રજનીકુમાર પંડ્યા

‘એને માગતાં આવડતું નહોતું.’ એક મિત્રે મને કહ્યું હતું. નહીં તો એ ન્યાલ થઈ ગયો હોત. મિત્રો હતા એવા એને…જેમણે એને કહ્યું હતું કે ગમે ત્યારે જરૂર પડે, જરા પણ સંકોચ વગર માગી લેજે. માધવસિંહ સોલંકી એમાંના એક હતા. શેખાદમ એમની પાસે કંઈ પણ માગી લે એમ હૃદયથી ઈચ્છતા હતા. બલકે…’

‘તડપતા હતા કે શેખાદમ કંઈ માગે.’ મેં કહ્યું :‘એમ જ ને ?’

‘એમ જ.’ એમણે કહ્યું :‘પણ શેખાદમ એમને કહ્યા કરતો કે યાર, માંગ લૂંગા જરૂરત પડને પર…’ આમ જ વર્ષો વીતી ગયાં. એમાં એક દિવસ શેખાદમ સવારના પહોરમાં માધવસિંહને ત્યાં પહોંચી ગયા. કહે કે ‘યાર માંગને આયા હૂં. દોગે ના !’ માધવસિંહે હસીને પૂછ્યું કે,‘અરે યાર, માંગ તો…’ શેખાદમ એકદમ ગંભીર થઈ ગયા… માધવસિંહને ખભે હાથ મૂકીને બિલકુલ કરગરવા જેવા સ્વરે, જાણે કે લાખો કરોડોની દોલત માગતા હોય એમ બોલ્યા :‘એક ચીજ માંગતા હૂં, યાર! ‘ઘાયલ’ કો છોડ દો.. ઈતના કામ કર દો.’

સાંભળીને હું સ્તબ્ધ બની ગયો હતો. શાયર અમૃત ‘ઘાયલ’ને એ વખતે રાજકોટમાં ડી.એસ. પી. દત્તાએ નશાબંધીના ભંગ જેવા ’ભૌગોલિક ગુના’ માટે ઝડપ્યા હતા, પણ તડપ્યા હતા શેખાદમ. ઘાયલ તો તાતા તીર જેવા હતા. એ શાના કોઈને કહેવા જાય અથવા જવા દે ? શેખાદમને મિત્રે આપેલું વચન યાદ આવી ગયું. ‘કભી કુછ માંગ લેના.’ બસ, શેખાદમને માંગ લિયા. ‘શાયરમિત્રની મુક્તિથી વિશેષ દોલત કઈ હોય ?’

‘શેખાદમ બહુ ગરીબ રહ્યો… સાવ અકિંચન અને દરિદ્ર એવી એવી વાતો મેં સાંભળેલી.’ મેં જરાતરા સંકોચથી પૂછ્યું.’હોય…હોઈ શકે…નહીં? મેં પૂછ્યું.

‘હોઈ શકે અને હોવા વચ્ચે ઘણો ફેર છે.’ રંગવાલાએ એની શરારતી આંખોવાળી તસવીર તરફ જોઈને કહ્યું :‘એ પૈસાદાર નહોતો, એથી કરીને ગરીબ કહેવાય ? ઘણા ઉતાર-ચઢાવ આવ્યા હતા એના જીવનમાં એ રાહ પર. પણ એના પિતા શુજાઉદીન શેખ ઈબ્રાહીમ આબુવાલા માઉન્ટ આબુમાં રસ્તા અને મકાનોના મોટા કોન્ટ્રાક્ટર હતા. શેખાદમનો જન્મ 1929 ની ઑક્ટોબરની 15 મી. એ દસ વરસનો હતો, ત્યારે એના પિતા ગુજરી ગયા. કાકા એ પછીનાં બે વર્ષે જન્નતનશીન થઈ ગયા. એ વખતે આબુ-અમદાવાદમાં સંયુક્ત નામે મકાનો હતાં, પણ વખતના વધવા સાથે આવક ઘટતી ગઈ. કાકાને ત્યાં માત્ર છોકરીઓ જ સંતાનમાં હતી, અહીં પણ શેખાદમ અને અબ્દેઅલી એમ બે ભાઈઓ અને ચાર બહેનો હતાં.

યુવાવયે શેખાદમ

યુવાવયે શેખાદમ


સાચવણી માટે મિલકત ચુમ્માલીસની સાલમાં સરકારને સોંપી આપેલી તે છેક પાંસઠમાં પાછી મળી. દરમિયાન આ વીસ વર્ષોમાં માસિક આવક પાંચસોથી હજારની જ રહી. મોંઘવારી વધવા સાથે આમદાની ન વધી, એટલા પૂરતો હાથ ભીડમાં રહ્યો. એ સાચું, પણ ગરીબાઈ કહેવાય તેવું તો નહીં જ. એમ તો પિતાને ફોટોગ્રાફીનો શોખ હતો, જે અબ્દેઅલીભાઈને વારસામાં મળ્યો હતો. ને એ બહુ ઉત્તમ ફોટો-આર્ટિસ્ટ બન્યા. અબ્દેઅલી આબુવાલાનું નામ કોણ નહીં જાણતું હોય ? એમની પણ આવક થતી. પછી શેખાદમ જર્મની ગયા અને અડસઠની સાલમાં પાછા આવ્યા ત્યારે કંઈ ખાલી હાથે નહોતા આવ્યા. નોકરીમાં પ્રોવિડન્ટ ફંડ, ગ્રેચ્યુઈટી વગેરે મળીને એંસી હજાર જેટલી રકમ ભારતમાં લાવ્યા હતા, અને તરત જ ડહાપણભર્યું કામ કરીને બેંકોમાં ફિક્સ્ડ ડિપોઝીટમાં એ રકમ મૂકી દીધી હતી. એમાંથી સહેજે માસિક હજાર ઉપરની આવક થતી એ એમણે અમ્માને માટે અકબંધ રાખી. જરૂર પડી ત્યારેય પણ એ ડિપોઝીટને તોડી નહીં. ઉપરાંત એક ઈરાની હૉટલનું મકાન, એક મકાન બેંકને ભાડે આપેલું તેની આવક…એમ કંઈ સાવ કંઈ નહોતું એવું નથી…’

‘આવું ન બોલો.’ હું બોલ્યો :‘શાયર ગરીબ ન હોય તો અમે એને ચાહી શકતા નથી. જે એનું ઘેરી રેખાઓનું બનેલું ચિત્ર છે, એમાંથી અમને ગમી ગયેલી રેખાઓ આમ ભૂંસી ન નાખો. લેખક અને શાયરના ચિત્રમાં તો શરાબ પણ આવે, સુંદરી તો આવે આવે ને આવે જ .’

‘એ તમારે જોઈતો રંગ હરેક શાયરના ચિત્રમાં તમે ખોળો છો. પણ શેખાદમને શરાબથી વિશેષ પ્રિય શું હતું, જાણો છો ? કે જે તેણે મરવાના દિવસ સુધી છોડ્યું ન હતું ?’ રંગવાલાએ પૂછ્યું.

‘મરતા દમ સુધી એને વહાલી હતી એવી ચીજ કઈ હશે તે હું જાણું…’ એમ હું બોલ્યો,અને શેખાદમની મજાક કરવા પર આવી ગયો. મજાકનું પાત્ર બનાવવા માટે જન્નતશીનોને પણ જમીન સુધી ખેંચી લાવવામાં આપણને છૂપો ક્રૂર આનંદ મળે છે, મેં પણ લીધો. ‘શરાબ નહીં તો શરાબનો ભાઈ બિયર, કેમ ?’ પછી કલ્પનાને તર્કથી ટેકવી પણ દીધી :’જર્મનીમાં જિંદગી ગાળનાર બીજું શું પીએ?’

તારક મહેતાએ એમના એક લેખમાં લખેલું કે એક વાર બંનેએ ભેગા મળીને સવારથી સાંજ સુધીમાં બિયરનું આખું બોક્સ ખાલી કરેલું. એમને યાદ આવી ગયું. અને સાથે એ પણ તત્ક્ષણ યાદ આવ્યું કે શેખાદમ એક વાત જૂનાગઢ આવેલા ત્યારે કાયદા કરતાં પણ લાંબા હાથવાળા મિત્રોએ એમને ‘ભૌગોલિક ગુનો’ કરવા આમંત્રણ આપેલું, ત્યારે શેખાદમે હસીને ના પાડેલી. ‘છોડ દિયા હૈ, અબ ભી ઉસે ન છોડૂં, તો મેરે ડોક્ટર મુઝે છોડ દેંગે.’ આ સંવાદ વખતે હું પોતે હાજર એટલે આટલો શ્રવણાનંદ મને પણ પ્રાપ્ત થયેલો.

છતાં કદાચ છેલ્લે છેલ્લે શરૂ કર્યો પણ હોય… ‘ના’ રંગવાલા બોલ્યા :‘શરાબ કે બિયરની વાત નથી. જુદી જ વાત છે. વાત સાંભળીને હોઠ પર હાસ્ય આવી જશે, અને આંખોમાં પાણી. વાત આઈસ્ક્રીમની છે. ખબર છે, શેખાદમને આઈસ્ક્રીમ બહુ વહાલો હતો ?’

આઈસ્ક્રીમની પ્યાલીઓ ઉપર એક બનાવ મને બે-ત્રણ વર્ષ પહેલા દિવંગત થયેલા વરિષ્ઠ પત્રકાર પ્ર. રા. નથવાણીએ કહેલો. નથવાણી જ્યારે ’અંજલિ’ બહાર પાડતા, ત્યારે શેખાદમ એમને છેક જર્મનીથી ગઝલો મોકલતા અને પુરસ્કાર લેવા માટે નથવાણી એમને આગ્રહ કરતા ત્યારે ‘જબ ઈન્ડિયા આઊં તબ ઉતને કા આઈસ્ક્રીમ ખિલા દેના’ એમ લખતા. વાત મજાકની હતી, પણ નથવાણી જ્યારે એમને મળતા ત્યારે ગળા સુધી આઈસ્ક્રીમ ખવડાવ્યા વગર છોડતા નહીં. અમદાવાદમાં એક વાર આઈસ્ક્રીમની પ્યાલીઓ ઉપર એ બંને બેઠા હતા ત્યાં (હવે તો મર્હૂમ) શાયર મહેન્દ્ર ‘સમીર’ આવી ચડ્યા હતા. આઈસ્ક્રીમની પ્યાલી નીચે મૂકીને તરત જ શેખાદમ એમને ભેટી પડ્યા અને એ વખતે તાજીતાજી બહાર પડેલી ‘ખુરશી’ કાવ્યોની ચોપડી એમણે એમ લખીને ‘સમીર’ને ભેટ આપી કે ‘તગઝઝુલના ખમીર, મહેન્દ્ર ‘સમીર’ને…’

એક શાયરે પોતાની જ ઉંમરના બીજાસમકાલીન શાયરને ‘તગઝઝુલનું ખમીર’ કહીને જે ખેલદિલી અને નિખાલસતા બતાવી હતી અને તે પણ અનાયાસ, સહજ રીતે સ્ફુરેલી પંક્તિઓ વડે, તે જોઈને મને થયું કે આ માણસમાં જેટલો સહજ કવિ છે, એટલો જ સહજ માણસ છે.

‘કેટલો સહજ માણસ ?’ રંગવાલા બોલ્યા :‘શેખાદમને વરસાદમાં ભીંજાવું બહુ ગમતું હતું.મુંબઈમાં એક વાર મારા સાઢુભાઈ (શેખાદમના બીજા બનેવી) કારમાં કારખાને અંધેરી જવાની તૈયારી કરે. શેખાદમ કહે છે કે મારે પલળવું છે. ચાલો, મોટરસાઈકલ પર જઈએ. બંને એ રીતે નીકળ્યા. વરસાદ અનરાધર અને એમાં ભૂલથી પ્રવેશબંધીવાળા રસ્તે પેસી ગયા. પોલીસ જમાદાર કહે કે બસ, નામ લખાવો ને લખાવો. પણ શેખાદમ કહે કે એવું બોર્ડ ક્યાં છે કે આ રસ્તે વન-વે છે? જમાદારે એક ખૂણામાં ત્રાંસુ થઈ ગયેલું, ન ઊકલે તેવું બોર્ડ બતાવ્યું.શેખાદમ કહે કે આ બોર્ડ તો ફરી ગયું છે. ત્રાંસુ થઈ ગયું છે. કોઈ પણ વ્યક્તિને ગેરમાર્ગે દોરે તેવું છે. શા માટે તમે સાચું સરખું બોર્ડ ન મૂકીને લોકોને હેરાન કરો છો ? પણ જમાદારની જાત જડભરતની હતી. ન માન્યો. કહે કે હું એ કંઈ જાણું નહીં. તમે નામ લખાવો.’

‘પછી શું થયું નામ લખાવ્યું એટલે પેલો પ્રશંસક તરીકે પ્રગટ થઈને પગમાં પડી ગયો ?’ મેં પૂછ્યું.

‘ના.’ એમણે કહ્યું :‘એની પરીકથા આમાં નથી, પેલો જડભરત જો એમ કહેત કે હું તમારો પ્રશંસક છું, તો શેખાદમ હું શેખાદમ નથી, એમ કહી દેત. આવી બંને વચ્ચે અડી ગઈ હતી. પણ આમાં તો એવું બન્યું કે બનેવીને શેખાદમ કહે કે તમે પેલા છાપરા નીચે ઊભા રહો. હું આ ગલીના નાકે ઊભો છું. કહીને એ ગલીના નાકે બોર્ડની જગ્યાએ ઊભા રહી ગયા. ભૂલથી ગલીમાં પ્રવેશ કરતાં દરેક વાહનવાળાને આ વન-વે છે, અંદર જશો તો મરશો, અંદર કબ્રસ્તાન છે. જનારનો ત્યાંથી છૂટકારો થતો નથી એવું જોરજોરથી કહેવા માંડ્યા. આવું અર્ધો કલાક ચાલ્યું. વરસાદ રહી ગયો, પણ શેખાદમ ના રહ્યા. અંતે જમાદાર પાંડુંરંગ કંટાળી ગયો. નામ લખેલો કાગળ ફાડી નાખ્યો અને સાઈકલનું પૅડલ મારીને બબડતાં બબડતાં જતો રહ્યો.’

લાંબી માળાના અલગ અલગ મણકા જેવાં આબધાં સંસ્મરણ. એક ઘટનાને બીજી સાથે કોઈ સંબંધ નહીં, છતાં શેખાદમને દોરે પરોવીને જોઈએ ત્યારે એવો આભાસ પેદા થાય કે શેખાદમની તસવીર પર યાદની ધીમી ધીમી લહેરમાં સુગંધી ફૂલની માળા હળુહળુ ઝૂલે છે ને મીઠા ઘેનમાં આપણી આંખો બીડાઈ જાય છે.

પણ આ તો બધી કલ્પના જ. મેં રંગવાલાને કહ્યું: ‘આ ઓરડામાં તો શેખાદમે દમ તોડ્યો. અહીં બેઠેલે માણસને કેવળ ઘેરીક લ્પનાઓનું ધુમ્મસ ઘેરી વળે છે, તેમ નથી લાગતું ?’

રંગવાલા શું કહે ? તેમની સાથે દીપક બુઝાયાનું દૃશ્ય તાજું જ હતું : ‘મેં કહ્યું ને ?’ એમણે કહ્યું :‘શેખાદમ બીમાર પડે ત્યારે ગમે ત્યાં હોય, પણ અચૂક મા પાસે ચાલ્યા જાય. માનો હાથ એમના કપાળે ન અડે ત્યાં સુધી એમને કરાર ન વળે. પણ આ વખતે એ અંતિમ દિવસે અહીં મારે ત્યાં શા માટે હતા ? તેની પણ એક વાત છે. પાંચમી મેની આસપાસ એમની તબિયત બગડી હતી. એમને અમે વી. એસ. હોસ્પિટલ લઈ ગયા હતા, ઊલટીઓ બહુ થતી હતી અને ઝાડો પણ બંધ થઈ ગયો હતો. થોડા દિવસ ત્યાં રહ્યા અને પછી ડિસ્ચાર્જ કર્યા ત્યારે અમદાવાદ આખું કરફ્યુગ્રસ્ત હતું. જો કે શેખાદમ પાસે પાસ હતો. પણ માંદા માંદાય એમની એટલી ચિંતા કે એમના પાસનો કોઈ દુરુપયોગ ના કરી જાય, મારી કારમાં બેઠાંબેઠાંય પાસ બરાબર તપાસી લીધો.એમને એમ કે અમે એમને ઘેર રાયખડવહોરવાડ જઈશું. પણ મેં ગાડી મારા ઘર તરફ લીધી. એક ક્ષણ એમણે પ્રશ્નાર્થસૂચક દૃષ્ટિથી મારી સામે જોયું. પણ પછી કશું બોલ્યા નહીં. મારા ઘેર, આ જે કમરામાં આપણે બેઠા છીએ તે એમનો સ્પેશયલ રૂમ. એટલે કે ‘ભાઈનો કમરો’ ગણાતો. કારણ કે વહોરવાડવાળા ઘેર અમ્માની હાજરીમાં એ સિગારેટ ન પીએ, રાતજાગરણ ન કરે. ભાઈ દોસ્તારો સાથે જોરજોરથી ઠઠ્ઠા ન કરે. જ્યારે એ બધું અહીં કરી શકે. એ રૂમમાં અમે લાવીને એમને રાખ્યા. આજ પલંગ પર કે જે પલંગ એ ખાસ જર્મનીથી લાવેલા, એના ઉપર ‘હાશ’ કરીને લાંબા થઈને સૂતા. અમને એમ કે કદાચ થોડી વાર પછી પેલા ઘેર લઈ જવાનું કહેશે. પણ કશું જ ન કહ્યું. વાતોએ વળગ્યા.’

‘બાકીના દિવસો એમણે અહીં જ ગાળ્યા ?’

‘હા, અહીં જ. આ રૂમમાં જ. પણ વારંવાર પીડા ઊભરાઈ આવતી. પેટમાં પાણી ભરાઈ જતું હતું. 19મી મે એ રવિવાર હતો અને એટલી અસહ્ય પીડા એમના પેટમાં ઊપડી કે તાબડતોબ પાણી કઢાવવા હૉસ્પિટલે લઈ ગયા. પતાવીને પાછા આવ્યા ત્યારે એ બહુ થાકી ગયેલા. એટલા બધા કે પાછા આવીને દાદરો ચડીને આ કમરામાં આવવાને બદલે નીચે મારા બેડરૂમમાં જ સૂઈ ગયા. મને કહે કે શીરાઝ, તમે જાઓ, ઉપર મારા રૂમમાં સૂઓ. હું ઉપર આ રૂમમાં આવ્યો. એ નીચે મારા બેડરૂમમાં હતા. સાથે એમનાં બા, ભત્રીજી વગેરે સૂતાં. એમને ઘેન હશે,તે ઊંઘ તો આવી ગઈ. બહુ લાંબી આવી. પણ વીસમી મે, એટલે કે વળતે દિવસે સવારે આઠ વાગ્યે એમની આંખ ખૂલી ગઈ. એમના મનમાં વિચાર આવ્યો હશે કે આ હું ક્યાં સૂતો છું ? આ તો શીરાઝનો કમરો છે, અને એમાં દરરોજ સવારે પલંગમાં પડ્યાં પડ્યાં છાપું વાંચવાની એમને આદત છે. એમની બિચારાની સવાર હું ક્યાં બગાડું છું ? આવું એમને લાગ્યું અને અશક્ત હતા છતાં એ ઉપર આ રૂમમાં આવ્યા. મને ઉઠાડીને કહે,‘જાઓ શીરાઝ, તમે તમારા રૂમમાં જાઓ. તમારી આદત હું જાણું છું.’ મને નવાઈ લાગી. પણ એમની આંખોમાં મારી કાળજીનો આગ્રહ હતો. હું ઊભો થયો. અને મારા કમરામાં ચાલ્યો ગયો અને એ અહીં આ પલંગ પર સૂતા.’ જીવનથી છલકાતા શેખાદમને મેં જોયો હતો. અશક્ત, આજાર શેખાદમની કલ્પના કરવી મુશ્કેલ હતી. એ ચિત્ર આ વાતથી તાદ્રશ થયું.

પણ અશક્ત, આજાર શેખાદમાંય જીવનના આનંદની માત્રા ઓછી થઈ નહોતી. આઠ વાગ્યે એમને ઊલટી પર ઊલટી ચાલુ થઈ હતી. પેટમાં પાણી કે બરફનો ટુકડો ચૂસ્યાનું થોડું પ્રવાહી પણ ટકતું નહોતું. છતાં અગિયાર વાગ્યે એમણેરાસ્પબરીનો આઈસ્ક્રીમ ખાવાની ઈચ્છા કરી. વાડીલાલના આઈસ્ક્રીમ એમને બહુ ભાવતા હતા. શીરાઝ રંગવાલા ચાલુ કામ છોડીને પણ સાડા અગિયારે ઘેર આવી ગયા. એ આવ્યા ત્યારે શેખાદમ રૂમાલ વતી સોફા ઉપરથી ઊલટીના ડાઘ સાફ કરતા હતા.

‘અરે,અરે.’ રંગવાલાએ કહ્યું : ‘શું કરો છો ?’

‘શેખાદમ વેદનાપૂર્વકનું હસ્યા. બોલ્યા : ‘બતુલનું કંઈ બગડે છે, એ મારાથી સહન નથી થતું.’ બતુલ એટલે શેખાદમનાં બહેન, રંગવાલાનાં પત્ની.

‘અરે, એ તો માણસ સાફ કરી નાખશે. તમે ચિંતા ના કરો.’

‘મને બતુલનો સોફો બગડે એની ચિંતા ભલે હોય, પણ તમે મારી એક ચિંતા કરી ?’ શેખાદમે એમને પૂછ્યું : ‘કેટલા વખતથી તમને કહી રાખ્યું છે ?’

‘એ શાની ચિંતા હતી ?’ મેં બહુ પૂછ્યું,ત્યારે રંગવાલાએ મને ફોડ પાડીને કહ્યું,’શેખાદમની તીવ્ર ઈચ્છા એવી હતી કે મરતાં અગાઉ એક વસિયતનામું કરવું, જેમાં લખવું કે મારી જે કંઈ મિલકત છે તે મારા બનેવી મિત્ર શીરાઝ રંગવાલાને આપવી. પણ આવું વસિયત કરવાનું રંગવાલા ટાળ્યા કરતા હતા. કહેતા હતા કે શી જરૂર છે ? બધા જાણે જ છે આપણા સંબંધોને. સૌને ખબર જ છે કે તમારું એ બધું મારું જ છે. આમ છતાં શેખાદમે અત્યારે પણ આ યાદ કર્યું. મૂળ એમની ચિંતા અમ્માની.’

‘કરીશું.’ રંગવાલાએ કહ્યું :’પહેલાં તમે સાજા થાઓ. પછી કરીશું. પણ બોલો, અત્યારે તમારી શી ઈચ્છા છે, કંઈ ખાવું છે ?’

‘હા, એક વસ્તુ એવી છે કે જે નથી ખાવી, ને બીજી એવી છે કે જે ખાવી છે.’

‘કોયડો ના પૂછો.’ રંગવાલાએ કહ્યું,‘કહી દો.’

‘એક તો એ-‘ શેખાદમે કહ્યું : ‘કે ઈંજેક્શનો નથી ખાવાં. સવારે ડોક્ટરોએ લોહી તપાસીને કહ્યું છે કે મને જોન્ડિસ-કમળો છે. એ જે હોય તે, પણ મને ઈંજેકશનોનો ફોબિયા (ભડક) છે… મરી જાઉં તો પણ નહીં ખાઉં.’

‘ઓ.કે…’ રંગવાલા બોલ્યા :‘ખાવું છે શું ?’

‘વાડીલાલનો રાસ્પબરી આઈસ્ક્રીમ.’ શેખાદમે ફરી આંખો તિરાડ જેવી થઈ જાય એટલું હસીને કહ્યું :‘એ લાવી આપો. જુઓ, મારા પેટમાં પાણી નહીં ટકે. આઈસ્ક્રીમ ટકશે.’
દોડાદોડ શીરાઝ રંગવાલા બજારમાં જાતે જ ફરી વળ્યા. રાસ્પબરી ક્યાંય ના મળ્યો, એટલે વાડીલાલનાં જેટલાં ફ્લેવર મળતા હતાં તે બધાં જ મોટા મોટા પેકમાં લઈ આવ્યા. શેખાદમે પેટ ભરીને ખાધો. બે ઘડી જંપી પણ ગયા. દરમિયાન ડોક્ટર આવી ગયા. ઈંજેકશન દેવા માટે નસ શોધી. પણ નસ (વેઈન) મળી નહીં. શેખાદમ અર્ધભાનમાં પણ શરારતી હાસ્ય કરતા રહ્યા : ‘ચાલો, ‘વેઈન શોધો સ્પર્ધા’ કરો મારા શરીર પર.’

શીરાઝ રંગવાલા થાકીને નીચે પોતાના રૂમમાં જઈને સૂતા, પણ વારંવાર આવીને ખબર પૂછતા રહ્યા. એક વાર શેખાદમે ફરી કહ્યું,‘મને બુવાજી (મા) ની ચિંતા થાય છે. અરેરે…વસિયતનામું તમારા નામે કરી નાખ્યું હોત…’ પણ પછી બોલ્યા :’મારે મન તો જો કે તમારા શબ્દો જ મારા વસિયતનામા બરાબર છે. મને સંતોષ છે. બુવાજી દુઃખી નહીં થાય.’

‘શાંતિથી સૂઈ જાઓ.’ શીરાઝ રંગવાલા બોલ્યા. અને ફરી નીચે ચાલ્યા ગયા.

પણ માંડ આંખ મળી, ત્યાં શેખાદમનાં બા અને બહેનની બૂમ ઉપરથી સંભળાઈ : ‘જરા જુઓ તો, ભાઈ આમ કેમ કરે છે ?’

શીરાઝ દોડીને હાંફળા ફાંફળા ઉપર ગયા. ‘શું થયું ?’ એમણે પૂછ્યું ને શેખાદમની સામે જોયું. એ બેચેન થઈને ઓશીકા પર ડોકી ફેરવ્યા કરતા હતા. અસુખ હતું.

અમ્મા બોલ્યાં : ‘ભાઈ બોલ્યો કે શીરાઝને બોલાવો.’ શીરાઝની આંખમાં પાણી આવી ગયાં. શેખાદમના માથે એમણે હાથ મૂક્યો. એણે ધીરેધીરે બંધ થતી આંખો ફરી ખોલી. એક નજર બુવાજી તરફ અને બહેન તરફ નાખી અને શીરાઝ સાથે નજર મળી ન મળી ત્યાં જોરદાર ઊબકો આવ્યો. ઊલટી થઈ અને આદમ ઊડી ગયો. એટલે દૂર કે જ્યાંથી રેડિયોનાં ક્ષીણ મોજાં પણ ન ફેંકી શકાય.

***********

પંકજ ઉધાસના ગળામાં સાંભળીએ છીએ ત્યારે શેખાદમ ફરી સદેહે મળવા આવ્યો હોય એમ લાગે. શેખાદમના શબ્દોની આટલી ઉત્તમ અદાગીરી પંકજ દ્વારા કેમ ?

શીરાઝ રંગવાલાએ કહ્યું :’પંકજને પ્રથમ વાર એમ. રવજીવાળા (હવે તો મર્હૂમ) અહમદભાઈને ત્યાં સાંભળ્યા પછી શેખાદમને લાગેલું કે મારા કલામનું જો કોઈ ઈન્સાની જિસ્મ હોય તો તે પંકજ ઉધાસ છે. એ પછી વર્ષો વીતી ગયાં. પંકજ –મનહર- નિર્મળ ઉધાસના ઘરમાં શેખાદમ માત્ર અબુભાઈ નામનો હૃદયસરસો વડીલ બનીને રહ્યો.

પંકજની ગાયકીથી આદમની ગઝલો સર્વત્ર વ્યાપી વળી કે પછી આદમની કલમથી પંકજનું ગળું સુગંધની જેમ દેશ-વિદેશમાં ચોગરદમ પ્રસરી ગયું ? તે વિવાદ ક્યારેક કોઈ ઉપાડે છે, ત્યારે બહુ જુગુપ્સા ઊપજી આવે છે. સુગંધ ક્યાંથી આવે છે, એ જોવા માટે કોઈ મૂઢ માણસ પુષ્પની પાંખડીઓને આંગળીઓ વતી પીંખતો હોય એ જોઈને જન્મે એવી જુગુપ્સા !

પકંજ ઉધાસ વરસોવરસ યોજાતા ‘યાદેઆદમ’ના કાર્યક્રમમાં આદમની જ એક ચીજ ‘શરાબ જિસ ને બનાઈ ઉસે હમારા સલામ’ ગાય છે, ત્યારે એનું હૃદય ભરાઈ આવે છે. એનો તાલીમી કંઠ પણ ડુમાઈ જાય છે. આંખોના ખૂણા વહી ચાલે છે.

શેખાદમની કબર પર પુષ્પાંજલિ અર્પતા પંકજ ઉધાસ, સાથે ઉભેલા શિરાઝ રંગવાલા

શેખાદમની કબર પર પુષ્પાંજલિ અર્પતા પંકજ ઉધાસ, સાથે ઉભેલા શિરાઝ રંગવાલા


અનુભવાવું તો એટલું જ જોઈએ કે જેટલી મિનિટ માટે એની ગઝલ પંકજ ઉધાસના કંઠેથી ઝરે છે એટલી મિનિટો માટેના વીઝા પર શેખાદમ આપણને મળવા માટે જન્નતથી નીચે ઊતરી આવે છે.

(સમાપ્ત)


(‘આ લેખ જેમની મુલાકાતને આધારે લખાયો તે શ્રી સિરાઝ રંગવાલાનું પણ અવસાન થઇ ગયું છે.’)


લેખક સંપર્ક
રજનીકુમાર પંડ્યા : બી-3/ જી.એફ-૧૧, આકાંક્ષા ફ્લેટ્સ, જયમાલા ચોક, મણિનગર-ઇસનપુર રોડ, અમદાવાદ – ૩૮૦ ૦૫૦
મોબાઇલ : +91 98980 15545 /વ્હૉટ્સએપ : + 91 95580 62711/ લેન્ડ લાઇન – +91 79-253 23711
ઈમેલ : rajnikumarp@gmail.com | બ્લૉગ: http://zabkar9.blogspot.com

Print Friendly
Facebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailFacebooktwittergoogle_plusredditpinterestlinkedinmailby feather

9 Comments

  • Dear Rajnikumar:
    Touching are your writings about Shehadam. I had good fortune of listening one of his immortal ghazals from him:

    ૧૯૫૨-૧૯૫૩ દરમિયાન અમદાવાદમાં ગુજરાત કોલેજમાં ભણતો હતો ત્યારનાં આ સંભારણાં છે. અઠવાડિયામાં એકાદ વખત સાંજે વર્ગો પૂરા થયા પછી કોઈ સર્જક કે વિદ્યાપ્રેમી આવતા અને એક અલગ રૂમમાં વાર્તાલાપ આપતા. રસ ધરાવતા વિદ્યાર્થીઓ એમાં હાજર રહેતા અને સર્જક કે વિદ્યાપ્રેમી ભાવકો આગળ કેટલીક વખત પોતાનું હૈયું ખોલતા! કલાપીની પેલી પંક્તિ “ભોક્તા વિણ કલા નહીં!” યાદ આવે છે.

    એક વાર શેખાદમ આબુવાલા આવેલા ત્યારે એમની ગઝલ “આદમથી શેખાદમ સુધી” એમના સ્વમુખે સાંભળવાનો લહાવો મળેલો. એ પ્રસંગ યાદ કરતાં શેખાદમ સામે જ ઉભેલા દેખાય છે! આખી ગઝલ અને ખાસ કરીને “એ જ છે — લાગી શરત” વાળો શેર જે છટાથી બોલેલા એ હજુ પણ યાદ છે. કોઈક વિદ્યાર્થીએ એ વખતે કહેલું કે એમની રચનાઓ ઉમાશંકર જોશીના ઉચ્ચ કોટીના “સંસ્ક્રુતિ” માસિકમાં પ્રગટ થાય છે.

  • દાદુ શિકાગો says:

    સ્નેહાળ ભાઇશ્રી રજનીભાઇ,
    શેખાદમ ભાઇને રુબરુ મળવાનુ કદાપી બન્યુ નથી, પણ આજે શબ્દદેહે મળીને રુબરુ મળ્યા કરતા પણ વધુ મનને આઘાત લાગ્યો.
    આમીન….

  • શેખાદમ મારા પ્રિય ગઝલકારોમાંના એક છે.

    મારા “આદિલના શેરોનો આનંદઃ આદિલ મન્સૂરીના ૭૨ શેરો અને એમના વિશે રસમય વાંચન”માં આદિલનો નીચેના શેર છેઃ

    “જિંદગાનીના તમાશા જોઈને,
    હસતાં હસતાં થઈ જવાયું લોટપોટ.”

    એ શેર વિશેના લખાણમાં છે શેખાદમનો આ શેરઃ

    “રમું છું હું રંગીન મોસમની સાથે ક્યારેક ર્ંગીન જોખમની સાથે
    સરળતાથી ચાલું છું મુશ્કેલ પંથે મને એવી આ જિંદગાની ગમે છે”

    રજનીભાઈઃ તમારા સાહિત્યની પ્રેરણાથી વર્ષો પછી — અને અંગ્રેજીમાં ઘણાં વર્ષો સુધી લખ્યા પછી — ફરીથી મેં કેવી રીતે ગુજરાતીમાં લખવા માંડ્યું એ વાત પણ મેં આદિલના શેરો વિશેના પુસ્તકમાં લખી છે.

  • pragnaju says:

    યાદની બારાતમા વધુ યાદ
    માનવીને આ જગત આદમથી શેખાદમ સુધી
    એ જ દોરંગી લડત આદમથી શેખાદમ સુધી…

    એ જ ધરતી એ જ સાગર એ જ આકાશી કલા
    એ જ રંગીલી રમત આદમથી શેખાદમ સુધી…

    રૂપનું રંગીન ગૌરવ પ્રેમનો લાચાર હાલ
    એ જ છે (લાગી શરત) આદમથી શેખાદમ સુધી…

    મોતને શરણે થવામાં સાચવે છે રમ્યતા
    જિંદગીની આવડત આદમથી શેખાદમ સુધી…

  • બહુ જ હૃદયદ્રાવક વાત અને માવજત.

  • Asha Virendra Shah says:

    રજનીકુમારભાઈ,
    વ્યકતિ ચિત્ર રજુ કરવાની તમારી આગવી શૈલી ને સલામ.શેખાદમનું આખું જીવન ત્રણ હપ્તા માં તમે ખૂબ હ્રદયસ્પર્શી શબ્દોમાં ઉઘાડી આપ્યું.ધન્યવાદ.

  • Yogesh P. Bhatt says:

    છેલ્લે સુધી તેમણે જીવ્યે રાખ્યું…..મુંબઈ ના જમાદાર નો કિસ્સો રસપ્રદ રહ્યો….પંકજ ઉધાસ ના કંઠે તેમની ગઝલ પણ રંગ રાખ્યો…..
    હું ઘરબાર ભૂલ્યો પરિવાર ભૂલ્યો – તમે યાદ આવ્યા તો સંસાર ભૂલ્યો
    વિરહમાં મને યાદ આવે છે આદમ – મિલનમાં હું જે જાતનો પ્યાર ભૂલ્યો
    —-શેખ આદમ આબુવાલા———–

  • navin trivedi says:

    To fight against odd requires mental strength more than physical – ordinary person definitely submerges into heavy depression and cannot come out of it. Yes ShekhAdam remained a great warrior – our respects and shraddhanjali to him – Thank you Rajnikumarbhai – navin trivedi

1 Trackback or Pingback

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Powered By Indic IME