنەن"دەگەن ماعىنالاردى ۇستەگەن.  سوندىقتان، "ەگىنىڭ ءونىمدى بولسىن، بەرەكەلى بولسىن"دەگەندى "ديقان دارىسىن، ديقان تىشسىن"دەپ تە قولدانامىز. "باي، كەنەن"دەگەن ماعىناسىنا ساي، كونە ادەبيەتتەرىمىزدە "اقىلعا ديقان" دەگەن تىركەستەر دە كەزىگەدى.  ورتا ازيا حالىقتارى تۋ باستا  جەرگە باي اقسۇيەكتەردى"ديقان" دەسە، جۇرە كەلە بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى؛"قارە شارۋا" دەگەنگە وزگەرگەن.
        دۇعاي، دۇعاي سالەم− <<ون تومدىق>> مۇنى "كوپتەن-كوپ سالەم" دەپ شەشكەن . بىزدىڭشە، وسى ونشا تۋرا شەشىم ەمەس.<<قىز جىبەك>> جىرىن وقيىق؛" نە سالسا دا قۇدايىم، جىبەك ءوشىن كورەم دەپ، جىبەككە دۇعاي سالەم دەپ، ەندى اتىنا مىنەدى" وسىعان سايكەس ر. اۋتاليپوۆءوزىنىڭ <<التىن>>دەگەن شىعارماسىندا؛"ايشانىڭ <ماقىمۇت جانى ءتىرى بولسا، قارقارالىعا تەز جەتسىن>  دەگەن استىرتىن دۇعاي سالەمى جەتىپ ەدى" دەپ ءوز ماعىناسىندا ادەمى قولدانادى. وسىدان كورۋگە بولادى. بۇل ءسوزدىڭ ماعىناسى؛ "وزگەنىڭ اۋزىمەن، استىرتىن ءۇنسىز جەتتى"دەگەندىك. مۇنىڭ دالەلى؛ ەسكى تۇركىدەن قالعان بۇل ءسوز، قازىر دا موڭعۋىل سوزدىكتەرىندە "ءۇنسىز، ءۇن-ءتۇنسىز" دەگەن ماعىنامەن "دۋگاي" كۇيىندە ءجۇر. ال، بۇنى ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز <<ون تومدىققا>> باس ۇرا وتىرىپ، كوبىندە"كوپتەن-كوپ دۇعاي سالەم" دەپ قولدانادى. سوندا نە بولدى؟ مۇنى ءوز ۇعىمدارى بويىنشا اۋدارساق "كوپتەن-كوپ، كوپتەن-كوپ سالەم" دەگەن ءسوز بولماي ما؟ەگەر، ءسوزدىڭ ءوز ماعىناسىنا كەلسەك؛ "ەندى وسىنداي ءۇنسىز سالەمدەسىپ جۇرە بەرسەك ەكەن، كەزىگە الماۋىمىز ۇزاققا سوزىلسا ەكەن " دەگەنءسوز بولىپ شىقپاي ما؟ بۇل قانداي ابەستىك.
دالتابان− بۇل ەسكى تۇركىدەن بەرى كەلە جاتقان ءسوز. مۇنداعى "دال"دىڭ "جالاڭاش، كەدەي، سىرتى(ادامنىڭ) "دەگەن ەكى ماعىناسى بار. مۇنى دا ءبىزدىڭ قالامگەرلەرىمىز قولدانا بىلمەيدى.ا ل، ءبىز مۇنى اۋدارمامىزدا "قولداسقان ەكى دالتابان بالا- جۇگىرمەك، سالىپ ءجۇر اسىر جاعادا جۇگىر،جۇگىر دەپ" دەگەن تارماقتاردا ورنىن تاۋىپ ادەمى قولداندىق. دەگەنمەن، مۇنى"قولداسقاى ەكى جالاڭاياق بالا-جۇگىرمەك"دەپ قولدانۋعا دا بولار ەدى. ونداي بولعاندا، بىرىنشىدەن؛ءسوزدىڭ كوركەمدىگى جوعالادى. ەكىنشىدەن "دالتابان"نىڭ "جالاڭاياق"دەگەن ماعىناسى عانا قالادى دا، ونىڭ"كەدەي"دەگەن قاپتالعى ماعىناسى عايىپ بولار ەدى. سونان بارىپ بالانىڭ قانداي كۇيدە جالاڭاياق جۇگىرىپ جۇرگەنى سىندى قيمىلدىڭ ىشكى ءمانى دە بەرەكەسىز بولىپ شىقپاق.
دارگاھ− پارسىدان كىرگەن ءسوز. ماعىناسى؛ "ەسىك، بوساعا، استانا، وردا، پاتشا سارايى، ءتاڭىر الدى"بولىپ كەلەدى. بۇل كوبىنە حالىق قيسالارىندا كەزدەسەدى.
جوعارداعىلار <<ب. د>>دىبىستارى كولەمىندە قازىرشا ەسكە تۇسكەن سوزدەر. ماقالامىزدىڭ الدىڭعى بولەگىندەگى وزەكتى ماسەلەلەردى بىرىنە- ءبىرىن جەلىلەستىرىپ، سوڭعى ماقالالارىمىزدا باياندايمىز. ونىڭ ۇستىنە، ءار ماقالاءۇشىن كولەمدى دە ەسكەرۋ قاجەت بولىپ وتىر.

        <<ۇيرەنۋ جانە عىلىم >> جۋرنالى 2007- جىلعى 3 – سانىنان

رەداكتور نۇرلى وسى تاقىرىپتى كورنەكتىلەندىرگەن، ۋاقىتى 2016-4-29 12:17
8#
جولداعان ۋاقىتى 2016-7-26 09:28:02 | اۆتوردىكىن عانا
قۇندى جولداما !
9#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2016-8-6 13:46:12 | اۆتوردىكىن عانا
ءتىل تازالىعى- رۋح تازالىعى (3)
        ( ج. دىبىسى كولەمىندە)
جەر بەتىنە اياعىنان تىك باسقان ءار ءبىر ازاماتتان ءسىز؛
_ ايتىڭىزشى، جەر بەتىندە ەڭ باي ءتىل قايسى؟ -دەپ سۇراساڭىز، ول ويلانباستان؛
_ ءبىزدىڭ ءتىل،-دەپ جاۋاپ بەرەدى. ءسىز جانە؛
_ ايتىڭىزشى، ەڭ ورالىمدى ءتىل قايسى؟ -دەپ سۇراساڭىز، ول جانە؛
_ءبىزدىڭ ءتىل ، - دەپ جاۋاپ بەرەدى. نەگە بۇلاي؟ ويتكەنى، ءتىل ونىڭ ماقتانىشى، رۋحى،تىرەگى. ايگىسى. ءتىلسىز تىرلىك جوق ەكەنىن ول بىلەدى. بۇل دۇنيەدە "شىركىن-اي، ساقاۋ بولىپ نەگە تۋمادىم"دەپ ارماندايتىن پەندە بولمايدى. كىمنىڭ بولسا دا سايراعىسى، سايراعاندا بۇلبۇل قۇساپ سايراعىسى كەلەدى. بۇل جەردە ءتىلدىڭ ەكى قاسيەتى بار. ونىڭ ءبىرى؛"مول دا، باي بولعانى"، ەندى ءبىرى؛ "ورالىمدىلىعى" مۇنىڭ سوڭعىسى، الدىڭعىسىنا باسىبايلى بولادى. ويتكەنى، مولدىق بولعاندا عانا ورالىمدىلىق بولادى.  سوزدىك حوردىڭ مول بولۋى، ادەبيەت مايدانىنا كەلگەن ءار ءبىر جاسامپازدىق يەسىنىڭ ءوزىن ايگى ەتۋدەگى  العى شارت ەكەنىن عالامشار مويىنداعان ەجەلگى شىندىق. سونان دا،ءار ۇلت كىلاسيىكتەرىنىڭ مەكتەبىن اقتارعاندا، الدىمەن ەسەپكە تۇسەتىن سيفىر دا وسى سوزدىك حور بولماق. ماسەلەن؛ اباي، مۇقتار، شەكىسپىرلەردىڭ ءار ءبىرىنىڭ سوزدىك حورىن سالماقتاعاندا، تەك ءسوزدىڭ سۇيەكتىك ماعىناسى تۇرعىسىنان18 مىڭنان بولعان. ەگەر، مۇنى ءسوزدىڭ قولدانىلىم اياسىنان ەسەپتەر بولساق،  الدە نەشە ءجۇز مىڭعا جەتەرى ايتپاساق تا تۇسىنىكتى جاي. وسىدان-اق بىلۋگە بولادى. ولار ادەبيەت جاسامپازدىقتارىن قارابايىر ۋاقيعادان ەمەس، ءتىلدىڭ وزىنەن باستاعان. ولار بۇل تۇرعىدا اۋەلى كوزىن ەمەس، كوڭىل كوزىن ىستەتكەن. كوزىنە نە كورىنسە سونان ۇركىنۋ، نەمەسە، باس شايقاي سالۋ حايۋاننىڭ عانا ءىسى ەكەنىن، ولار قولدارىنا قالام الماي تۇرىپ-اق تۇسىنگەن. بىلگەن. "ۇركە جونەلۋ"مەن"باس شايقاي سالۋ"دا ۋاقيعا ەدى،ولار وعان قىزىقپاعان. ويتكەنى، ولار قارابايىر ۋاقيعانىڭ رۋحقا اينالمايتىنىن بىلەدى. ال، تاريح قارابايىر ۋاقيعاعا سۇيەنىپ ەمەس، رۋحقا سۇيەنىپ كۇن كەشەدى. ونىڭ ۇستىنە، ءتىلدىڭ ءوزى دە قارابايىر ۋاقيعادان تۋمايدى. قايتا رۋحتان، اقىل-ەستەن تۋادى. سونان سوڭ ، قايتا اينالىپ، الگى ءوزى تۋىلعان رۋحقا، اقىل-ەسكە ەرەپايسىز زور بايلىق پەن ارىن باعىش ەتەدى. وسى تۇرعىدان العاندا ءتىل مەن رۋح ءبىر كوگەندە جاتقان ءتول سياقتى. اشىقسا بىرگە اشىعىپ، ازىقتانسا بىرگە ازىقتانادى. تۋما ساقاۋلىق ساڭىراۋلىقتى بىرگە الا جۇرەدى. ونىڭ رۋحاني كۇيىندە دە اسا ۇلكەن كەمىستىك بولادى. بۇل دا ىم- يشارا. ونداي بولسا، ءتىل تازالىعى –رۋح تازالىعىنا بارىپ سايادى. ال، تىلدە باي بولۋ، تىلدە تازا بولۋدىڭ العى شارتى. ءار ءبىر قۇبىلىستى، تۇلعانى، ۋاقيعانى، جاراتىلىستى ءوز قالپىندا بەينەلەي الاتىن تىلدىك بايلىعىڭ مەن ورالىمىڭ بولماي تۇرىپ، ءتىل تازالىعى جونىندە قالاي اۋىز اشا الاسىڭ؟! دەگەنمەن، ءۇش- ءتورت مىڭ ءسوز اينالاسىندا "ادەبيەت" جاساي بەرۋگە بولاتىنىن ءبىزدىڭ قارابايىر جازۋشىلارىمىز دالەلدەدى. سونان دا، شىعارما ىشىنەن بوگدە، بوتەن(بوتەن بولعاندا الگى ءۇش، ءتورت مىڭ ءسوزىنىڭ ىشىندە جوق بولعان)سوزدەر كەزىكسە بولدى،"بۇل نە ءسوز،ۇقپادىق، باسىمىز قاتتى"دەپ داۋرىعىسادى. ءتۇبىن قۋعاندا ، مۇنىڭ الگى ءۇش، ءتورت مىڭ سوزدەن ارتىق سيىمدىلعى جوق باستىڭ كەسەلى ەكەنىن بىلمەيدى. مۇنداي ادامدار بۇكىل ءبىر ۇلت الەمى مەنىڭ باسىمنىڭ ىشىندە ءجۇر، ونىڭ سىرتىنداعىلاردىڭ ءبارى ەسكىرگەن، كۇنى ءوتىپ كەتكەن، نەمەسە، بۇل دۇنيەگە باسى ارتىق، جوق نارسەلەر دەپ ۇعادى. حالىق ۇعىمىنداعى"قۇدىقتىڭ ىشىندە جاتقان باقا، اسپاننىڭ كەڭدىگى قۇدىقتىڭ اۋزىنداي-اق"دەپ ويلايدى دەگەن شەگىنە جەتكەن اجۋالى ەتيۋد ءدال وسى جەرگە تۇسەدى. مۇنداي ادامدار ۇيرەنۋدى بىلمەيدى. ۇيرەنگىسى دە كەلمەيدى. نەگە بۇلاي؟ مۇنىڭ سەبەبى؛ ولاردىڭ جالپى قوعامدىق ءبىلىم  ، عىلىم، جاراتىلىس دۇنيەسى، ۇلت تاريحى، پالساپا، اركەن جانە باسقا عىلىمداردان،ءتىپتى، ءوزى شۇعىلدانىپ وتىرعان ادەبيەت عىلىمىنىڭ قىر-سىرىنان دا مۇلدە حابارسىز بولادى. ولارشا بولعاندا، ەكى جول قارا ءسوز قيلىستىرسا اقىن، ەكى سويلەمدى ءبىر- بىرىنە قوساقتاي السا جازۋشى ەسەپتەلمەك. دۇنيەنى مۇنشالىق شوجىتىپ ويلاۋ الگى باقانىڭ كۇنىن كەشكەندىكتەن باسقا ەش نارسە ەمەس. قالايشا بۇلاي دەيمىز؟ مۇنىڭ دالەلى مىنادا.ماسەلەن؛ قازاق ءتىلىن "اسپان"دەلىك؛سوندا سونىڭ شىراقتارىنىڭ سانى قانشا؟ قازىرشا ءبىز مۇنى  500 مىڭنان ، 800 مىڭعا دەيىن بولار دەپ ءجۇرمىز.(مۇنىڭ500 مىڭى تۇراقتى سان.) سوندا ءبىزدىڭ الگى قارابايىر جازۋشىلارىمىز ىستەتىپ جۇرگەن ءتورت مىڭ ءسوز وسىنىڭ قاي سالىستىرماسىنا تەڭ؟ ۇياتتىڭ ەڭ ۇلكەنى تاپ مىنە وسى جەردە. ەندىگى ءسوزدىڭ سالماعىن سوڭعى ماقالالارىمىزعا قالدىرىپ، دارىپتەمەمىزدىڭ ارقاۋ جەلىسىنە ورالايىق؛. .
ءبىرىنشى؛ قاتەگە جاقىن جۇرگەن سوزدەر مەن ءسوز تىركەستەرى؛
جولاياق−بۇل جولاۋشى اتتانارالدىندا جاسالاتىن ىرىم. قوناعاسى. قازىر ءبىز مۇنى "ۇيقىلىق"دەپ الدىق. بۇل ءسوز قازىرشا سوزدىكتەرىمىزگە كىرە قويماعانىمەن، الداعى جەردە كىرەرىندە شاك جوق. ويتكەنى، ءتىلدى "حالىق جاسايدى"ەمەس پە؟؟؟ ءسوزدىڭ شىنايى ماعىناسىنا كەلسەك؛ "ۇيقىلىق"دەگەن "قىسقى ۇيقى كەزىندە بورسىقتىڭ ىشىنە قاتىپ قالاتىن تەزەگى" كەزىندە مۇنى قازاق ەمشىلەرى ەم- دومعا ىستەتكەن. ال، جولاۋشى جۇرەر الدىنداعى قوناعىسىنى "جولاياق"دەيمىز دە، اتتانىپ كەتكەن سوڭ كورشى-قولاڭ، دوس-جارعا  جاسالاتىن قوناقاسىنى "توقىم قاعار"دەيمىز.  ەگەر، اتتانعان جولاۋشى ەلدىڭ بەدەلدى ادامى بولسا، وندا سول كۇنى كەشتە اۋىل قىز- بوزبالالارى جينالىپ ۇلكەن قوناعاسى– تاماشا جاساپ،  قازان كوتەرەدى. مىنە، وسىنىڭ اتى"باستاڭعى"دەپ اتالادى.  
جولداس−بۇل "جولى ءبىر ساپارلاس"دەگەن ءسوز. سونان دا، ەسكى تۇركىلەر دە، قازىرگى تۇركى دە بۇنى "اياكتاچ"دەپ قولدانادى. ءتۇبىن قۋعاندا، "اياعى ارقىلى تابىسقان" دەمەكشى. وسىعان سايكەس، قازىرگى تۇركىلەر "قارا قىزمەتشى، ءۇي قىزمەتشىسى" دەگەندى دە "اياكشى"دەيدى. دەگەنمەن، بۇل ءسوزدىڭ كەيىن ماعىناسى كەڭىپ، "دوس-جار، قىزمەتتەس، تانىس-ءبىلىس، نيەتتەس.ت.ب" مازمۇنداردى شارپىسا، ال، بۇل كۇندەرى"جۇبايى، ەرى، كۇيەۋى، بايى، زايىبى، ايەلى، قاتىنى.ت.ب" سوزدەردى بىراق قامتىپ، ەرەپايسىز كوپ ماعىنالى سوزگە اينالدى. العاشتا قالادان باستالعان(سونىڭ وزىندە دە ءتىلى"كەلدى، كەتتى"كولەمىندە ىستەيتىن از ساندىسىنان) بۇل ءسوز، قازىر قۇددى ءبىر جۇقپالى تۇماۋداي جايىلىپ، ساحارانىڭ ەڭ ءبىر قيىر تۇكپىرلەرىنە دەيىن كەتتى. ەگەر، بۇل تۇماۋ ونان ارى جايىلا بەرسە، الداعى از-اق ۋاقىتتا، " اكە-بالا، اعا-باۋىر، اپەكە-قارىنداس، تۋىس-تۋعان، جەزدە-بالدىز.ت.ب." لاردىڭ بارلىعى وسى ءسوزدىڭ اياسىنان تابىلۋى مۇندا تۇرعان ءىس. سونان سوڭ، قاتار تۇرعان ءۇش "جولداستىڭ"اكەسى قايسى؟ جەزدەسى قايسى؟ اعاسى قايسى؟ ءبىلىپ بولمايتىن دارەجەگە جەتەمىز. بۇل كەزدە ءبىزدىڭ الگى قارابايىر، شالدىرىك جازۋشىلارىمىزدىڭ كۇنى تۋىپ، كىلاسسيككە اينالادى دا، بۇرىنعى كىلسسيكتەرىمىزدىڭ بارلىعى وسىناۋ قاسيەتتى حالىقتىڭ ميىن شىرىتۋگە ۇرىنعان دەگەن قىلمىسپەن جازاعا تارتىلۋى مۇمكىن.نامىستانساڭ وسعان نامىستان.
        جاۋبۇيرەك− تۇز سەۋىپ قانا پىسىراتىن كاۋاپ نەمەسە شاشلىق. مۇنداعى "كاۋاپ" پارسى ءسوزى"كاباب"تۇرىندە كەلەدى. ءوزىنىڭ سۇيەكتىك ماعىناسى؛ "ورتەنۋ، كۇيىپ-جانۋ" مىسالى؛"ءىشىقىڭ وتىدا كاباب بولدىم" (عاشىق وتىندا كۇيىپ-جاندىم) تۇرىندە كەلەدى. قازىرگى تۇركىلەر دە"كاۋاپ"تى "كاباب"، "كاۋاپشى"نى "كابابى"دەيدى. ال، بۇل ءسوز بىزدە "كاۋاپ"تۇرىندە ورنىققان. ونان سوڭ، ءدال وسىعان ۇقسايتىن"مال سويعاندا ءتوستىڭ ۇستىڭگى جاعىنداعى ەتتى تەرىسىمەن قوسا كەسىپ الىپ وتقا قاقتاپ پىسىرۋ"دى تىلىمىزدە"قۇيقالاق"دەيمىز. بۇل كۇندەرى وسىنىڭ بارلىعىن كوپ ساندى ادامدار "كاۋاپ نەمەسە ەت قاقتاۋ"دەپ سوعا سالادى.
جازيرا− بايتاق جاتقان ەن دالا، كەڭ ايماق. ارعى تەگى پارسىنىڭ "ارال"دەگەن ماعىنادا كەلەتىن"جازەەرا" ءسوزى. شاعاتاي ءتىل قوينىنا ەنگەندە"ءشول، ارال"دەگەن ەكى ماعىنا الىپ"جازىرا"تۇرىندە قالىپتاسقان. تىلىمىزگە ورنىققان نۇسقاسى"جازيرا" ءبىز دە بۇنى بىرەۋلەر ولەڭدەرىندە"جاننات جەر جازيرالى جىر تويىڭا"، "جەر ۇيىعى- جازيرالى جەر وسى"دەپ قولداندى. سونان سوڭ، "جازيرا"بىردە"دالا"دەگەن ماعىناعا، ءبىر دە جەرگە ءار بەرەتىن" گۇل" ەسەبىنە كەتەدى.  ەگەر، ءبىز وسى ەكى تارماقتى تىكە اۋدارساق؛ "جاننات جەر، دالالى جىر تويىڭا"، "جەر ۇيىعى-دالالى جەر وسى"بولىپ شىعادى. بۇل قانداي ابەستىك؟
جىڭىشكە−ادامنىڭ جىنىس مۇشەسىنەن ءىرىڭ اعىپ تۇراتىن جۇقپالى اۋرۋ. حلىقاراشا اتاۋى "گونوريا". مۇنىڭ ەرلەردە كەزىگەتىنىن"سوز"، ايەلدەردە كەزىگەتىنىن "جىڭىشكە"دەپ اتايدى. قازىر ءبىزدىڭ اۋە تولقىندارى ارقىلى تاراتىلاتىن عىلمي كەڭەستەرىمىزدە بۇل كوبىندە الماستىرىلىپ، ايەلگە دە، ەرگە دە، قايسىسىنىڭ بۇرىن ەسىنە تۇسۋىنە بايلانىستى كەلسە-كەلمەس قولدانىلا بەرەدى. بۇل اسا ۇلكەن قاتە.
ەكىنشى؛ قولدانىلىمى ازايعان سوزدەر.
جولابا− جول اعاسى، كوسەم، جەتەكشى، باسشى، جول باستاۋشى دەگەن ماعىنالاردا كەلەدى. بۇل ءسوز "جول"جانە "ابا"دەگەن ەكى سوزدەن قۇرالىپ تۇر. مۇنداعى بىزگە ەڭ كەرەكتىسى"ابا"دەگەن ءسوز. ول ءبىزدىڭ تىلدىك حورىمىزدا تىم ەرتە زاماننان بار ەكەندىگى مىنادان-اق تۇسىنىكتى. "ابا"نى وعىزدار كەزىندە"شەشە"دەپ ۇققان دا، كەيىنگى قارلۇق، تۇركىمەندەر"اپا، ۇلى شەشە"دەپ،ال، تۇركىلەر"اكە"دەپ ۇققان. "ابا"نىڭ بۇدان باسىا ماعىنالارى دا تولىپ جاتىر. ازىرشە بىزگە كەرەكتىسى تەك وسى ماعىنالارى. ەندى وسىعان قازىر موڭعۋلداردا "كوشىر، جۇرگىزۋشى"دەگەن ماعىنا بەرەتىن"جولووچ" دەگەن ءسوزدى اكەپ قوسساق، بۇل ايتىپ وتىرعاندارىمىز ونان سايىن دالەلدەنە تۇسەدى.
جوندەم− ءتاۋىر، كورىم، رەتتى، دۇرىس، قىمبات، باعالى دەگەن ماعىنالاردا كەلەدى. <<مىڭ ءبىر ءتۇن>>دى وقيىق؛"اتقوسشىلارعا باسشى بولاسىڭ دەپ، ءوزى بارىپ نۇريدەندى بوساتتى. ۇستىنە جوندەم كيىم كيگىزدى" بۇدان ارتىق دالەل جوق.
جانان− جان سۇيەرى، عاشىعى دەگەن ماعىنادا. ارعى تەگى پارسىنىڭ<"سۇيىكتى، جان سۇيەر"دەگەن ماعىنا بەرەتىن "جانان"ءسوزى.  قيسالاردا كەزىگەتىن"جاناناسى"دەگەن ءسوز وسىدان وربىگەن. ارابشادا ۇقساس "جانان"دەلىنىپ، "جانعا جان قوسۋشى، سۇيىكتى، جۇرەك، سۇلۋ، ءدىل"دەگەن ماعىنالار بەرەدى. بۇل كۇندەرى بۇل ءسوز ۇيعىرلاردا ادام اتىندا جانە تەك وسى ماعىناسىنان العاندا"حاس سۇلۋ، سۇيگەنى،  عاشىعى"دەگەن ماعىنالارمەن ءجۇر. بۇعان دالەل اقىت ءۇلىمجى ۇلىنىڭ <<سايپىلمۇلىك- جامال>>قيساسىن وقىساڭىز "ءبىر كۇنى ەكى جانان وتىر ەدى،  بادىعۇل ماليكەدەن ءسوز تىلەدى"دەگەن جولدار كەزىگەدى. بۇدان تىس، بۇل ءسوزدىڭ "نازىك پارپور ىدىس"دەگەن ماعىناسى دا بار.
جەلبەسىك− توسەك كولەمىندەي قىپ قوسىپ جاساعان ەن تاقتايدىڭ ءتورت جاعىنا بەرىك ءتورت دىڭگەكشە ورناتىپ سوعان بايلاپ كەرىلگەن تور. ول بوس بالاناتىندىقتان قارىنشالانىپ توسەك قۇساپ تۇرادى. بۇل كۇندەرى ونىڭ نىسپى كەيدە ساياقاتشىلار سول سياقتى توردى الا ءجۇرىپ، كەز كەلگەن ءيىندى ەكى اعاشقا بايلاي سالىپ، سوعان شىعىپ، جاتىپ دەم الىپ جۇرگەن قيمىلىندا عانا قالعان. <<مىڭ ءبىر ءتۇن>>دى وقيىق؛"بيىك ءۇيدىڭ توبەسىنەن جەرگە سالبىراپ ءتۇسىپ تۇرعان جەلبەسىك كورىپتى"بۇدان ارتىق دالەل جوق.
جەتكەر− جەتكىز، جەتكىزە كور دەگەن ماعىنادا. شىنداپ كەلگەندە"جەتكىزە كور"دەگەن ءسوزدىڭ كىرىگۋىنەن جاسالعان. سوندىقتان، مۇنى تەك"جەتكىز"دەگەن ماعىنادا تۇسىنۋگە بولمايدى. سەبەبى؛ بۇل سوزدە "جەتكىز"دەگەن بۇيرىقتى راي مۇلدە جوق. قايتا "جالبارىنۋ، جالىنۋ، تىلەنۋ"سىندى ىشكى تىلەكتەن ارى، سونشالىقتى قۇمارتقان ساعىنىش تا بىرگە قامتىلعان. <<مىڭ ءبىر ءتۇن>>دى وقيىق؛"ساعىندىم، جەتكەر، اللا،سۇيگەنىمە" ەگەر، وسى ولەڭ تارماعىنداعى"جەتكەر"دى"جەتكىز"دەپ قولدانساق، وندا قانداي انايى ەستىلەر ەدى؟ سونىمەن بىرگە، گەروي باسىنداعى ساعىنىشتى كۇي مەن جان رۋحىن ورتەگەن دىلگەرلى كوڭىل كۇي دە بىرگە جوعالماي ما؟
جەرازىقتاپ− جەر قۇشىپ، ءولىپ،قىرىلىپ دەگەن ماعىنادا. <<قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى>>ن وقيىق؛"جەرازىقتاپ ول داعى، توپىراقتى قابادى" دەگەنمەن، بۇل ءسوزدىڭ "جەر"جانە"ازىق" دەگەن ەكى سوزدەن قوسىلىپ جاسالىپ تۇرعانىن، سونىمەن بىرگە، ءدال ءوز ورنىندا قولدانىلىم تاۋىپ،قيسىنعا ادەمى تۇسكەنىن دە جوققا شىعارۋعا بولمايدى. ،
        جالاڭ قىلىش− اتىپ كەل، شاۋىپ كەل، باسكەسەر،شابارمان دەگەن ماعىنادا.<<مىڭ ءبىر ءتۇن>>دە مۇنى بىلاي قولدانادى. "باياعى دا ءبىر پاتشانىڭ جالاڭ قىلىشى بولىپ ىستەيتىن بىرەۋ بولىپتى" بۇل وبىرازدى ءسوز. "ءتيىپ كەتسەڭ قيىپ كەتكەلى تۇرعان پالە، سوقتىعىپ كەتسەڭ، الا تۇسكەلى تۇرعان ءيت، ابايلاماساڭ، كىرش ەتە تۇسكەلى تۇرعان شوگىر، شاش ال دەسەڭ باس الاتىن ۇرداجىق"دەگەن ماعىنالاردى قامتىعان، ءوز سۋرەتىمەن بىرگە جارالعان ءسوز. مۇنداي كىسىلەر قازىر دا بار. مۇنداي ادام بولۋ ءۇشىن پاتشا ورداسىندا تۇرۋ شارت ەمەس. بۇلار ادام پەندەسى قول تيگىزگەن كاسىپتىڭ بار سالاسىنان تابىلادى.
جەلپىندى ءسوز− ەلىرتپە، دەمبەرمە ءسوز. بۇل ءبىر ءسوز تىركەسى. سۇيەكتىك ماعىناسىندا تۇرعانى"جەلپۋ". بۇل تۇرعى دا ونىڭ تەك"جەلدەتۋ، جەلوراي تۋدىرۋ" دەگەن ماعىناسى عانا بار. ال، "جەلپىندى"بولعاندا جاڭاعى"جەلدەتۋ"مەن "جەلوراي"دان تۋعان ناتيجە بولىپ شىعادى. وسىعان "ءسوز"دى قوسامىز. بۇل دا وبىرازدى ءسوز. ءدال وسى جەردە ءبىر ايتا كەتەتىن ءسوز، مۇنداي سوزدەردىڭ كۇنى قازىر نەگىزىنەن قاران بولعان. ويتكەنى، جازۋشىلارىمىز ءۇشىن مۇنداي سوزدەردىڭ اسا ماڭىزى جوق. سەبەبى؛ بۇل سياقتى سوزدەر  ولاردىڭ الگى قارابايىر ۋاقيعالارى مەن دوكىر ەتىستىكتەرىنە تۇك تە سەپتىگىن تيگىزبەيدى. ال، اقپاراتشىلارىمىز ديالا ىستەپ وتىرعان زاڭ كادرلارى سياقتى. ولار ءۇشىن ىشكى سۇيەكتىك ماعىناسىمەن ايپاراداي كوزگە شۇقىپ كورسەتەتىن سوزدەر عانا ەمەس، كوزدىڭ ءوزىن شۇقىپ تۇراتىن سوزدەر كەرەك.  مىنەكي، وسىدان بارىپ تىلدىك حورىمىزدىڭ وتىز پايىزى ەش ءبىر داۋ-دامايسىز، وزىنەن- ءوزى تۇتقىندىق كۇي كەشەدى. مۇنداي جەردەن كوركەم ادەبيەت نە ىزدەسىن؟؟!.
ءۇشىنشى تۇسىنىك قاجەت ەتەتىن ءبىر قانشا ءسوز.
جەر كىندىگى كوك توبە− "جەردىڭ كىندىگى نەمەسە ءدال ورتاسى" دەگەن ماعىنادا. تىرشىلىك بولمىسىن ميپتىك  كوزعاراسپەن ەندەي جانە كولدەنەڭدەي، جالپاعىنان قاراستىرساق، ءتورت قىبىلاعا جىكتەۋگە بولادى. مىنە، وسىنى تىلىمىزدە"جەر كىندىگى كوك توبە "دەيمىز. ەجەلگى ساقتار مۇنى"حاتقاقارا"دەپ اتاعان. ال، ەگەر، وسى ۇعىمىمىزدى تىگىنەن قاراساق، ەجەلدە ءبىز مۇنى"بايتەرەك"نەمەسە"ءتور"دەپ اتاعانىمىز ءمالىم. كەيىن ءدىني ۇعىم بويىنشا"تەلەگەي"دەپ اتادىق.  مۇندا جاراتىلىستى تىگىنەن قاراعاندا، "تاڭىرلەر- ادامزات- ارۋاقتار الەمى" بىلايشا ايتقاندا،"تاڭىر- تەلەگەي-تەڭىز"بولىپ شىعادى. ال، الەم حالىقتارى مۇنى"ميروۆوە دەرەۆو"(الەم اعاشى) دەپ اتايدى.
جەكەن− قوعا قامىس. "جىكەن"دەپ تە ايتىلادى. "ەر ەلىندە، جەكەن سۋىندا"دەگەن ماتەل دە بار. مۇنىڭ ماعىناسى؛قوعا قامىس تەك سۋلى جەردە عانا وسەدى. سۋسىز جەردە قوعا قامىس بولمايدى. سوندىقتان، قوعا قامىس تەك سۋمەن عانا تىرشىلىك ەتەدى. ونىڭ تىرەگى سۋ دەگەننەن بارىپ"ەر" ەلىندە "ەر"دەگەن سالىستىرمادان وسى ماتەل تۋىنداعان.
جاناپ− مىرزا. مارتەبە. بۇل ءسوزدىڭ پارسىداعى ماعىناسى؛"مىرزا، تاقسىر"بولىپ كەلەدى دە، ارابتا"استانا، بوساعا، دارگاھ، مارتەبە، قۇرمەت، قۇرمەت ءۇشىن ايتىلاتىن ءسوز"بولىپ كەلەدى. تىلىمىزگە ورنىققان ماعىناسى؛"مىرزا، تاقسىر، مارتەبە"دەگەندى بىلدىرەدى. بۇل ءسوزدى الىگە ۇيعىرلار دا، قازىرگى تۇركىلەر دە وسى ماعىنادا قولدانادى.
جىلد− توم، تۇپتەمە. بۇل ءسوز "جىلت"تۇرىندە "ادامنىڭ تەرىسى، ءتان، تاس، مۇقابا، توم"دەگەن ماعىنالارمەن تۇركى سوزدىگىندە ازىر دە تۇر. ارعى تەگى ارابتان كىرگەندىگى ءمالىم. ماسەلەن تۇركىلەر<<لەنين شىعارمالارىنىڭ  ەكىنشى تومى>>دەگەندى<<لەنين ءاسارلارىنىڭ ىكىنشى جىلدى>>دەيدى.
        جىگىت− ازامات. بۇل ءسوزدىڭ ارعى تەگى ەجەلگى تۇركىنىڭ "جوعارى جىك جالدامالى اتتى جاۋىنگەرى نەمەسە ولجا الۋ ءۇشىن جوعارى جىككە جاقىنداسقان جاۋىنگەر"دەگەن ماعىنادا كەلەتىن "يىگىت" ءسوزى. سونان دا كەيدە ازاماتشالارىمىز تىندىرعان جۇمىسقا رازى بولعاندا ولاردى دا"جىگىت"دەپ سالامىز.
جىتىككە ساياق− ساياق پەن ساندىراق تابىستى،قايداعى- جايداعى بىرىگىپ الدى، دەگەن ماعىناداعى تىركەس. مۇنداعى "ساياق"جۇرتتىڭ بارلىعىنا بەلگىلى ۇعىم. ال،"جىتىك"تەگى تۇبىردە تۇرعان"ءجىت"ەجەلگى تۇركىدەن بەرى"جوعالدى، عايىپ بولدى"دەگەن ماعىنادا كەلگەن.تۇركى تاس جازۋىندا"جوعالۋ، جوق بولۋ"دەگەن ماعىنامەن "ءيت"تۇرىندە، پارسىدا "ايىرىلعان، جالعىز"دەگەن ماعىنادا"جىدا"تۇرىندە، "قۇرىپ ءبىت"دەگەن ماعىنادا"ءجىت"تۇرىندەكەلەدى."ءولىم-ءجىتىم"دەگەندەگى "ءجىت"تە وسى ماعىنالاردان تۋىنداپ وتىر.

<<ۇيرەنۋ جانە عىلىم>> جۋرنالىنىڭ 2007-جىلعى 5- سانىنان
10#
 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2016-8-6 13:47:23 | اۆتوردىكىن عانا
ءتىل تازالىعى رۋع تازالىعى (4)

          (ز دىبىسى كولەمىندە)

    ءتىل−ۇلتتىڭ ماڭگىلىك قازىناسى.رۋحى.قۋاتى،التىن تاعى.شەندى تاڭباسى.ونىڭ بايلىعى مەن كەدەيلەسۋ دارەجەسى،سول ۇلتتىڭ ءومىر ءسۇرۋى مەن قۇرىپ جوعالۋىنا،ەڭ بەرى ايتقاندا،جارتاستاي مىزعىماس قۋاتپەن ەڭسەلەنىپ تۇرۋى مەن قالت-قۇلت ەتىپ،شالا جانسار كۇن كەشۋىنە اپارىپ سوعاتىن بىردەن-ءبىر باسپالداق.مۇنىڭ سەبەبى؛ءتىل ۇلتتى ۇلت ەتىپ تانىتاتىن ەڭ العاشقى ءارى ەڭ سوڭعى فاكتى.انە،سونان دا ءار ءبىر ازاماتتىڭ قوعامدىق ورنى مەن مادەنيەتتىلىگى ءوز انا ءتىلىن قانشالىق دارەجەدە قۇرمەتتەپ،قانشالىق دارەجەدە بىلگەندىگىمەن ولشەنەدى.سونان دا بولار،كەزىندە م.اۋەزوۆ "انا ءتىلىن بىلمەگەن ادامدى مادەنيەتتى ادام دەۋگە بولمايدى"دەگەن ەكەن.مادەنيەت دەگەن ءسوزدىڭ وزەگى ادامدىق دەگەن سوزدە جاتقانىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى.ال،ادامدىق تاربيەنىڭ باسى،مەيلى ول قاي ۇلت بولۋىنا قاراماي،ءوز تۋعان اناسىنىڭ تاربيەسىنەن باستالادى.ونىڭ العاشقى اقىل-ەسى دە،سول انانىڭ ءتۇن ۇيقىسىن ءتورت بولگەن قاسيەتتى الديىنەن ءنار الىپ،سونان ەسەيىپ-ەرجەتەدى.انا ءتىلدىڭ العاشقى ەلەمەنىتتەرى دە،سول انانىڭ ءۇنى ارقىلى سىڭەدى قۇلاعىنا.توتەنشە جاي ۇعىممەن تۇسىندىرگەندە،ءتىلدىڭ انا ءتىل دەپ اتالۋىنىڭ ءوزى دە وسىدان تۋىنداپ وتىر.ونداي بولسا،انا ءتىلدى سيلاۋ دەگەنىمىز انانى سيلاۋعا ساكىن ەكەن.ال،ءوز اناسىن سيلاي بىلمەگەن ادامدى مادانيەتتى دەۋگە بولا ما؟بۇل تۇپتەپ كەلگەندە،ءوزىن تانىماۋعا اپارىپ سوعادى.ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلمەي وتىرعان ادامنان نەنى كۇتۋگە بولسىن؟!ارينە،ادامزات عىلىمى دامىپ،بۇل كۇندەرى "جاھاندانۋ"ۇعىمىنىڭ بارعان سايىن وگدەپ بارا جاتقانى ءمالىم.دەگەنمەن،بۇل ۇعىمنىڭ ادامزات مادانيەتى تۇرعىسىنان،ەرەپايسىز زور العا باسۋلار اكەلەتىنىن مويىنداي وتىرىپ،جەكەلە
گەن ۇلت تىلدەرى مەن ۇلتتىق رۋحي كۇيگە ورنى تولماس جوعالتۋ اكەلەتىنىن دە مويىنداماي بولمايدى.مىنە،وسىنداي تۇستا،انا ءتىلدىڭ اتقارار رولىن جانداندىرۋعا كوڭىل بولمەۋ،ونىڭ ەڭ الدىمەن،اۋىزەكى تۇلعاسىنان باستالاتىن ازىندى كۇيىن شەكتەمەۋ،الدىن الماۋ،جەر بەتىندەگى قايسى ءبىر ۇلت بولسا دا وڭدى مارتەبە اكەلە قويمايدى.دەسەدە،بۇل مىنەز "جاھاندانۋ"ۇعىمىنا تۋرادان-تۋرا بەتپە –بەت قارسى قويىلۋعا دا ءتيىس ەمەس.سەبەبى؛"جاھاندانۋ"ۇعىمى عالامشارداعى كۇللى ادام پەندەسىنىڭ بۇل كۇندەرى بۋالدىر سانالعانى مەن جاقىنعى از-اق مەزگىلدە جارقىراپ،جايناپ شىعا كەلەتىن باعدارلى بولاشاعىنىڭ ناتيجەسى بولاتىنىن،ال،جەكەلەگەن ۇلتتاردىڭ ءتىل تازالىعى ءۇشىن جۇرگىزىلگەن قيمىلى مەن كۇرەسى انە سول "جاھاندانۋ"ۇعىمىنىڭ تۇبەگەيلى تالابى ەكەنىن دە ەسكەرمەي بولمايدى.مىنە،ءدال وسى جەردە"ءتىل تازالىعى−رۋح تازالىعى"دەگەن ۋاعىزىمىزدىڭ كەرەگەسى كوتەرىلە تۇسپەك.رۋحى تازا ادام قازىرگى دامىعان ادامزات قوعامى جونىنەن ايتقاندا،مەيلى قاي تۇستان ىلىنسە دە،ءدال سول جەرگە قويا سالۋعا بولاتىن كەرەكتى قۇرىلىس ماتەريالى ەسەپتى.رۋح-جەكەلەگەن ادامنىڭ دا،الدە قانداي ءبىر ۇلتتىڭ دا ءوزىن-ءوز قىپ تۇراتىن مىزعىماس التىن قازىعى.رۋحى بەرىك ادام ەش قاشان ازعىندامايدى.توزبايدى.ونىڭ ۇلتتىق مىنەزى دە،تىلدىك تانىمى دا ايقىن بولادى.ونداي بولسا،كەز كەلگەن ءبىر ادامعا كەزىگىپ،ونىڭ ءتىل ساپتاۋ ورەسى مەن وي ءوربىتۋ قاسيەتىنەن-اق ءوزىنىڭ كىم ەكەنىن بىلە بەرۋ،ءار ءبىر ەستى ادام ءۇشىن تۇككە دە تۇرمايدى.بۇل تۇرعىدا ءتىل سويلەمەيدى.وي سويلەيدى.وي قانشالىق تەرەڭ بولسا،ءتىل سونشالىق كوركەم نەمەسە كۇردەلى بولادى.ال،وي قانشالىق ساياز بولسا،تىلدە سونداي بەي-بەرەكەت ۇعىمسىز ءارى جالاڭ بولادى.سونان دا،اراب پالسابى عالي "ادام ءتىلىنىڭ استىنا جاسىرىنعان بولادى"دەگەن ەكەن.كەزىندە ءوز كەڭەسىنە قيۋادان قيلىسىپ تەلىندى بولا كەتكەن عايىري ارابقا لۇحپان حاكىم "ال،ءسىز سويلەڭىزشى،ءسىزدىڭ كىم ەكەنىڭىزدى بىلەيىك"دەپتى دەيدى.وسىنىڭ بارلىعى ءتىلدىڭ ويدان تۋاتىنىن كورسەتەدى.ويى،رۋحى تازا بولماعان ادامنىڭ ءتىلى دە تازا بولمايدى."قازاندا نە بولسا شومىشكە سول ىلىنەدى"دەگەن ماقال وسى جەرگە تۇسەدى.ماسەلەن؛ءسىز ءبىر ىدىسقا ءبيداي،تارى،بۇرشاق قاتارلىلاردى ارالاستىرا سالىپ،سونان سوڭ، ونى ەندى ءبىر ىدىسقا قۇيا باستاساڭىز، الگى ءۇش داقىل ارالاس قۇيىلادى.ەگەر،ءسىز بۇل ءۇش داقىلدى ءبىر ىدىسقا سالعانىڭىزبەن ىدىسىڭىزدىڭ ىشىندە ولارعا ىلايىق جەكە-جەكە ورىندار بولسا،وندا ونى ءسىزدىڭ قالاعانىڭىزشا تالداپ،ەندى ءبىر ىدىسقا قايتا قۇيىپ الۋىڭىزعا ابدەن بولار ەدى.انەكي،مىسالدىڭ تاپ وسى تۇسى ويى تەرەڭ،رۋحى جەتىلگە ادامعا ۇقسايدى.مۇنداي ادامدار ءوز انا ءتىلىن جەتىك ءبىلۋدىڭ سىرتىندا تاعى دا بىرنەشە ءتىل بىلەدى.ال،پايدالانۋ بارىسىندا ولارىن بىرىنە-ءبىرىن قوسپاي تازا كۇيدە شىعارىپ بەرە الادى.وسىلاي ەكەن،ءبىر ءتىل ءبىر ءتىلدى شەتكە قاقپايدى.ونى الگى جەتىلمەگەن اقىل-ەس بۇلدىرەدى.بۇل ءىستىڭ ءبىر جاعى.ەندى ءبىر جاعى،بۇنداي ادامداردىڭ يگەرگەن سىماق بولعان تىلدەرىنىڭ بارلىعى شالا كۇيدە تۇرادى.ونىڭ ىشىندە بىردە ءتىل ءوزىنىڭ قاجەتتىلىك تالابىنا جەتپەيدى.سونان دا قىرىق جاماۋ،تامتىقسىز سويلەمدەر ءوربيدى.قازاق ءتىلىن ەندى-ەندى ۇيرەنىپ جۇرگەن ءبىر حانزۋعا كەزىگە قالساڭىز،"اۋىل قاشان كەلەدى؟"دەيدى."اۋىلدان قاشان كەلدىڭ؟"دەپ تۇر.ارينە،ۇعا قوياسىڭ."كەشە كەلەدى"دەيسىڭ.ول دا ۇعادى.ءۇش،ءتورت مىڭ ءسوزدىڭ اينالاسىندا ادەبيەت جاسايتىن ءبىزدىڭ جازعىشتارىمىزدىڭ ۇقساتپالى مىسالى دا تاپ وسىنداي.ولاردىڭ دا ءسوزىن تەك ۇعاسىڭ،بىراق،ءلاززاتتانا المايسىڭ.
     ەندى ماقالامىزدىڭ نەگىزگى ارناسىنا كوشەيىك؛
   زابىن−1.زيان-زاقىمات،2.ءالسىز،ءبيشارا.پارسىدان كەلگەن ماعىناسى؛"ءالسىز،ءبيشارا،زاعيىپ،ەزىلگەن،جەڭىلىس،تۇككە تۇرعىسىز،زيان-زاقىمات"بولىپ "زابۇن"تۇرىندە،ارابتان كىرگەن ماعىناسى؛"ءالسىز،شاراسىز"بولىپ "ءزابۇن"تۇرىندە كەلەدى.
  ءزايىپ−جار،جۇباي.ارابتىڭ ايەل دەگەن ماعىناداعى "زايىپا"دەگەن سوزىنەن وزدەسكەن.كەيىن شاعاتاي ءتىلى قوينىنا كىرگەندە دە "زايىپا"تۇلعاسىمەن تەك "ايەل"ماعىناسىندا ىستەگەن.
  ءزابىر−تۇيە كيىكتىڭ بۋراسى،ىنگەنىن "زاراپار"دەپ اتايدى.
  ءزاتىلعىمات−اراب ءسوزى تىكە ماعىناسى؛"تۇراقتى ءومىر"دەگەندى بىلدىرەدى.مۇنى ءتۇسىندىرىپ وتىرعانىمىز بۇل ءسوز ءبىزدىڭ كونە ادەبيەتتەرىمىزدەن كەزدەسەدى.ءبىز ونى اۋدارمامىزدا؛
ءبىز سالعان شاھار كۇمبەزى،
بوي سوزدى كوككە جوندانىپ.
تايقىدى ونان كۇن كوزى،
ءزاتىلعىمات تا جول قالىپ"دەپ قولداندىق.بۇلايشا ءزاتىلعىماتتىڭ تۇسىنىكتەمەسى؛"اڭىز بويىنشا كەزىندە شادات پاتشا بەيىشتى جەر بەتىندە تۇرعىزام دەپ،سالعان شاھاردىڭ اتى.سالىنىپ بولىپ،شادات كوزدەن كەشىرمەككە كەلگەندە ،ءوزى جەر جاستانىپ،قالا كوزدەن پەردەلەنىپ قالعان"دەلىنەدى.
  زۇلپىن−ەسىك،ساندىقتاردىڭ قۇلىپ سالاتىن بەكىتكىسى نەمەسە شىنقىرلى ىلگەگى.
  زۇلپى−ساماي شاش،باكەنباردى.پارسىلار "شاش،باكەنباردى(ساماي شاش)"دەگەندى "زۇلۇپ"دەيدى.وسىعان سايكەس شاعاتايشا "شاش"دەگەندى "زۇلف"دەيدى دە،"جۋان،ۇزىن شاش"دەگەندى "زۇلفى شاۋگان"دەيدى.بىزدەگى "زۇلپى"وسى.قازىر ۇيعىرلار مۇنى "ساماي شاش،كەلىن،وقتاۋ"دەگەن ءۇش ماعىنانى بىردەي بىلدىرەتىن "سكالاك"دەگەن ءبىر سوزبەن بەرەدى.<<مىڭ ءبىر ءتۇن>>نەن "زۇلپى شاشى ءبىر تۇزاق،بايلاپ العان كوڭىلدى"دەگەن جولدار كەزدەسەدى.بۇرىنىراق تا وسى باكەنباردىنى سۇلۋلىقتىڭ ءبىر بەلگىسى رەتىندە ساناعان.ونان سوڭ،"زۇلپى"نىڭ ەندى ءبىر ماعىناسى؛"اسىل تۇقىمدى ۇلەكتىڭ ەكى جاۋىرىنىنان تىزەسىنە قاراي ۇيىسا بىتكەن ءجۇنى"بولىپ كەلەدى.
  زارپى−قاھار.ايبىن.بۇل ءسوز ارابشا "زارپ"بولىپ كەلىپ،"شابۋىل،ۇرۋ،سوعۋ"دەگەن ماعىنا بەرەدى.قازىرگى تۇركى تىلىندە دە بۇل ءسوز وسى تۇلعاسىندا "شابۋىل"ماعىناسىندا تۇر.قازىردە ۇيعىر تىلىندە "ءزارىپ"بولىپ كەلىپ،"عازاپ،اشۋ،قاھار"دەگەندى بىلدىرەدى.مۇنى <<قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى>>نان "اشۋلانعان زارپىنان،تەر شىقتى ەردەن تامشىلاپ"دەگەن جولدار ارقىلى ونان ارى شەگەلەي تۇسۋگە بولادى.دەگەنمەن،<<قىرىمنىڭ قىرىق باتىرى>>نان "بالالىقتىڭ زارپىنان،جالاڭ اياق،جالاڭ باس،قولعا ءتۇستىم جالاڭاش"دەگەن جولداردى وقىعاندا "زارىپ"دەگەن ءسوزدىڭ "كەسىر،اڭعال"دەگەن ماعىنالارى بارلىعى دا بايقالادى.سونان سوڭ "سوندا اسكەر اتتاندى،تۇركىمەننىڭ حالقىنان قاسىمحان(ولگەندىگى ءۇشىن)دەپ شۋلاعان،جەر كۇڭىرەندى زارپىنان"دەگەن جولداردى <<كورۇعۇلى>>دان وقىپ،بۇل ءسوزدىڭ "زار ەڭىرەۋ،قايعىرۋ"دەگەن ماعىنالارى بارلىعىن دا بايقايمىز.سونان دا، بۇل ءسوزدى ونان ارى زەرتتەپ كورۋ قاجەت سياقتى.جوعارىداعىلار قازىرشا اشىلعا ماعىنالارى.                      زاڭعار−"1.ءزاۋلىم،بيىك،2.جەكسۇرىن،وڭباعان،3.مىقتى،كەرەمەت، قايسار،كوكسىلى،كوكشىلى" .بۇل ءسوزدىڭ الدىڭعى ەكى ماعىناسىن جۇرتتىڭ ءبارى بىلەدى.ال،ءۇشىنشى ماعىنا جونىندە <<كورىعۇلى>>دا جىرشى باتىردىڭ اتىن ماقتاپ وتىرىپ بىلاي دەيدى؛
"ايشىلىق جولدى ءبىر باسقان،
كوگالا تۇلپار تارلان-دى.
كۇدىر-كۇدىر اسقاندا،
بولدىرماعان زاڭعار-دى".ءۇشىنشى ماعىناعا بۇدان ارتىق دالەل جوق.
  ءزانتالاق−ارامزا،قارانيەت.وڭباعان.بۇل ءاسىلى ءاۋ باستا "ءزان"جانە "تالاق"دەگەن ەكى سوزدەن قوسىلىپ جاسالعان ءسوز.مۇنداعى "ءزان"پارسىنىڭ "ايەل"دەگەن ماعىناداعى ءسوزى.كەيىن شاعاتاي ءتىلى قوينىنا كىرگەندە وسى ماعىناسىمەن،وسى تۇلعاسىندا ىستەگەن.قازىر دا تۇركى ءتىلى سوزدىگىندە سول قالپىندا ءالى تۇر."تالاق"اراب،پارسىعا ورتاق ءسوز.تۋ باستاعى ماعىناسى؛"بوساۋ،اجىراۋ"كەيىن "تاستاندى قاتىن"دەگەن ماعىنا العان.مىنا "ءزانتالاق"تا العاشتا وسى سوزگە بايلانىستى ايەلدەردى ياناتتاۋ تۇرعىسىندا قالىپتاسقان."تالاق"تىڭ باسقا شارتى بولماعان.تەك ەرى :"تالاق"دەگەن ءسوزدى ءۇش رەت ايتسا،ايەل بوساپ كەتە بەرگەن.بۇل ءسوز ءۇش اي ىشىندە ءۇش رەت ايتىلسا دا بولا بەرەتىن بولعان.دەگەنمەن،ايەلدىڭ سىرقات نەمەسە جۇكتى كەزىندە سىرقاتى ايىققانشا،نە بوسانعانشا بۇل مەزگىل كەشىگەدى دەپ بەلگىلەنگەن."تالاق" ءتورت ءتۇرلى بولعان."1.تالاق بايىن-نەكەنى بۇزباعان تۇردە اجىراسۋ،2.تالاق راجيي-ەرىنە بەلگىلى كەزدە قايتا قوسىلۋ قۇقىن بەرىپ اجىراسۋ،3.حالاا-ايەلدىڭ اقى تولەپ اجىراسۋى،4.مۋبارات-ەكى جاقتا كەلىسىم بويىنشا اقى تولەپ اجىراسۋ"
  زەڭگىر−جاسىل مەن كوك ءتۇس اراسىنداعى اۋا رەڭ."زەڭگىر كوك"دەۋىمىز وسىدان.مۇنىڭ دالەلى،پارسىلار "جاسىل مەن كوك ءتۇس ارالىعىنداعى اۋا رەڭدى "زاڭگار"دەيدى.
  ءزاۋزات−ءۇرىم-بۇتاق،ورەن-جاران،اۋلەت،تۇقىم،ۇرپاق.بۇل ءسوزدىڭ تۇپكى ماعىناسى پارسىدان كەلگەن.ولار "ۇرپاق،ايەلى مەن بالاسى"دەگەن ەكى ۇعىمدى بىرىكتىرىپ "ءزاۋزات"دەيدى."جۇكتى ايەل نە بوسانعان ايەل"دى"ءزاۋ جانە زاھۋ"دەپ اتايدى.ال،"زاد"دەگەنى "بالا، نارەستە، بالاپان"دەگەن ماعىنادا كەلەدى.
   زىپ−وق جىلان.
  ءزاھار−ۋ،ءزار.ارعى تەگى ارابتان كىرگەن ءسوز.ولار مۇنىڭ ەندى ءبىر ماعىناسىن "اۋىر ءسوز"دەپ ۇعادى.سوندىقتان،وسىنداي اۋىر ءسوز ايتۋشىنى "مۋزاھار"دەپ،تىڭداۋشىنى "مۋزاھىرا"دەپ جەكە-جەكە اتايدى.سونان دا، تىلىمىزدە "تىلىندە ۋ بار،زاھار بار"دەگەن تىركەس قالعان.
  زار ەڭىرەۋ−زار جىلاۋ.بوتاداي بوزداۋ.بۇل ءسوزدىڭ ارعى تەگى "جىلاۋ،قاقساۋ"دەگەن ماعىناداعى پارسىنىڭ "ءزاراا"ءسوزى.كەيىن شاعاتاي تىلىنە "قاسىرەت،كوز جاسى"دەگەن ماعىنامەن "زارى"تۇرىندە ەنگەن.ونداي بولسا،"زار ەڭىرەۋ"دىڭ مەنشىكتى ماعىناسى "قاسىرەتتەنە جىلاۋ"بولىپ كەلەدى.وسى ءسوز <<مىڭ ءبىر ءتۇن>>دە كوبىندە "زار-زار جىلادى"تۇرىندە كەلىپ  قاسىرەتتەنۋدى بىلدىرەدى.ال،"بوتاداي بوزداۋ"بولعاندا ،ول ءوز ىشىنە بەلگىلى ءبىر ساعىنىش پەن ارمان،تىلەكتى قامتيدى."كوزىنەن جاسىن توگىپ جىبەردى"بولعاندا،كۇيىنىش پەن قۋانىش قامتىلادى.دەگەنمەن،قازىر وسىنداي تىركەستەردىڭ ىشكى مەنشىكتى ماعىناسىنا كوڭىل بولەتىن جاعداي مۇلدەمگە جوعالدى دەۋگە بولادى.كوزىنەن جاسى شىقتى ءبىتتى "جىلادى"ەسەپ.سونان سوڭ، اۋزىنا ىلىنگەن تىركەستى سوعا سالادى.ماسەلەن ءبىر اقىنىمىز "قۋانىشىم ماڭگى ءجۇر عوي تارقاماي"دەپ سوقتى.بۇل جەردە قۋانىش دەگەن ءسوز قۇتىلماسا بولمايتىن پالە قۇساپ قالعان.ويتكەنى، اشۋ-ىزانى تارقاتادى،قايعى-قاسىرەتتى جۇباتادى،قۋانىش باسىلادى.كەكتى الادى نەمەسە قايتارادى..ت.ب.
  ءزاۋ−كىرشىكسىز.تازا(كوڭىل).بۇعان دالەل،تۇركى سوزدىگىندە بۇل ءسوز قازىردىڭ وزىندە '"تۋرا،دۇرىس.ءدال،كىرشىكسىز"دەگەن ماعىنادا "ءزاۋ"تۇلعاسىندا ءجۇر.<<مىڭ ءبىر ءتۇن>>نەن "زاۋىمەن شاشىن الىپ تۇرىپ..."دەگەن سويلەمدى وقۋعا بولادى.وسىعان جالعاس كىتاپ شاش الدىرۋشىنىڭ ويعا كىرمەس لاس ءسوز سويلەپ كەتكەنىن ايتادى.ال،شاش الۋشىنىڭ ول سوزدەرمەن جۇمىسى بولمايدى."زاۋىمەن"بۇل جەردە دە "كىرشىكسىز كوڭىلمەن"دەگەندى ءبىلدىرىپ تۇر.
   زومبى−ولگەندى ءتىرىلدىرىپ قۇلعا اينالدىرۋ ءتاسىلى.تىكە ماعىناسى "ءتىرى ولىك"دەگەن ءسوز.بۇل ءتاسىلدى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن كەزىندە افريكا وزەندەرىندە تىرشىلىك ەتەتىن قوس ءتىستى بالىقتىڭ جون ارقاسىنداعى قىلتاناقتى كوزدەگەن ادامنىڭ اسىنا بايقاتپاي سالىپ جىبەرسە،شامالى ۋاقىتتان سوڭ دەمى ءبىتىپ،ءتىل تارتپاي كەتەدى ەكەن.سونان سوڭ، ءتورت،بەس كۇننەن كەيىن ولىكتى قازىپ الىپ باقسى-بالىگەرلەرىن ويناتىپ،ادام كوزىنەن تاسا ۇستايتىن ەم-دومدارىن ىستەپ قايتا ءتىرىلتىپ الادى.سونان ارى ميىنىڭ كوپ بولەگى ولگەن ءتىرى ولىكتى اياماي جۇمىسقا سالاتىن بولعان.تىلىمىزدەگى "زورلىق-زومبىلىق"دەگەندەگى "زومبى"وسىنى كورسەتەدى
كىرگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز كىرۋ | جاڭادان مۇشە بولۋ

وسى ايداردىڭ ءنومىر جيناۋ قاعيداسى

قولايلى لەبىز باسىنا قايتۋ ايدارشاعا قايتۋ