ىزدەۋ
كورۋ: 7215|جاۋاپ: 47

ۇلتتى تاۋەلسىزدىككە ۇندەگەن «قازاق» گازەتى

  [جالعانىمدى كوشىرۋ]
جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 13:17:29 | بارلىق قاباتتى |كورۋ ءتاسىلى
ۇلتتى تاۋەلسىزدىككە ۇندەگەن «قازاق» گازەتى

گازەتىمىزدىڭ كوپ ماقساتىنىڭ ءبىرى — باسقادان دا الىپ، وزىمىزدە بارىن جيىپ، قازاق ءتىلىنىڭ بەتىن جوندەپ، جولىن اشپاق، سوندىقتان قازاقتىڭ ماقالدارى، تاقپاق سوزدەرى، بيلەردىڭ، شەشەندەردىڭ ايتقان سوزدەرى، باسىلعان ولەڭدەر، قيسسالار ءبارى دە قابىل الىنادى، باسىلماي قالعان سوزدەر قايتارىلمايدى.

«قازاق» گازەتىنىڭ شىعارۋشىلار القاسى




"قازاق" گازەتىنىڭ قۇرىلتايشىلارى (سولدان وڭعا قاراي): احمەت بايتۇرسىنۇلى، ءاليحان بوكەيحان جانە ءمىرجاقىپ دۋلاتۇلى.

1913 جىلى 2 اقپاندا ورىنبوردا «قازاق» گازەتىنىڭ العاشقى سانى جارىق كوردى. العاشقى جىلدارى اپتا سايىن، ال 1915 جىلدان اپتاسىنا ەكى رەت شىعىپ تۇرعان باسىلىم بەس جىلدىڭ ىشىندە قازاق تىلىندە كاسىبي گازەت ءستيلىن قالىپتاستىردى.

««زامانىنا قاراي امالى» دەگەن ءسوز بار. مۇنىڭ ماعىناسى — زاماننىڭ تۇرىنە قاراپ ىستەۋ. توڭىرەككە قاراساق، تۇنەرگەن-تۇنەرگەن بۇلتتار كورىنەدى، ءتۇبى قانداي بەلگىسىز، نە بولارىن بىلمەيمىز. نۇر بولىپ جاۋىپ، جەرىمىزدى كوگەرتىپ، نەسىبەمىزدى مولايتار ما؟

بولماسا، داۋىل بوپ سوعىپ، ءۇيىمىزدى جىعىپ، وبششينامىزدى شاشىپ تاستار ما؟ كوزىمىز بۇعان جەتپەيدى. جالاڭ اياق، جالاڭ باس، جەڭدەرىمىز قيۋسىز، ەتەكتەرىمىز جيۋسىز اشىلىپ، شاشىلىپ قامسىز جاتقان حالىقپىز. كۇننىڭ نە بولارىنا كوزىمىز جەتپەي تۇر. داۋىلدى جاۋىن ەتۋ قولىمىزدان كەلمەسە دە، ۇيلەرىمىز قيراماي، وبششينامىز شاشىلماي قالۋىنا امال ەتۋ كەرەك ەمەس پە؟ سول امالعا كىرۋگە جۇرتقا مۇرىندىق بولاتىن نارسەنىڭ ءبىرى گازەت. حالىققا گازەتتىڭ كەرەگى قانداي ەكەندىگىن ايتىپ وتكەنىمىز ۇنامسىز بولماس.

اۋەلى، گازەت — حالىقتىڭ كوزى، قۇلاعى ءھام ءتىلى. ادامعا كوز، قۇلاق، ءتىل قانداي كەرەك بولسا، حالىققا گازەت سونداي كەرەك. گازەتى جوق جۇرت باسقا گازەتى بار جۇرتتاردىڭ قاسىندا قۇلاعى جوق كەرەڭ، ءتىلى جوق ماقاۋ، كوزى جوق سوقىر سىقىلدى. دۇنيەدە نە بولىپ جاتقانىن كورۋ جوق، نە سويلەنىپ جاتقانىن ەستۋ جوق، ءوز پىكىرىن ايتۋ جوق. ءبۇتىن دۇنيە جۇزىندەگى حالىقتار تەلەگرامم، تەلەفون، پوشتالاردىڭ ارقاسىندا بىر-بىرىمەن حابارلاسىپ، گازەت ارقىلى جۇرتقا جايىپ، ءبىر ۇيدەگى ادامدارداي سويلەسىپ وتىر. دۇنيەدە بولىپ جاتقان ىستەر، سويلەنىپ جاتقان سوزدەر — كىمگە پايدالى؟ كىمگە زارارلى ەكەندىگىن كۇنى بۇرىن ءبىلىپ، پايدالى بولسا، شاتتانىپ، زارارلىسىنان ساقتانىپ تۇرادى.

ەكىنشى، گازەت — جۇرتقا قىزمەت ەتەتىن نارسە، ولاي بولاتىن ءمانىسى جۇرتتىڭ ءبىلىمدى، پىكىرلى، كورگەنى كوپ كوسەمدەرى، وقىعانى كوپ ادامدارى گازەت ارقىلى حالىقتىڭ الدىنا ءتۇسىپ، جول كورسەتىپ، ءجون سىلتەپ، باسشىلىق ايتىپ تۇرادى.

ۇشىنشى، گازەت — حالىققا ءبىلىم تاراتۋشى. ولاي دەيتىنىمىز، گازەتتەن جۇرت ەستىمەگەنىن ەستىپ، بىلمەگەنىن ءبىلىپ، بىرتە-بىرتە ءبىلىمى مولايىپ، زەيىنى ءوسىپ، پىكىرى اشىلىپ، پاراساتى جەتىكپەكشى. ءتورتىنشى، گازەت — حالىقتىڭ داۋشىسى. «جۇرتىم» دەپ حالىقتى ارىن ارلاپ، زارىن زارلاپ، نامىسىن جوقتايتىن ازاماتتارى گازەت ارقىلى حالىقتىڭ ءسوزىن سويلەپ، پايداسىن قورعاپ، زارارىنا قارسى تۇرىپ، قارعاعا كوزىن شوقىتپاسقا تىرىسادى.

حالىققا گازەتتىڭ وسىنداي پايدالى قىزمەتتەرى بار ەكەندىگىن بىلگەن جۇرتتار گازەتتى كيەتىن كيىمى، ىشەتىن تاماعى، ۇستىندەگى ۇيىنەن سوڭعى كەرەك نارسەگە سانايدى. گازەتتىڭ پايداسىن ءبىلىمدى، ونەرلى حالىقتار كوبىرەك بىلەدى. سوندىقتان نەعۇرلىم ءبىلىمدى، ونەرلى حالىق بولسا، سوعۇرلىم گازەت-جۋرنالدارى كوپ...» — 1913 جىلدىڭ 2 اقپاڭىندا ءدال وسى سوزدەرمەن «قازاق» گازەتىنىڭ رەداكتورى احمەت بايتۇرسىنوۆ العاش ماقالاسىن باستاعان ەدى.

گازەتكە قارجىلاي كومەكتەسكەندەردىڭ كوشباسىندا مۇستافا ورازايۇلى بار. جالپى 265 ءنومىرى جارىق كورگەن. گازەت رامىزدىك-بەينە رەتىندە كيىز ءۇيدى ۇسىندى. ونىڭ تۇندىگى باتىستان اشىلىپ، ەسىگىنە «قازاق» دەپ جازىلدى. مۇنى تۇسىندىرگەن ۇلت زيالىلارى «قازاق ىشىنە ەۋروپا عىلىم-ونەرى تارالسىن، «قازاق» گازەتى قازاق جۇرتىنا ءارى مادەنيەت ەسىگى، ءارى سىرت جۇرت جاعىنان كۇزەتشىسى بولسىن» دەپ جازدى.

«قازاق» گازەتىن شىعارۋدى ۇيىمداستىرۋشى، رەداكتورى - احمەت بايتۇرسىنۇلى، ونىڭ وكىلەتتى وكىلى م. دۋلاتۇلى بولدى.

«قازاق» گازەتىنىڭ اۆتورلارى: بىرمۇحامەت اقباسوۆ، جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، جاقىپ اقباەۆ، يشانعالي اراباەۆ، مۇحتار اۋەزوۆ، گۇلايىم بايگۋرينا، احمەت بايتۇرسىنوۆ، احمەت ءبىرىمجانوۆ، اققاعاز دوسجانوۆا، حالەل دوسمۇحامەتوۆ، ءسابيت دونەنتاەۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، عانيجامال دۋلاتوۆا، ءالىمحان ەرمەكوۆ، ءمۇسىلىم ەرمەكوۆ، ءىلياس جانسۇگىروۆ، تاھير جومارتباەۆ، قۇدايبەرگەن جۇبانوۆ، ماعجان جۇماباەۆ، ءماشھۇر-جۇسىپ كوپەەۆ، عۇمار قاراش، شاكارىم قۇدايبەرديەۆ، ءنازيپا قۇلجانوۆا، بەيىمبەت مايلين، مۇستاقىم مالدىباەۆ، احمەت مامەتوۆ، عابدولعازيز مۇساعاليەۆ، مۇستافا شوقاي، احمەت ورازاەۆ، مۇستافا ورازاەۆ، بياحمەت سارسەنوۆ، جانسۇلتان سەيدالين، جيھانشا سەيدالين، اسىلبەك سەيىتوۆ، مۇحامەتجان سەرالين، بەكمۇحامبەت سەركەباەۆ، سۇلتانماحمۇت تورايعىروۆ، مۇحامەتجان تىنىشباەۆ، جۇماعالي تىلەۋلين، سۋبحانبەردى حاسەنوۆ، ءسادۋاقاس شورمانوۆ.



"قازاق" گازەتىنىڭ 1914 جىلعى 14 اقپان كۇنگى №50 سانى "قىر بالاسىنىڭ" قازاقتىڭ ءداستۇرلى بيلەر سوتىن قالپىنا كەلتىرۋ قاجەتتىگىن ايعاقتاپ جازعان "بي ءھام بيلىك" ماقالاسىمەن اشىلادى.

باعالاۋ

قاتىناسقاندار سانى 8كۇشى +59 جيناۋ سەبەبى
قاراعۇل + 2 تارتىمدى تەمە
ستابان + 3 تارتىمدى تەمە
شۇۋ + 6 تارتىمدى تەمە
الامان11 + 8 قولدايمىن
ەردوعا + 6
سەزىم7 + 4 وسى كەرەك ەدى
تولە + 20 تارتىمدى تەمە
نۇرلان + 10

باعا ەستەلىگى

 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 13:27:48 | بارلىق قاباتتى


بىرىنشى قاتاردا (سولدان وڭعا) ەكىنشى وتىرعان تۋراعۇل ابايۇلى، كوكباي جاناتايۇلى، مۇقان جاكەجانۇلى، احمەت بايتۇرسىنۇلى. ەكىنشى قاتاردا (سولدان وڭعا): ەلدەس وماروۆ، سەيدازىم كادىرباەۆ، قازاقتىڭ ايگىلى بالۋانى قاجىمۇقان مۇڭايتپاسوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، جۇباندىق بولعانباەۆ. سەمەي قالاسى، 1918 جىل.



بىرىنشى قاتاردا سولدان وڭعا قاراي: حالەل عابباسوۆ، ءمىرجاقىپ دۋلاتوۆ، احمەت بايتۇرسىنوۆ، مۇحتار اۋەزوۆ. ەكىنشى قاتاردا (سولدان وڭعا): جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ، الكەي مارعۇلان، ابدوللا بايتاسوۆ.



احمەت بايتۇرسىنۇلى ءىزباسارلارىنىڭ ورتاسىندا.



20-عاسىر باسىنداعى قازاق زيالىلارى. ورتادا وتىرعان - "قازاق" گازەتىنىڭ وكىلەتتى وكىلى ءمىرجاقىپ دۋلاتۇلى. تاشكەنتتەگى فوتوستۋديالاردىڭ بىرىندە تۇسىرىلگەن سۋرەت.

bilim-all.kz

باعالاۋ

قاتىناسقاندار سانى 8كۇشى +95 جيناۋ سەبەبى
قايروش + 3 تارتىمدى تەمە
ءاز-اۋەن + 40 تارتىمدى تەمە
تولە + 20 تارتىمدى تەمە
نۇرلان + 10
ەرتۇس + 2 كوپ راقىمەت
ساياا + 10 تارتىمدى تەمە
بۋمين + 6 وسى كەرەك ەدى
شارىن + 4

باعا ەستەلىگى

 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 13:20:35 | بارلىق قاباتتى


ءبىرىنشى قاتاردا وتىرعاندار: "قازاق" گازەتىنىڭ دەمەۋشىسى حاسەن اقايۇلى مەن بايبىشەسى. تۇرعاندار: ورتادا سمايىل بايتەنۇلى، ەكىنشىسى - بەلگىسىز.



احمەت يشان ورازايۇلى، "قازاق" گازەتىنە اقشا بەرىپ، دەمەۋشىلىك تانىتقان ادام.



احمەت بايتۇرسىنۇلى، "قازاق" گازەتىنىڭ ءۇش قۇرىلتايشىسىنىڭ ءبىرى، ءارى 1913-1917 جىلدارداعى باس رەداكتورى.



مۇستافا شوقاي، تۇركىستان مۇحتارياتىنىڭ (قوقان اۆتونومياسىنىڭ) جەتەكشىسى. "قازاق" گازەتى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى.

باعالاۋ

قاتىناسقاندار سانى 1كۇشى +10 جيناۋ سەبەبى
نۇرلان + 10

باعا ەستەلىگى

 قابات باستىعى| جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 13:25:07 | بارلىق قاباتتى



عۇمار قاراشۇلى، 20-عاسىر باسىنداعى تانىمال ءدىن قايراتكەرى، اقىن. "قازاق" گازەتى اۆتورلارىنىڭ ءبىرى، ءارى الاش قوزعالىسى مەن الاشوردا اۆتونومياسىنىڭ بەلسەندىسى.



"قازاق" گازەتىنىڭ تىلشىلەرى: عاينيجامال دۋلاتوۆا، اققاعاز دوسجانوۆا، گۇلايىم بالعىنباەۆا. ورىنبور، 1914 جىل.



الاشوردا ۇلتتىق-تەرريتوريالىق اۆتونومياسى ۇكىمەتىنىڭ (حالىق كەڭەسىنىڭ) مۇشەلەرى الاش قالاسىنا (زارەچنايا سلوبودكا، سەمەي) كوشىپ كەلىپ قونىستانعان 1918 جىلى. ءۇشىنشى قاتاردا وتىرعاندار: سولدان وڭعا قاراي ءبىرىنشى - احمەت بايتۇرسىنۇلى، ءبىر كىسىدەن كەيىن باسىنا اق كەپكى كيگەن - الاشوردا ءتوراعاسى ءاليحان بوكەيحان. 1918 جىل.



20 باسىنداعى قازاق زيالىلارىنىڭ توبى. ءبىرىنشى قاتاردا قاق ورتادا اق جەيدەمەن وتىرعان ءاليحان بوكەيحان، ونىڭ سول جاعىنداعى ادام - ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇل، ونىڭ جانىندا وتىرعان جۇباندىق بولعانباەۆ. ەكىنشى قاتاردا وڭ جاقتان ەكىنشى تۇرعان كوكباي جاناتايۇلى.

باعالاۋ

قاتىناسقاندار سانى 3كۇشى +50 جيناۋ سەبەبى
كۋابول530 + 20
تولە + 20 تارتىمدى تەمە
نۇرلان + 10

باعا ەستەلىگى

جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 13:41:38 | بارلىق قاباتتى
قۇندى  تاريحي دەرەكتەر.
جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 14:15:34 | بارلىق قاباتتى
قۇندى جولداما
جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 14:42:45 | بارلىق قاباتتى
تەڭدەسى جوق جولداما
جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 14:57:50 | بارلىق قاباتتى
تاماشا  ،قۇندى   جولداما   
جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 17:14:56 | بارلىق قاباتتى
قۇندى جولداما.
جولداعان ۋاقىتى 2015-6-21 17:52:44 | بارلىق قاباتتى
قۇندى جولداما،تاريىحتان حابارمىز بولدى.................
كىرگەننەن كەيىن جاۋاپ جازا الاسىز كىرۋ | جاڭادان مۇشە بولۋ

وسى ايداردىڭ ءنومىر جيناۋ قاعيداسى

قولايلى لەبىز باسىنا قايتۋ ايدارشاعا قايتۋ